“Qəhrəman o insana deyirəm ki, bugünkü problemlərdən danışsın”!
Peşəkar səs operatoru ömrünün 40 ilindən çoxunu televiziya və sənət sahəsində fəaliyyət göstərən Azərbaycan Teatr Xadimləri İttifaqının əməkdaşı Nazim Kərimli ilə müasir dövrümüzün ən aktual problemlərindən biri olan süni intellektləşmə və texnologiyanın inkişafı ilə əlaqədar robotlaşdırılmış insan münasibətlərinin artması nəticəsində cəmiyyətdə yaranan qlobal problemlərin düzgün həlli yollarını müzakirə edərək sədaqətli oxucularımıza olduğu kimi təqdim edirik:
-Nazim müəllim, bildiyimiz kimi hal-hazırda bütün dünyada elm və texnologiyanın sürətli inkişafı ilə əlaqədar süni intellektləşmə prosesi mütəmadi olaraq davam etdirilir. Bu da cəmiyyətdə ilk növbədə robotlaşdırılmış insan münasibətlərinin artması ilə nəticələnir. Bəs bir vətəndaş kimi müasir dövrümüzdə sizi ən çox narahat edən problemlər hansılardır?
-Bilirsinizmi, əvvəllər mən çox paylaşırdım, son vaxtlar paylaşmıram. Bu cəmiyyətə, insanlara həqiqəti başa salmaq üçün sübutların olmalıdır. Məsələn, mən sizə desəm ki, bu gün Azərbaycanda fəlsəfə ilə məşğul olan insan azlıq təşkil edir onlarda heç vaxt görsənmir. Bu günləri biz ədəbiyyatdan, incəsənətdən, teatr və kino sənətindən yetərincə söz danışa bilərik. Çoxlu söz danışa bilərik və tək mən danışa bilmərəm bütün incəsənət işçiləri hətta qeyri incəsənət işçiləri də danışa bilər. Çünki bu çox asandır. Ancaq mən bu günləri qəhrəman o insana deyirəm ki, bugünkü problemlərimizdən danışsın! İnsanların beynini dini xurafatlar vasitəsilə necə məhv edirlər, onları necə təlqin edirlər… Nəyə görə? Çünki istəyirlər ki insanlar heç vaxt haqqını tələb edə bilməsinlər, heç vaxt sorğulaya bilməsinlər deyə mən niyə bunları bilməliyəm? Ancaq kölə, qul vəziyyətində yaşasınlar. Ən acınacaqlısı da budur ki bu günləri psixoloqların əksəriyyəti dindarlıq edir. Telekanallara da şou proqramlar lazımdır ki insanları belə manqurt halına salsınlar yaşasınlar. Deməli, mən o günləri dəhşətli bir hadisənin şahidi oldum. Yolun ortasında ölüvay vəziyyətində qalmış pişiyin üstündən maşınlar necə gəlib keçir? Dəhşətə gəldim ki,biz bu qədərmi daşürəkli laqeyd və etinasız bir insanlar olduq? Bu günlərdə hansısa bir ruhi xəstə şizofreniyanın paranoid formasında olan ailəsini zorla dağıtmış iki uşaqlı gəlib sosial şəbəkələrdə, televiziyalarda camaata ağıl qoyur, dərs deyir. Bu həqiqətən də biyabırçılıqdır, dünyanın sonudur ki… Bilirsinizmi, indiki dövrdə artıq ağsaqqal və ağbirçək anlayışı da çox pozulubdur. Biz amma əsl ağsaqqal və ağbirçəyi 70-ci illərdə görmüşük. Çünki biz bu günün adamları, ziyalıları deyilik. Keçmişin adamlarıyıq. İndi isə həmin o ağsaqqal və ağbirçəkləri yalançı və savadsız filosof və psixoloqlar əvəz edib. Necə deyərlər savadı, ali təhsili olmayan elmdən, fəlsəfədən danışdığı kimi, təmiz əxlaqı, namusu, qeyrəti olmayanlar da tərbiyədən danışırlar… Bizim isə həmişə ağsaqqalımız da ağbirçəyimiz də olub və biz onlardan daima örnək götürmüşük! O demək deyil ki onlar bizə məsləhət verib. Xeyr! Sadəcə olaraq onların bütün adi davranış qaydalarından, insanı və mədəni rəftarlarından biz hər zaman örnək almışdıq. -Sizcə texnologiyanın inkişafı ilə əlaqədar olaraq indiki dövrdə uşaqdan tutmuş böyüklərə qədər hər kəsin əlində mobil telefonların olması ünsiyyət və dostluq əlaqələrinin pozulmasına səbəb olubmu? -Bəli, siz doğru bir problemə toxunmusunuz. 80-70-ci illərdə o dövrlərdə biz gedirdik uzaq bir yerdə poçt şöbəsi olurdu və ailəmizlə qırıq-qırıq səslər ilə sevinc içərisində telefonla danışardıq. Məsələn, mən Sumqayıtdan gedirdim nədir-nədir kəndlə danışacam. Ancaq indiki dövrdə şükür allaha dünyanın o başında olan insanlar ilə kompüter və ya mobil telefonlar vasitəsilə görüntü şəkilində virtual olaraq rahat danışmaq olur. İndi heç insanlar bir -birinə mesaj yazıb hal-əhval belə tutmaq istəmir. Çünki süni intellektləşmə dövrü başlayıb. İnsanların bir-birinə qarşı hörməti və sevgisi də yoxdur. Çünki hər şey yalançı və süni münasibətlər üzərində qurulmuşdur. Məsələn, siz sovet dövründə yaşamamısınız deyə bilmərsiniz. Dini məzmunlu xurafatlar əsla təbliğ olunmurdu. Çünki daha çox elmi biliklərə və savadlı olmağa önəm verilirdi… İndi isə əksinə din nə qədər çox təbliğ olunsa da, insanlarda bir-birinə qarşı hörmət və sevgi əsla yoxdur. Çünki hər şey yalançı və süni münasibətlər üzərində qurulub. Bu günləri hər bir kəs özünü düşünür, öz mənafeyini güdür. Bilirsiniz necədir, mənim bir sözüm var: ” Özü üçün yaşayan insan ən bədbəxt insandır”. Hansı ki öz anasını, dostunu, ailəsini düşünmürlər. Vicdan insanın öz daxilində olmalıdır. Elə Allah vicdanlı olmaq deməkdir!
Respublikainfo.com xəbər verir ki, Referans Medianın “Musiqi saatı” rubrikasının növbəti qonağı bəstəkar, pianoçu, musiqişünas, Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının üzvü, Respublika Beynəlxalq müsabiqə və “Gənclər Mükafatı” laureatı Vəfa Bağırzadədir.
– Xoş gördük Vəfa xanım! Əvvəlcə istərdim ki, oxucularımıza, özünüz haqqında qısa da olsa məlumat verəsiniz! Vəfa Bağırzadə kimdir?
Mən 29 oktyabr 1990-cı ildə Lənkəran şəhərində anadan olmuşam. Musiqi təhsilimə erkən yaşlarımdan, Biləcəri qəsəbəsində yerləşən Fikrət Əmirov adına 6 saylı Uşaq İncəsənət məktəbində Və Xan Şuşinski adına Ağdam Muğam Musiqi məktəbində başlamışam. Peşəkar təhsilimi 2007–2011-ci illərdə Asəf Zeynallı adına Bakı Musiqi Kollecinin fortepiano şöbəsində aldıqdan sonra, Azərbaycan Milli Konservatoriyasında Bəstəkarlıq ixtisası üzrə (2012–2019, bakalavr və magistr) ixtisaslaşmışam. Bu illərdə bəstəkar, Əməkdar İncəsənət xadimi Cəlal Abbasovun və bəstəkar-pianoçu Pikə Axundovanın sinfində dərs almışam ki, bu da yaradıcılıq yolumun formalaşmasında əsas rol oynayıb. Karyeram ərzində müəllim kimi də fəaliyyət göstərmişəm; 2018–2020-ci illərdə Bakı Xoreoqrafiya Akademiyasında çalışmışam. Eyni zamanda, 2024–2025-ci illərdə Üzeyir Hacıbəylinin Ev-Muzeyində şöbə müdiri vəzifəsini icra etmişəm. 2022-ci ildən isə Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının üzvüyəm.
– Ümumiyyətlə sizin musiqiyə, xüsusilə də fortepianoya olan sevginiz nə zamandan yaranıb?
Musiqiyə olan sevgim çox erkən yaşlardan yaranıb. Valideynlərimiz bizi klassik musiqi ilə böyüdüblər. Yadıma gəlir ki, uşaq vaxtı hətta yatanda belə evdə daima Betoven, Şopen, Motsart kimi dahi bəstəkarların əsərləri səslənirdi. Bu mədəni mühit mənim musiqiyə marağımın yaranmasında və sənət yolumu seçməyimdə həlledici rol oynadı. Əvvəlcə yalnız səslərin harmoniyasından zövq alırdım, lakin sonralar musiqinin ruh oxşayan emosional dərinliyi məni özünə valeh etdi, həyatımın ayrılmaz hissəsinə çevrildi. Fortepiano mənim üçün sadəcə bir musiqi aləti deyil, həm də duyğularımı ifadə etməyin, iç dünyamı musiqi vasitəsilə çatdırmağın ən yaxın yoludur. Bu sevgi məni təbii olaraq zamanla bəstəkarlığa yönəltdi, fortepianoda hiss etdiyim hər ritm və melodiyalar məni öz əsərlərimi yaratmağa, musiqi vasitəsilə duyğularımı ifadə etməyə sövq etdi.
– Sizin üçün musiqi nə deməkdir? Həyatınızı musiqisiz təsəvvür edirsinizmi?
Musiqi mənim üçün zaman və məkan sərhədlərini aşan, insanın daxili aləmini və hisslərini ifadə edən bir dildir. O, yalnız eşitdiyimiz səs deyil, eyni zamanda düşüncələrimizi və emosiyalarımızı formalaşdıran bir vasitədir.. Musiqisiz həyatı təsəvvür etmək mənim üçün qeyri-mümkündür. Çünki o, həyatın özüdür, düşüncələrimin və hisslərimin təzahürüdür. Musiqi yoxdursa, zaman dayanır, duyğular susur, dünya öz harmoniyasını itirir. Ona görə də musiqi mənim həyatımın təməl daşıdır, onsuz yaşamaq, nəfəs almaq qədər çətin olardı.
– Vəfa Bağırzadənin sevdiyi bəstəkar və əsərlərini daha çox dinlədiyi bəstəkarlar kimlərdir? Daha çox hansı musiqi janrını sevirsiniz?
Mən çox vaxt klassik musiqi dinləyirəm. Bach, Çaykovski, Raxmaninov, Üzeyir Hacıbəyov, Fikrət Əmirov, Qara Qarayev və Elza İbrahimovanın əsərlərini xüsusilə sevirəm. Sevdiyim janr isə əsasən klassik musiqidir, amma caz, rok və estrada musiqisinə də marağım var.
– Bu gün təəssüflər olsun ki, cəmiyyətin əksər hissəsi keyfiyyətli musiqilər əvəzinə adətən bayağı musiqilər dinləyir. Sizə görə bunun başlıca səbəbi nədir?
Məncə, bu problemin bir neçə əsas səbəbi var və bunlar bir-biri ilə sıx şəkildə bağlıdır. İlk növbədə, insanların musiqi zövqünün formalaşmasında maarifləndirmə kifayət qədər güclü deyil. Musiqi mədəniyyəti uşaqlıqdan formalaşır, lakin bu gün təəssüf ki, həm ailədə, həm də təhsil mühitində keyfiyyətli musiqiyə maraq oyadan imkanlar əvvəlki kimi güclü deyil. İnsan nə ilə böyüyürsə, zövqü də onun üzərində qurulur. Digər mühüm səbəb isə kütləvi informasiya vasitələrinin və sosial şəbəkələrin təsiridir. Sosial platformalarda daha çox gündəmdə qalmaq, trend olmaq üçün sadə, tez yadda qalan və ritmik musiqilər çoxlu dinləyici toplayır. Keyfiyyətli musiqi isə adətən dərinlik, intellekt, diqqət və musiqi savadı tələb etdiyi üçün geniş kütlə tərəfindən çətin qavranılır. Bayağı musiqi isə həm daha çox təbliğ olunur, həm də sürətlə yayılır, çünki istənilən məzmunsuz kontent kimi, istehlakı asandır. Üçüncü səbəb insanların gündəlik həyat tempidir. Bugünkü sürətli ritm içində insanlar çox vaxt düşünmək, analiz etmək, musiqini hiss etmək kimi proseslərdən uzaqlaşırlar. Bu da onların daha çox “fon musiqisi” kimi qəbul edilə bilən, sadə və emosional dərinliyi olmayan mahnılara yönəlməsinə səbəb olur. Bundan əlavə, kommersiya maraqları da böyük rol oynayır. Bayağı musiqi həm ucuz başa gəlir, həm də geniş auditoriyaya sürətlə satılır. Prodüserlər və musiqi bazarı isə təəssüf ki, keyfiyyət yox, gəlir yönümlü çalışdığı üçün bu tip mahnılar çoxaldıqca çoxalır. Nəticədə həm təbliğatın gücü, həm musiqi tərbiyəsinin zəifliyi, həm də insanların gündəlik həyat ritmi cəm şəkildə keyfiyyətli musiqinin arxa plana keçməsinə gətirib çıxarır. Bu isə cəmiyyətdə musiqi zövqünün tədricən sadələşməsinə və səviyyənin aşağı düşməsinə səbəb olur.
– Professional musiqi adamı olaraq ümumən insanlara və xüsusilə də gələcəkdə musiqi ilə məşğul olmaq istəyən gənclərə nə kimi tövsiyələriniz var ?
Gənclərə tövsiyəm budur: musiqi ilə məşğul olmaq istəyirsinizsə, daima araşdırın, fərqli musiqi janrlarını dinləyin və bədii ədəbiyyat oxuyun. Bu, həm zövqünüzü, həm də yaradıcılıq qabiliyyətinizi zənginləşdirəcək. Musiqiyə sadiq olun və sevgi ilə yanaşın . Musiqi yalnız texniki bacarıq deyil, eyni zamanda hiss və ruh tələb edən bir sənətdir. Onu sevərək və daxildən gələn ehtirasla öyrənmək uğurun əsas şərtidir.
50 yaşlı magistr: İnsanın məqsədi güclüdürsə, heç bir yaş, heç bir maneə önəm daşımır
Bəzən insanın ömrü boyu arzuladığı bir iş, illər sonra da olsa, öz yolunu tapır. Artıq 50 yaşını haqlayan Ruhiyyə Dünyamalıyeva üçün də bu belə olub. Uzun illər musiqi müəllimi kimi fəaliyyət göstərən Ruhiyyə xanım həyatın qayğıları, ailə məsuliyyətləri və gündəlik çətinliklərə görə öz arzusundan ayrı qalıb, elə bu ilədək. Hazırda o, Bakı Dövlət Universitetinin Xoreoqrafiya ixtisasına magistr kimi qəbul olub. Öz dilindən bu uğur hekayəsini eşitmək üçün Ruhiyyə xanımın evinə yollandıq. – Ruhiyyə xanım, bu yaşda yenidən tələbə olmaq xəbəri sizə hansı duyğuları yaşatdı? – Bu xəbər, əlbəttə, məndə böyük sevinc və həyəcan yaratdı. Çünki necə ki öyrətməyin yaşı yoxdur bir müəllim üçün, eləcə də öyrənməyin. Və hər yeni mərhələ insana həm motivasiya, həm də özünü sınamaq imkanı verir. Bu addım mənim üçün, sadəcə, bir təhsil deyil, həm də şəxsi inkişaf yolumdur. Özümü yenidən gənc tələbələr arasında görmək xoşdur. Nəzərə alsaq ki, hər yaş qrupundan tələbələrlə çalışıram, amma yenidən illər sonra gənclər arasında gənc tələbə kimi hiss etmək, əlbəttə, bir başqadır. – Bəs magistr təhsili almaq qərarını necə verdiniz? – Uzun müddət düşündüm və sonra anladım ki, biliklərimi daha da təkmilləşdirməliyəm. Qeyd etdiyim kimi, müəllim olmaq axı, sadəcə, öyrətmək deyil, daim öyrənmək də deməkdir. Bu qərarı verərkən, sadəcə, peşəkar inkişafımı deyil, həm də mənə inanan tələbələrimin də inkişafını nəzərə aldım. Eyni zamanda düşündüm ki, öz sevdiyi ixtisasdan uzaqlaşan tanıdığım və tanımadığım tələbələr var ki, bəlkə, bu addımım onlara da bir motivasiya olar. Mənim üçün bu gələcəyə atılan dəyərli bir addımdır. Bu yolda ən böyük dəstəyim, əlbəttə ki, ilk olaraq ailəmdən gəldi. Onların mənə olan inamı məni daha da möhkəmləndirdi. Gənclər arasında yenidən təhsil almaq üçün isə gənc tələbələrimin də dəstəyini hiss etmək mənim üçün çox önəmli oldu. Xüsusilə bəzi tələbələrimi qeyd etmək istəyirəm, mərhum tələbəm Sərvət İbrahimov hər zaman böyük həvəslə mənim qəbul olunmağımı arzulayır, hətta araşdırmalar apararaq məni məlumatlandırırdı. Digər tələbələrim Nicat Əliyev və Aynur Əliyeva da eyni səmimiyyətlə yanımda oldu və hər ikisi mənim bu yoluma əlavə bir pillə qoydular. Bu isə bir müəllim üçün ən qiymətli hədiyyədir. – Ruhiyyə xanım, uyğunlaşmaqda çətinlik çəkəcəyinizi düşünürsünüz? – Əslində, hər bir başlanğıcda müəyyən qədər çətinliklər olur. Amma tədrisə və elmə olan sevgimin bu çətinlikləri asanlaşdıracağını düşünürəm. Müasir gənclərlə bir yerdə oxumaq isə mənim üçün əlavə üstünlükdür. Mən buna bir çətinlik kimi yox, imkan kimi baxıram və inanıram ki, uyğunlaşmaqda problem yaşamayacağam. – Ətrafınızda bu addımı atmağınıza inanmayanlar oldumu? – Bəli, belə fikirlər səsləndirənlər oldu. Onların bir qismi bu yaşda təhsilə qayıtmağın gərəksiz olduğunu, bu yaşdan sonra Bakıya gedərək oxumağın artıq lazımsız və gec olduğunu düşünürdü. Amma mən inanıram ki, insanın məqsədi güclüdürsə, heç bir yaş, heç bir maneə önəm daşımır. Əksinə, deyilən inamsızlıq dolu cümlələr mənə bu yolda addımımı daha möhkəm və inamla atmağa bir növü dəstək oldu desəm, yanılmaram. –Bu uğurunuzla gənclərə hansı mesajı vermək istəyərsiniz? – Mən gənclərə demək istəyirəm ki, təhsil və öyrənmək heç vaxt yarımçıq qoyulmamalıdır. Həyatın hansı mərhələsində olursunuzsa olun, biliklər sizi daha da güclü edəcək. Məqsəd qoymaq və o məqsədə doğru addımlamaq isə ən böyük uğurdur. Heç zaman vaxtı bəhanə etməsinlər, vaxt insanın öz əlindədir. – Sizə “gecdir” deyənlərə nə cavab verərdiniz? – “Gec deyil, əksinə, indi tam vaxtıdır”, – deyərdim. Çünki hər yaşın öz üstünlükləri, öz təcrübəsi var və təhsil bu təcrübə ilə daha da qiymətli olur. Əsas olan ürəkdən istəmək və addım atmaqdır. Həyatda gecikən yeganə şey sınanmayan fürsətlərdir. Mən müəllim olaraq özümü təkmilləşdirməliyəm ki, tələbələrin elm, təhsil yoluna işıq sala bilim. Henri Fordun belə bir sözü ilə məhz elə imtahana hazırlaşdığım zamanda qarşılaşdım: “Öyrənməyi dayandıran insan, istər iyirmi yaşında olsun, istər səksən yaşında – qocadır”. Bu mənə daha da motivasiya verdi. Ruhiyyə xanım göstərdi ki, yaş, sadəcə, bir rəqəmdir, əsl vacib olan isə insanın içindəki sevgidir, istəkdir. O, “Oxumaq üçün artıq gecdir” deyənlərə bir daha sübut etdi ki, arzulamaq üçün heç vaxt gec deyil. Ruhiyyə Dünyamalıyevanın hekayəsi bir daha göstərir ki, həyat yalnız gəncliyin arzuları ilə məhdudlaşmır. İnsanın ürəyində inam və istək varsa, o bir gün öz yolunu tapır. Bəzən illərlə təxirə salınmış xəyalların gerçəkləşməsi daha dəyərli, daha qiymətli olur.
Həmsöhbətimiz – Azərbaycan ədəbiyyatının parlaq simalarından biri, şair, yazıçı, tərcüməçi, jurnalist, “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru, Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər Birliyinin üzvü, “Qızıl Qələm” mükafatı laureatı Zaur USTAC dır.
Sual: Yazı yolunda ilk addımlarınızı atarkən hansı çətinliklərlə üzləşdiniz və onları necə aşdınız? Cavab: Tam səmimi, ilk yazılardan heç bir çətinliklə üzləşmədim. İlk addımlar dediyiniz vaxt ötən əsrin 80-ci illərinə təsadüf edir. Həmin dövrdə gündəlik həyatımızda baş verən hadisələr barəsində yazdığım yazıları əsasən Ağdam rayonunda dərc olunan “Lenin yolu” qəzetinə göndərirdim. Göndərdiyim yazılar adətən dərc olunurdu. Göndərdiyim yazılar ayrıca məqalə şəklində dərc olunmayanda belə “Sətirlər” başlığı altında yazıdan mühüm məqamlar mütləq verilirdi. Sual: Həyatınızda dönüş nöqtəsi saydığınız bir hadisəni bizimlə bölüşə bilərsinizmi? Cavab: Hərbi xidmət. 5 aprel 1993-cü il, axşam saatlarında (təxminən 17:00-18:00) Yaşmada Azərbaycanda yeni yaradılan Xüsusi Təyinatlı bölmələrin toplanış məntəqəsinə düşdüyüm an (hətta düşməmiş belə, bizi gətirən hərbi maşının yük yerindən gənc əsgərlərin ora-bura qaçışdığı səhnəni gördüyüm andan) həyat haqqında olan bütün fikirlərim köklü şəkildə dəyişdi. Hələ də həmin əhval-ruhiyyədəyəm. Sual: Peşəkar həyatınızda sizə dəstək olan bir insan olubmu? Onun hansı xüsusiyyətləri sizə xüsusilə təsir edib? Cavab: Bəli. Həyatımın istənilən pilləsində dəstəkçilərim olub. Onların həssaslığını, ədalətli mövqeyini qiymətləndirirəm. Və mümkün qədər ənənəni davam etdirməyə çalışıram. Xüsusilə hərbi təhsil aldığım vaxtlarda mayor Orucəliyevin etdiyi yaxşılıqları heç vaxt unuda bilmərəm. Allah rəhmət eləsin. Sual: İllər ərzində qazandığınız ən dəyərli həyat dərsi nə olub və onu necə öyrəndiniz? Cavab: İstənilən bir hadisədən ibrət götürməyi bacarıram. Bu xüsusiyyəti uzun zaman çətin şəraitlərdə, müxtəlif kollektivlərdə insanlarla işləyərkən qazandım. Sual: Gənc qələm sahiblərinə və yaradıcı insanlara verəcəyiniz ən vacib məsləhət nə olar? Cavab: İstənilən sahədə çalışan gənclər üçün deyirəm ki, məqsədyönlü çalışan şəxs bütün arzularını reallaşdıra bilər. Məqsədiniz dəqiq olsun, hədəflərinizi aydın görün və inamla irəli! Vəssalam! Sual: Yaradıcılıq böhranına düşəndə özünüzü necə toparlayırsınız? İlhamı harada və necə tapırsınız? Cavab: Mümkün qədər çox gəzirəm, daim müşahidə aparıram. Hazırda irili-xırdalı çoxlu əsərlərin (məqalə, poema, hekayə, povest, roman, pyeslərin) möhtəviyyatı hazır olsa da, oturub işləməyə vaxt yoxdur. Hələlik böhranla üzləşməmişəm. Məncə daim xalqın içində olan yaradıcı şəxs böhranla üzləşməməlidir. Əgər belə bir hal olarsa, gəzmək, görmək lazımdır. Sual: Oxucularınıza təkcə hekayələr yox, həm də dəyərlər ötürmək istədiyinizi hiss edirik. Bu dəyərlər sizdə necə formalaşıb? Cavab: Məncə əsas xüsusiyyətlər genlə ötürülür. İndi müxtəlif vasitələrlə ötürməyə çalışdığımız dəyərləri zamanla ata – babalarımızdan əxz etmişik. Sual: Zaman keçdikcə yazı üslubunuzda və yanaşmanızda hansı dəyişikliklər baş verdi? Sizin üçün inkişaf nə deməkdir? Cavab: Gənclik illərində (konkret olaraq 1990-1993-cü illərdə) nəsr və nəzmlə dram əsərləri də yazırdım, satirik şeir daha çox yazırdım indi bunları azaltmışam. Fikirləri çatdırmağın daha kəsə və asan yollarını axtarıram. Sual: Uğur bəzən insanı zirvəyə, bəzən isə təkliyə aparır. Uğur qazandıqdan sonra həyatınızda nələr dəyişdi və bu dəyişikliklər sizi hansı düşüncələrə gətirdi? Cavab: Sizə bir söz deyim. Hər ilin sonunda özüm özümə hesabat verirəm (son illər bu hesabatlar dərc olunur). Bundan əlavə hər yeni il başlayanda özüm üçün görəcəyim işlər barədə aylara, rüblərə bölünmüş şəkildə illik plan tuturam. Və il boyu bu işlər reallaşdıqca nisanlayıram (“+” işarəsi qoyulur) hər “+” özlüyündə mənim üçün böyük uğurdur. Uğurların sayı artdıqca məsuliyyət hissi daha çox artır. Sanki, özümü daha çox iş görməyə borclu hesab edirəm. Bu qədər.
Söhbətdaşımız – Azərbaycan ədəbiyyatının parlaq simalarından biri, şair, yazıçı, tərcüməçi və jurnalist, “Yazarlar” jurnalının redaktoru, Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər Birliyinin üzvü, “Qızıl Qələm” mükafatı laureatı Zaur USTAC dır.
1 — 1988-ci ildən ədəbi fəaliyyətə başlamısınız. Həmin dövrün ruhi-siyasi ab-havası və ilham mənbələri Zaur Ustacın qələm ustalığını necə formalaşdırdı? O illərin yükü bugünkü qələm səslənmələrində necə əks olunur? — Doğrudur. “Əməyə məhəbbət” adlı ilk yazım 24 may 1988-ci ildə rəsmi mətbu orqanda dərc olunub. O dövrün mövzuları əsasən əməyi və bayramları tərənnüm etmək idi. Real gündəlik həyatımızı əks etdirən yazılar yazırdıq. Necə deyərlər, – “düzü-düz, əyrini-əyri”. Məncə o illərdən bu günə daşıdığım ən faydalı vərdişlərim elə budur – realist olmaq, hər şeyə açıq gözlə baxmaq, yaxşıları tərənnüm etmək, əhmiyyətli əməllərdən söhbət açmaq, xalqın içində – gündəlik həyatda olmaq. Zəhmətkeş olmaq. Yorulmadan, usanmadan çalışmaq. Bax belə.
2 — Siz tez-tez “qələm saflığı” anlayışını vurğulayırsınız. Bu ifadə sizin üçün şəxsi inancdır, yoxsa ədəbi bir manifest?
—Əvvəlki sualınızın cavabında qeyd etdiyim kimi, biz belə öyrənmişik. Bu bir normadır. Faydalı, əhəmiyyətli uzun illərin sınağından çıxmış ədəbi norma – manifest də deyə bilərsiniz. Kəsədən bu bizim iş qaydamızdır. Məncə xeyir, fayda bu yoldadır. Ümumi işimizin xeyirinədir.
3 — Yazıçılar bu gün xalqın qəlbi və vicdanı olaraq necə bir rol oynamalıdır, sizcə?
—Cahangir qardaş, sualları elə seçmisiniz ki, söhbətimiz tam bir yazı kimi – nəzm kimi axır. Maşallah olsun. Bu sualın cavabı elə bayaq söylədiklərimdir. Yazıçı da, şair də, alim də xalqın içində olmalıdır. Onların nə düşündüyünü, gündə neçə dəfə, nə yeyib, nə içdiyindən xəbərdar olmalıdır. Məsələn götürək elə mənim ilk qələm təcrübələrimin dərc olunduğu vaxtları… Bəxtiyar Vahbzadə, Xəlil Rza, Xudu Məmmədov, Anar, Elçin… Keçənlərə rəhmət, qalanlara can sağlığı. Yaradıcılıq məhsulu, yazar sözü səmimi və içdən olanda həm də faydalı olur. Deyən üçün də, eşidən üçün də. Xalqın vəziyyətindən xəbərdar olmalı, real həyatdan yazmalı, xalq üçün faydalı, gələcək nəsillər üçün tarix yazmalıdırlar. Bu qədər.
4 — Qarabağ müharibəsi həyatınızda və yaradıcılığınızda necə iz buraxdı?
—Bir gündə dünyada mövcud olan maraqların çoxu yoxa çıxdı. Çox məsələlər adilişdi. İnsan olmağın, insanlığın, sağlamlığın, sağ qala bilməyin dəyəri, vacibliyi artdı. Zamanın ən dəyərli nemət olduğunu anladım. Salamat olduğum hər an üçün daha çox şükür etməyə başladım. Daha çox işləməyə və yaxşılıqlar, təmənnasız yaxşılıqlar etməyə başladım. Və biz nə etsək də Böyük Allahın bizə olan lütfünün qarşısında çox cüzi – dəryada bir zərrə misalı – nəsə edə biliriksə, nə xoş halımıza.
5 — “Ustac.az” mərkəzi vasitəsilə siz elm, yaradıcılıq və şəxsi inkişafı bir araya gətirmisiniz. Sizcə, bu mərkəz gələcəkdə hansı istiqamətlərə xidmət etməlidir?
— Bizim fəaliyyətimiz elə bu istiqamətdə də davam edəcək. Yaşından, mənsəbindən, cinsindən asılı olmayaraq bizə ehtiyacı olanların yanında olacağıq. Bu bizim məqsədimiz, məramımız, işimizin qayəsidir.
6 — Həyatın ən ağır dərslərindən biri — itkilərdir. Siz bir yaradıcı şəxs olaraq itkilərdən nələri öyrəndiniz?
—Həyatda olduğum hər an üçün şükr etməyi və əlimdə olana dəyər verməyi öyrəndim. Paylaşmağı və bundan zövq almağı öyrəndim. Sözün əsl mənasında həyat paylaşdıqca daha gözəl olur.Belə ibrətamiz suala görə sizə xüsusi təşəkkürlər.
7 — İnsan üçün iki böyük vətən var: biri doğma torpağı, digəri — qəlbidir. Siz bu iki vətən arasında ədəbiyyat vasitəsilə necə bir körpü qurmusunuz?
—Mən onları birləşdirmişəm. Divin canı şüşədə olan kimi, mənim də qəlbim elə öz torpağımda rahatlıq tapır, asudə döyünür, ritmini bu Yurdun bulaqlarının, şəlalərinin səsinə uyğunlaşdırır. Mən bununla xoşbəxtlik tapıram. Yurdumun çiçəkləndiyin gördükcə fəxarət hissi köksümü qabardır. GƏNCLİYİMİN HƏDƏR GETMƏDİYİNİ ANLAYIRAM. Bu bir başqa hissdir.
8 — Həyatın çətinliklərindən yorulan zaman insanlar ya səssizliyə, ya da dua və ibadətə yönəlir. Siz yorğunluqdan ruhən necə xilas olursunuz — şeir yazaraqmı, təbiətə baxaraqmı, yoxsa dinclik içində susaraqmı?
—Mən bu barədə bir neçə dəfə demişəm. Mənim bu günə kimi heç bir çətinliyim olmayıb. Ürəyimdən nə keçib, Böyük Allahım hamısını mənə nəsib edib. Sadəcə Yurdumu gəzməkdən, şeir yazmaqdan, şeir söyləməkdən zövq alıram. Yazılması vacib bildiyim mətləbləri əsasən gələcək nəsillər üçün qələmə alıram. Bu qədər.
9 — Bu günkü nəslin elmi və intellektual potensialı sizi ruhlandırır, yoxsa narahat edir?
—Bütün hallarda sevinirəm. Ruhlandırır.
10 — Özbəkistan və Azərbaycan xalqları arasında ədəbi-mədəni əlaqələri necə qiymətləndirirsiniz? Bu münasibətləri hansı yeni mərhələyə çıxarmaq olar?
—Bizm xalqlarımız sözün əsl mənasında qardaş xalqlardır. Dilimiz bir, adətlərimiz birdir. Tarix boyu daim bizi ayırmağa, yad kimi təqdim etməyə çalışsalar da, bax bu gün bizim aramızda olan söhbət sübut edir ki, heç kim, heç nəyə nail ola bilməyib. Şübhəsiz ki, gələcək daha gözəl olacaq. Bütün sahələrdə daha da sıx əlaqələr qurulacaq.
11 — Şair daim içində nəyisə itirmiş, axtaran, kövrəlmiş bir haldadır… İtkilər sizdə hansı şeirlərə çevrilib?
—Maraqlı və ibrətamiz sualdır. Ələxsus torpaqlarımızın müdafiəsi və azad olunması uğrunda Həmdəm Ağayev, Vüqar Ağayev, Şükür Həmidov, İlqar Mirzəyev kimi qardaşlarımızı itirməyimiz mənə çox pis təsir etdi. İlqara ithaf etdiyim silsilə şeirlər var. Lap bu yaxında “40 gün – 40 şeir” adlı şəhidlərimizə həsr etdiyim şeir kitabı nəşr olunub.
12 — Zaur Ustac öz qəlbini necə eşidir? Özünüzlə daxili dialoqu necə aparırsınız?
Çox həssas insanam. Bəzən bu mənə əziyyət verir. Əzab çəkirəm. Sakit olduğum qədər də çılğınam. Demək olar ki, bu günə qədər ancaq ürəyimin səsi – diqtəsi ilə yaşamışam. Beynimə ancaq riyazı hesablamalar aparan zaman müraciət edirəm. Ruhumla dialoqum həmişə uğurlu alınır. Özüm özümü yaxşı tanıyıram.
Söhbətləşdi: Cahangir NAMAZOV, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin və Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyinin üzvü
Müsahibimiz, tanınmış koreyalı şair, yazıçı, tərcüməçi və jurnalist, bir çox beynəlxalq ədəbi mükafatların laureatı, Koreya Sülh və Əməkdaşlıq İnstitutunun vitse-prezidenti və siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru (PhD)Byeong Cheol Kangdır.
— Söhbətimizi Koreya ədəbiyyatı ilə başlayaq… Sizin fikrinizcə, Koreya ədəbiyyatının unikal xüsusiyyətləri hansılardır?
— Koreya ədəbiyyatının ruhu tarix, emosiyalar və kollektiv təcrübə ilə dərin şəkildə bağlıdır. Əsas anlayışlardan biri “han”dır — Koreyalılara xas olan kədər və dözüm hissi, millətin mübarizələrini və ümidlərini əks etdirir. Bu emosional dərinlik Koreya ədəbiyyatına güclü bir rezonans verir. Ümumi ədəbi ənənələrdən təsirlənsə də, Koreya ədəbiyyatı xüsusilə tarixi travmalar — Yapon işğalı, Koreya müharibəsi və milli bölünmə kimi hadisələrin əks olunması ilə fərqlənir və tez-tez fərdlərin daha böyük tarixi qüvvələrin təsiri altında necə təsirləndiyini təsvir edir. Ənənə və yeniliyin qarışığı onun əsas güclərindən biridir. Klassik formalardan tutmuş bir sətirlik şeirlər kimi müasir eksperimentlərə qədər, Koreya ədəbiyyatı dəyişiklikləri qəbul edir, eyni zamanda köklərinə hörmət edir. Müasir Koreya yazıçıları getdikcə daha çox gender, sinif və şəxsiyyət məsələlərinə toxunur, müxtəlif və şəxsi səslərin yaranmasına səbəb olur. İnternetin köməyi ilə Koreya ədəbiyyatı indi qlobal auditoriyaya daha sürətlə çatır, təsirini və mədəni mübadiləni genişləndirir.
— Hansı ədəbi janrlarla daha çox əlaqə hiss edirsiniz, bu janrlara sizi xüsusilə cəlb edən nədir?
— Ən çox əlaqə hiss etdiyim ədəbi janrlar poeziya və qısa hekayələrdir. Poeziya məni, emosional gücü və lirik gözəlliyi ilə cəlb edir. Bir sətirlik bir şeir bütöv bir emosiyalar, xatirələr və mənalar dünyasını əhatə edə bilər. Qısa hekayələr də məni güclü şəkildə cəlb edir. Xüsusilə bir fərdin həyatının gözlənilməz yollarla necə şərh oluna biləcəyini göstərən dönüşlər və dəyişikliklərdən zövq alıram. Bu kəşf və anlayış hissi məni davamlı olaraq ədəbiyyat dünyasına daha dərindən cəlb edir.
— Sizcə, bir yazıçının öz həqiqi “mən”ini kəşf etməsi və ifadə etməsi vacibdirmi, kimlik axtarışı sizin əsərlərinizdə necə əks olunur?
— Bəli, düşünürəm ki, bir yazıçının öz həqiqi “mən”ini kəşf etməsi və ifadə etməsi çox vacibdir. Yazmaq sadəcə gözəl cümlələr qurmaq deyil: dürüstlük, orijinallıq və daxili dialoqdur. Yazıçı xatirələri, emosiyaları, dəyərləri və bəzən ziddiyyətləri ilə səmimi şəkildə üzləşdikdə, əsərləri dərinlik, aydınlıq və güclü rezonans qazanır. Oxucular səmimi bir səsi təbii olaraq hiss edirlər. Mənim əsərlərimdə kimlik axtarışı təkrarlanan bir mövzudur. İstər poeziya, istərsə də nəsr yazımda, daim bu suallara cəlb olunuram: —İnsan hansı növ kimliyə malikdir? Mənim fərdi kimliyim insanlığın ümumi kimliyi ilə necə əlaqəlidir? Mən dilə və başqalarına necə bağlıyam? Bəzən bu sualları şəxsi refleksiya ilə araşdırıram, bəzən isə aidiyyət, dəyişiklik və yaddaşın qarışıqlığı ilə mübarizə aparan personajlar vasitəsilə. Xüsusilə Koreya ədəbiyyatında, kollektiv tarix və şəxsi təcrübə dərindən birləşdiyi üçün, özünü kəşf etmək ənənə və müasirlik, şəxsi və siyasi arasında bir səyahətdir. Mənim üçün yazmaq özünü tanıma və yenidən tərif etmə prosesidir və inanıram ki, bu səyahət ədəbiyyata davamlı əhəmiyyət verir.
— Yazıçı olaraq, hansı fəlsəfi dünya görüşünə sahibsiniz, bu dünya görüşü ədəbi yaradıcılığınıza necə təsir edir?
— Şair və yazıçı olaraq, insanın mürəkkəbliyini, Buddizmin keçicilik və qarşılıqlı əlaqəlilik anlayışlarını əhatə edən fəlsəfi bir dünya görüşünə cəlb olunuram. Həyatı sabit absolyutlar silsiləsi kimi deyil, ziddiyyətlərin bir arada mövcud olduğu, daim dəyişən bir axın kimi görürəm: —Sevinc və kədər, əminlik və şübhə, fərdilik və cəmiyyət. Sadə cavablar axtarmaqdansa, bu perspektiv məni mövzuları və personajları incəlik və empati ilə araşdırmağa təşviq edir. Bu dünya görüşü ədəbi işimə dərin təsir göstərir. Tez-tez kimliyin axıcılığına və insanların tarix, yaddaş və münasibətlər arasında necə naviqasiya etdiklərinə diqqət yetirirəm. Xüsusilə, insanlar qeyri-müəyyənlik və dəyişiklik arasında necə mənalar tapırlar və şəxsi hekayələr daha geniş sosial və tarixi qüvvələrlə necə kəsişir? Ayrıca, tam əminliklə hərəkət edən insanların kütləvi vəhşiliklər törətdiklərini müşahidə edirəm. Onların şəxsiyyətlərinə baxdıqda, çoxlu pis insanları cəzalandırmaq inancıyla mütləq yaxşılığa can atma meyli var. Yazılarım, aydın həllərdən çox ,bu mürəkkəbliyi təbəqələnmiş hekayələri poetik dil və açıq suallar vasitəsilə əks etdirməyə çalışır. Nəticədə inanıram ki, ədəbiyyatın rolu insan təcrübəsinin zənginliyini əks etdirməkdir. Həm gözəlliyini, həm də qeyri-müəyyənliyini əhatə edərək, oxucuları varlıq haqqında dərin bir dialoqa dəvət etməkdir.
—Yazıçı olaraq azadlıq və məsuliyyət arasında necə tarazlıq saxlayırsınız?
—Məncə, yazıçı üçün azadlıq və məsuliyyət arasında tarazlıq saxlamaq olduqca önəmlidir. Yazıçılıq yaradıcı azadlıq tələb edir: —Fikirləri, hissləri və formalı sərbəst şəkildə ifadə etmək bacarığını. Lakin bu ifadə azadlığı eyni zamanda məsuliyyət də gətirir: —Gerçəyə qarşı, təsvir olunan mövzulardan tutmuş oxucular qarşısında olan məsuliyyəti. Xüsusilə, həssas mövzulara və ya real təcrübələrə toxunduqda, sözlərimin etik təsirini dərindən düşünür və diqqətlə yanaşıram.
—Yaradıcı prosesə başlamazdan əvvəl hansı zehni və emosional hazırlıq görürsünüz, yazı prosesi sizə hansı duyğuları yaşadır?
—Yaradıcı prosesə başlamazdan əvvəl zehni sakitlik və emosional hazır vəziyyət əldə etməyə çalışıram. Adətən səssiz meditasiya və ya daxili düşüncələr vasitəsilə zehnimi arındırır, özümü ilham üçün açıq hala gətirirəm. Qəlbimi məşğul edən hissləri, xatirələri və ya sualları yazı vasitəsilə araşdırmağa yönəlirəm. Bəzən şəxsi təcrübələr üzərində düşünür, bəzən isə əsərimin mövzusuna uyğun mühitə qərq oluram. Səyahətlər zamanı seyr etdiyim mənzərələrdə keçirdiyim hissləri qeyd etmək və yadda saxlamaq da mənim yaradıcılığımı gücləndirir.
—Bir şairin daxilindəki ağrını ifadə etməsi nə dərəcədə vacibdir?
—Daxili ağrını ifadə etmək bir şair üçün çox önəmlidir. Şeir elə bir vasitədir ki, insani hissləri, xüsusən də dərdləri incə sənətə çevirə bilir. İçəridə yığılan ağrı insanı narahat və bədbəxt edir. Səmimi ifadə olunan şeirlər vasitəsilə şair bu ağrını gözəlliyə çevirir, oxucularla güclü empatiya və bağ qurur. Bu proses həm şairin özünə şəfa verir, həm də oxucuların öz yaralarına təsəlli tapmasına kömək edir. Şeir vasitəsilə daxili ağrı insanın kövrəkliyi, davamlılığı və ümid haqqında ümumbəşəri həqiqətləri üzə çıxara bilər.
—Yaradıcılıqla məşğul olan biri kimi hansı çətinliklərlə qarşılaşırsınız?
—Yaradıcılıqla məşğul olan biri kimi, qarşılaşdığım ən böyük çətinliklərdən biri ilhamla davamlı zəhmət arasındakı tarazlığı qorumaqdır. İlham gözlənilmədən gəlir, lakin ilham olmadıqda belə mütəmadi oxumaq və yazmaqla məşğul oluram. Digər bir çətinlik isə iqtisadi ehtiyaclar ilə yaradıcılıq arasında balans yaratmaqdır. Gündəlik qazanc üçün işləməli olduğum zaman yazmaq daha çətin və məhdud olur. Həyatın qayğılarından qurtulmaq, daxilimdəki səsi qorumaq və ona inanmaq ciddi sınaqdır. Vaxt məhdudiyyəti, maddi sıxıntılar və oxucu gözləntiləri də yaradıcılıq prosesinə mənəvi yük salır.
—Ədəbiyyat və siyasət arasında qarşılıqlı əlaqəyə münasibətiniz necədir, onlar bir-birini necə təsir edir?
—Ədəbiyyat və siyasət bir-biri ilə dərin və mürəkkəb əlaqələr içindədir. Ədəbiyyat çox zaman cəmiyyətin aynası olur, siyasi reallıqları, ictimai çarpışmaları və ideoloji mübarizələri əks etdirir. Romanlar, şeirlər və esse yazıları vasitəsilə yazıçılar güc strukturlarını tənqid edə, kənarda qalanların səsini çatdıra və alternativ gələcəklər təsəvvür edə bilərlər. Beləliklə, ədəbiyyat siyasi müdaxilə və müqavimətin forması olur. Avtoritar rejimlər çox vaxt tənqidi fikirlər söyləyən yazıçıları susdurmağa çalışırlar. Siyasət də ədəbiyyatın yaranma və qəbul edilmə şəraitini formalaşdırır. Siyasi sistemlər, senzura və ictimai siyasətlər nəyin sərbəst ifadə ediləcəyini, nəyin isə basdırılacağını müəyyən edir. Tarixi hadisələr və siyasi mühitlər də ədəbi əsərlərin mövzularına, üslubuna və təciliyyətinə təsir edir. Məsələn, zülm və ya ixtilal dövrlərində çox güclü ədəbi hərəkatlar yaranır ki, bunlar hakimiyyətə meydan oxuyur və dəyişiklik çağırışı edir. Koreyada da bir zamanlar ifadə azadlığı məhdud olsa da, bu gün geniş şəkildə qorunur və tətbiq olunur. Nəticə etibarilə, ədəbiyyat və siyasət daim dialoq içindədir. Onların qarşılıqlı təsiri kimliyimiz, ədalət, azadlıq və cəmiyyət haqqında anlayışımızı dərinləşdirir. Bu dinamik əlaqə hər iki sahəni zənginləşdirir və dünyanı daha geniş mənada qavramağımıza yardım edir.
—Koreya ədəbiyyatının gələcəyi haqqında fikirləriniz necədir, müasir yazıçılar gələcəyə necə töhfə verə bilər?
—Məncə, Koreya ədəbiyyatının gələcəyi böyük imkanlar və ümidlərlə doludur. Koreya cəmiyyəti qloballaşdıqca və daha çoxçeşidli hala gəldikcə, ədəbiyyat da inkişaf edir: –mövzular, üslublar və səslər baxımından daha geniş və zəngin olur. Koreya ədəbiyyatının tarixi köklərindəki emosional dərinlik və mədəni zənginlik bu gün də öz təsirini saxlayır və artıq daha müasir və müxtəlif formalarda ifadə olunur. Koreya ədəbiyyatı dünyaya açıqdır və başqa mədəniyyətlərlə qarşılıqlı əlaqəyə hazırdır. Ən önəmlisi isə, yazıçılar fərdiliklərini və orijinallıqlarını qoruyaraq, açıq dialoqlarda fəal iştirak etməlidirlər. Şəxsi təcrübənin həqiqəti ədəbiyyat vasitəsilə dünyaya çatdırıldıqda, bu empatiya, anlayış və mədəni mübadilənin güclü bir vasitəsinə çevrilir. Müasir yazıçılar həm milli, həm də bədii sərhədləri aşaraq dünyagörüşlərini genişləndirdikcə, Koreya ədəbiyyatının gələcəyi daha canlı, əhatəli və qlobal dəyərli bir məcraya yönələcəkdir. Koreyada baş vermiş mühüm tarixi və siyasi hadisələr mənə həm dərin emosional, həm də intellektual ilham verib. Yaponiya işğalı, Koreya müharibəsi, Koreya yarımadasının bölünməsi və demokratikləşmə hərəkatları kimi hadisələr yalnız koreyalı xalqın kollektif yaddaşında iz buraxmaqla qalmayıb, həm də mənim yazıçı kimliyimi və həyatdakı məqsədimi formalaşdırmaqda mühüm rol oynayıb. Mən bu dövrlərdə koreyalıların yaşadıqlarını digər dünya vətəndaşlarının hissləri ilə müqayisə edərək empatiya nöqtələri axtarmağa çalışıram. Bu tarixdən doğan ümumi emosiyalar əsərlərimdə zaman-zaman görünür: -Bəzən birbaşa olaraq həmin dövrlərdə yaşamış qəhrəmanların hekayələri vasitəsilə, bəzən də simvolik olaraq, köç, həsrət və ümid kimi ümumbəşəri duyğularla. Mən xüsusilə tarixin axınına səssizcə qapılan insanların həyatına diqqət yetirirəm. Unudulmuş səslər, danışılmamış hekayələr və zülm və dəyişikliklər fonunda yaranan mənəvi suallar məni heyran edir. Şeirlərimdə və bədii əsərlərimdə göstərməyə çalışıram ki, tarix sadəcə bir arxa fon deyil, o, bu gün də hisslərimizi, münasibətlərimizi və seçimlərimizi formalaşdırmağa davam edən canlı qüvvədir. Ədəbiyyat vasitəsilə yaddaşı yaşatmağa, şəfa və dialoq üçün məkan yaratmağa və insanın həm tarixin içində yaşadığını, həm də onu aşma gücünə malik olduğunu dərk etməyə çalışıram. Məsələn, bir dəfə Polşadakı gözəl bir ağcaqayın meşəsində gəzərkən heyranlıq içində donub qaldım. Həmin an doğma vətənimin günəşini necə darıxdığımı hiss etdim. O an başa düşdüm ki, dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayan mühacirlər də öz doğma yurdlarını necə dərin həsrətlə xatırlayırlar. Təhlükəsiz və gözəl ölkələrdə yaşayan insanların da qəlbində müharibə və ya yoxsulluq içindəki vətənlərinə qarşı sonsuz bir həsrət var. Qaçqınların bu acı həyatı yalnız bu günün qlobal vətəndaşlarına deyil, həm də bizim öz əcdadlarımızın həyatlarına da güzgü tutur.
— Koreya mədəni irsinin hansı aspektlərini araşdırmağa çalışırsınız, bu araşdırma yaradıcılığınıza necə təsir edib?
— Koreya mədəni irsinin araşdırmağa çalışdığım cəhətləri arasında ənənəvi dəyərlər, tarixi yaddaş, xalq nağılları, dil və xüsusilə də yalnız koreya xalqına xas olan dərin “han” duyğusu var. Mən həmçinin nəsillərarası hekayə ötürülməsi, Konfutsi dəyərləri ilə müasir fərdiyyətçilik arasındakı gərginlik, rituallar və ailə quruluşları, həmçinin şifahi ənənələrin şəxsiyyətin formalaşmasına təsiri ilə də maraqlanıram. Lakin mənim ən böyük diqqət mərkəzim buddist mədəni irsinin təsiridir. Buddist mədəni elementlərin araşdırılması mənim yaradıcılığıma dərindən təsir göstərmişdir. Zaman və məkan anlayışını aşan buddist dünyagörüşü, insan təbiətinin əsas, varoluşsal suallarını izah etmək və anlamaqda böyük kömək edir. Bu araşdırmalar nəticəsində mən anladım ki, yerli kimliklə qlobal empatiya arasında ziddiyyət yoxdur. Əksinə, mədəni dərinliyə endikcə, dinlərdən və sərhədlərdən asılı olmayaraq, insanları birləşdirən ortaq təcrübələr daha aydın şəkildə üzə çıxır. Bu düşüncə mənim yazıçı səsimi gücləndirir və həm milli kimliyə, həm də ümumbəşəri duyğulara toxunan əsərlər yaratmağıma imkan verir. Fotolar:
Söhbətləşdi: Cahangir NAMAZOV, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin və Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyinin üzvü
1 — 1988-ci ildən ədəbi fəaliyyətə başlamısınız. Həmin dövrün ruhi-siyasi ab-havası və ilham mənbələri Zaur Ustacın qələm ustalığını necə formalaşdırdı? O illərin yükü bugünkü qələm səslənmələrində necə əks olunur? — Doğrudur. “Əməyə məhəbbət” adlı ilk yazım 24 may 1988-ci ildə rəsmi mətbu orqanda dərc olunub. O dövrün mövzuları əsasən əməyi və bayramları tərənnüm etmək idi. Real gündəlik həyatımızı əks etdirən yazılar yazırdıq. Necə deyərlər, – “düzü-düz, əyrini-əyri”. Məncə o illərdən bu günə daşıdığım ən faydalı vərdişlərim elə budur – realist olmaq, hər şeyə açıq gözlə baxmaq, yaxşıları tərənnüm etmək, əhmiyyətli əməllərdən söhbət açmaq, xalqın içində – gündəlik həyatda olmaq. Zəhmətkeş olmaq. Yorulmadan, usanmadan çalışmaq. Bax belə.
2 — Siz tez-tez “qələm saflığı” anlayışını vurğulayırsınız. Bu ifadə sizin üçün şəxsi inancdır, yoxsa ədəbi bir manifest?
—Əvvəlki sualınızın cavabında qeyd etdiyim kimi, biz belə öyrənmişik. Bu bir normadır. Faydalı, əhəmiyyətli uzun illərin sınağından çıxmış ədəbi norma – manifest də deyə bilərsiniz. Kəsədən bu bizim iş qaydamızdır. Məncə xeyir, fayda bu yoldadır. Ümumi işimizin xeyirinədir.
3 — Yazıçılar bu gün xalqın qəlbi və vicdanı olaraq necə bir rol oynamalıdır, sizcə?
—Cahangir qardaş, sualları elə seçmisiniz ki, söhbətimiz tam bir yazı kimi – nəzm kimi axır. Maşallah olsun. Bu sualın cavabı elə bayaq söylədiklərimdir. Yazıçı da, şair də, alim də xalqın içində olmalıdır. Onların nə düşündüyünü, gündə neçə dəfə, nə yeyib, nə içdiyindən xəbərdar olmalıdır. Məsələn götürək elə mənim ilk qələm təcrübələrimin dərc olunduğu vaxtları… Bəxtiyar Vahbzadə, Xəlil Rza, Xudu Məmmədov, Anar, Elçin… Keçənlərə rəhmət, qalanlara can sağlığı. Yaradıcılıq məhsulu, yazar sözü səmimi və içdən olanda həm də faydalı olur. Deyən üçün də, eşidən üçün də. Xalqın vəziyyətindən xəbərdar olmalı, real həyatdan yazmalı, xalq üçün faydalı, gələcək nəsillər üçün tarix yazmalıdırlar. Bu qədər.
4 — Qarabağ müharibəsi həyatınızda və yaradıcılığınızda necə iz buraxdı?
—Bir gündə dünyada mövcud olan maraqların çoxu yoxa çıxdı. Çox məsələlər adilişdi. İnsan olmağın, insanlığın, sağlamlığın, sağ qala bilməyin dəyəri, vacibliyi artdı. Zamanın ən dəyərli nemət olduğunu anladım. Salamat olduğum hər an üçün daha çox şükür etməyə başladım. Daha çox işləməyə və yaxşılıqlar, təmənnasız yaxşılıqlar etməyə başladım. Və biz nə etsək də Böyük Allahın bizə olan lütfünün qarşısında çox cüzi – dəryada bir zərrə misalı – nəsə edə biliriksə, nə xoş halımıza.
5 — “Ustac.az” mərkəzi vasitəsilə siz elm, yaradıcılıq və şəxsi inkişafı bir araya gətirmisiniz. Sizcə, bu mərkəz gələcəkdə hansı istiqamətlərə xidmət etməlidir?
— Bizim fəaliyyətimiz elə bu istiqamətdə də davam edəcək. Yaşından, mənsəbindən, cinsindən asılı olmayaraq bizə ehtiyacı olanların yanında olacağıq. Bu bizim məqsədimiz, məramımız, işimizin qayəsidir.
6 — Həyatın ən ağır dərslərindən biri — itkilərdir. Siz bir yaradıcı şəxs olaraq itkilərdən nələri öyrəndiniz?
—Həyatda olduğum hər an üçün şükr etməyi və ələimdə olana dəyər verməyi öyrəndim. Paylaşmağı və bundan zövq almağı öyrəndim. Sözün əsl mənasında həyat paylaşdıqca daha gözəl olur. Belə ibrətamiz suala görə sizə xüsusi təşəkkürlər.
7 — İnsan üçün iki böyük vətən var: biri doğma torpağı, digəri — qəlbidir. Siz bu iki vətən arasında ədəbiyyat vasitəsilə necə bir körpü qurmusunuz?
—Mən onları birləşdirmişəm. Divin canı şüşədə olan kimi, mənim də qəlbim elə öz torpağımda rahatlıq tapır, asudə döyünür, ritmini bu Yurdun bulaqlarının, şəlalərinin səsinə uyğunlaşdırır. Mən bununla xoşbəxtlik tapıram. Yurdumun çiçəkləndiyin gördükcə fəxarət hissi köksümü qabardır. GƏNCLİYİMİN HƏDƏR GETMƏDİYİNİ ANLAYIRAM. Bu bir başqa hissdir.
8 — Həyatın çətinliklərindən yorulan zaman insanlar ya səssizliyə, ya da dua və ibadətə yönəlir. Siz yorğunluqdan ruhən necə xilas olursunuz — şeir yazaraqmı, təbiətə baxaraqmı, yoxsa dinclik içində susaraqmı?
—Mən bu barədə bir neçə dəfə demişəm. Mənim bu günə kimi heç bir çətinliyim olmayıb. Ürəyimdən nə keçib, Böyük Allahım hamısını mənə nəsib edib. Sadəcə Yurdumu gəzməkdən, şeir yazmaqdan, şeir söyləməkdən zövq alıram. Yazılması vacib bildiyim mətləbləri əsasən gələcək nəsillər üçün qələmə alıram. Bu qədər.
9 — Bu günkü nəslin elmi və intellektual potensialı sizi ruhlandırır, yoxsa narahat edir?
—Bütün hallarda sevinirəm. Ruhlandırır.
10 — Özbəkistan və Azərbaycan xalqları arasında ədəbi-mədəni əlaqələri necə qiymətləndirirsiniz? Bu münasibətləri hansı yeni mərhələyə çıxarmaq olar?
—Bizm xalqlarımız sözün əsl mənasında qardaş xalqlardır. Dilimiz bir, adətlərimiz birdir. Tarix boyu daim bizi ayırmağa, yad kimi təqdim etməyə çalışsalar da, bax bu gün bizim aramızda olan söhbət sübut edir ki, heç kim, heç nəyə nail ola bilməyib. Şübhəsiz ki, gələcək daha gözəl olacaq. Bütün sahələrdə daha da sıx əlaqələr qurulacaq.
11 — Şair daim içində nəyisə itirmiş, axtaran, kövrəlmiş bir haldadır… İtkilər sizdə hansı şeirlərə çevrilib?
—Maraqlı və ibrətamiz sualdır. Ələxsus torpaqlarımızın müdafiəsi və azad olunması uğrunda Həmdəm Ağayev, Vüqar Ağayev, Şükür Həmidov, İlqar Mirzəyev kimi qardaşlarımızı itirməyimiz mənə çox pis təsir etdi. İlqara ithaf etdiyim silsilə şeirlər var. Lap bu yaxında “40 gün – 40 şeir” adlı şəhidlərimizə həsr etdiyim şeir kitabı nəşr olunub.
12 — Zaur Ustac öz qəlbini necə eşidir? Özünüzlə daxili dialoqu necə aparırsınız?
Çox həssas insanam. Bəzən bu mənə əziyyət verir. Əzab çəkirəm. Sakit olduğum qədər də çılğınam. Demək olar ki, bu günə qədər ancaq ürəyimin səsi – diqtəsi ilə yaşamışam. Beynimə ancaq riyazı hesablamalar aparan zaman müraciət edirəm. Ruhumla dialoqum həmişə uğurlu alınır. Özüm özümü yaxşı tanıyıram.
Söhbətləşdi, Cahangir NAMAZOV, “Butov Azərbaycan” qəzetinin, “YAZARLAR” jurnalının redaksiya heyətinin üzvü, Özbəkistan üzrə təmsilçisi. Azerbaycan Jurnalistlar birliyinin üzvü.
– Zaur bəy, ilk öncə, oxucularımız üçün özünüzü necə təqdim edərdiniz? – Mənim üçün ən sadə və doğru təqdimat yəqin ki, yurduna, xalqına, adət və ənənələrinə bağlı “şair Zaur Ustac” ifadəsi uyğun gələr.
– Zaur bəy, kitab, kitabçılıqla bağlı təbliğat məsələsində digər həmkarlarınızdan çox seçilirsiniz. Bu nə ilə bağlıdır? – Mən bu barədə onu deyə bilərəm ki, kənardan necə görünməsindən asılı olmayaraq sadəcə ürəyimdən keçənlərin hamısını həyata keçirməyə çalışıram. Yazmaq, kitab həyatımın mənası bəlkə də yeganə yaşam səbəbimdir. Çünki həyatımın hər mərhələsi kitablarla bağlı olub. Uşaqlıqdan kitablar mənim ən yaxın dostum, müəllimim, hətta sirdaşım olub. Sonradan yazmaq da təbii bir ehtiyac kimi formalaşdı. Məncə, mənim həyatda missiyam elə bundan ibarətdir.
– Yazmağa nə vaxt başladınız? İlk qələm təcrübəniz necə oldu? – İlk yazılarım məktəb illərinə təsadüf edir. Həmin vaxt qısa şeirlər yazırdım. Sonra hiss etdim ki, söz mənim üçün sadəcə ifadə vasitəsi deyil, həm də mənəvi bir dayaqdır. Ədəbi yaradıcılığımın əsas məqsədi də məhz insanlara bu dayaqdan pay verməkdir.
– Yaradıcılığınızda əsas mövzular hansılardır? – Mənim poeziyamda bir neçə əsas xətt var: Ana mövzusu, Vətən sevgisi, Türk dünyası ideyası və Bütöv Azərbaycan arzusu. Bunlar mənim üçün sadəcə mövzular deyil, həyat fəlsəfəmdir.
– Ana mövzusu yaradıcılığınızda niyə bu qədər mühümdür? – Ana həm mənim şəxsi həyatımda, həm də ümumbəşəri mənada müqəddəs bir varlıqdır. Ananın obrazı sadəcə bioloji deyil, həm də mədəni, mənəvi və ilahi anlam daşıyır. Mənim üçün Ana dünyanı izah edən, onu yaşadan əsas rəmzdir.
– Zaur Ustacın poeziyasında Türk dünyası mövzusu xüsusi yer tutur. Bu, sizin üçün nə ifadə edir? – Türk dünyası bir ruh, bir qan yaddaşı, bir dil sevgisidir. Mənim arzularımdan biri türkün hər yerdə birliyini, həmrəyliyini görməkdir. Şeirlərimdə bu hissləri yaşatmağa çalışıram. Mənə görə, Türk dünyası həm tarixi kökümüz, həm də gələcək ümidimizdir.
– Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında özünüzü necə görürsünüz? – Mən özümü bu ədəbiyyatın bir parçası hesab edirəm. Burada çox dəyərli yazarlar var və hər kəs öz payını söz meydanına gətirir. Mənim də missiyam – oxucunun ruhuna toxunan, onu düşündürən, həm də ümid verən sözlər deməkdir.
– Ədəbiyyatla yanaşı publisistika ilə də məşğulsunuz. Bunun səbəbi nədir? – Məncə, yazıçı yalnız poeziya ilə kifayətlənməməlidir. Cəmiyyətin gündəlik problemlərinə də sözlə işıq salmaq vacibdir. Publisistika mənim üçün ədəbiyyatın daha operativ qanadıdır.
– Oxucularınıza hansı mesajı vermək istərdiniz? – Oxucuya mesajım çox sadədir: kitab oxuyun, sözdən ayrı düşməyin. Çünki söz insana həm kimliyini, həm də yolunu göstərir. Sözünü itirən xalq gələcəyini də itirir.
Müsahibimin təqdimatı “Şimali Kipr Türk Cümhuriyyəti Lefke Avropa Universitetinin assost professoru, LAÜ FƏF TDƏ Bölüm Başqanı Nazim Muradov” şəklində olacaq, amma başqa cür də, yəni “Bakı Dövlət Universitetinin professoru” da ola bilərdi. Həm elmə, biliyə, həm də şeirə vurğunluğunuza, özünüz də şeir yazdığınıza görə suallarıma məni hər zaman duyğulandıran iki misra ilə başlamaq istəyirəm:
– Dəyərli Pərvanə xanım, əvvəlcə sizə bu gözəl suallarınıza görə təşəkkür edirəm. Təqdimatınıza gəlicə, fikrimi bildirim ki, ad-soyadımın önünə hər hansı bir ünvan qoymaq istəmirəm, heç bir universitetin professoru, müəllimi, dosenti deyil, sadəcə, Nazim Muradovam. Azərbaycan vətəndaşıyam. Bütövlükdə Türk dünyasının varlığına inanan biriyəm. Hər zaman belə qalacağını düşünürəm. Başqa şəkildə təqdimata ehtiyac yoxdur, məni sözə aşiq bir insan kimi təqdim etməyiniz yetər. Söz deyincə çağdaş dilçiliyin banilərindən olan Prusyalı Vilhelm Humboldtun məşhur “söz – dilin açılmış çiçəyidir” vəcizəsi yadıma düşdü.
“Ayrılığın ölümdən betər olması” doğrudur. Qürbət hissini qəlbində daşıyan hər kəsə vətən də qürbətdi, qürbət də qürbət. İnsan bəzən öz vətənində də qürbətə düşür, amma qürbətdə də özünü vətəndəki kimi hiss edənlər var. Hər halda vətəndən uzaqda yaşamağın bədəli var. Bəlkə də, mən bu bədəli burada tapdığım xəstəliklə ödəmişəm. Bəlkə də, bütün bunlar bizim üçün bir imtahandır… Təki Allah bizi sınağa çəksin, amma cəzalandırmasın.
Almas İldırım Azərbaycanda qalsaydı, böyük ehtimal ki, repressiyaya məruz qalacaq, mahiyət etibarilə xalqın malını yağmalama və talama olan kollektivləşmə illərinin qurbanlarından biri olacaqdı. O, ölkədən getməyə məcbur idi, çünki qəddar düşmən heç kəsə rəhm etmirdi. Kaş bir çox ziyalımız ölkədən çıxaydı, aqibətləri acınacaqlı olmayaydı. Bəzən də düşünürsən, bəlkə, Hüseyn Cavidin Cavid olması üçün ölümünün daha böyük önəmi var… Cavidin nəşi Naxçıvana gətiriləndən sonra həyat yoldaşı Müşkünaz xanımın cənazəsi də Cavidin yanına köçürüləndə çox sevimli, fəqət, nakam şairimiz Şahmar Əkbərzadə: “Müşkünaz xanım gor evindən ər evinə köçdü” deyib. Onların oğlu Ərtoğrulun: “Məndən heç kəsə salam deməyin” söyləməsi dəhşətlidir, yəni salam veriləcək adam qalmayıb”.
– Almas İldırıma ikinci vətən olan Türkiyə sizə necə analıq edir?
– Professor Yavuz Akpınar hocanın dəvəti ilə ilk getdiyim yer İzmir oldu. Onun evində olanda mənə Azərbaycan Cümhuriyətinin qurucu lideri olan M.Ə.Rəsulzadənin xəttini göstərdi. Mən bu böyük insanın özünü görürmüş kimi sevinib kövrəldim. Qəribə hisslər keçirdim. Yox, gizlətməyəcəm, hökürüb ağladım. Həmin anda duyduğum hissləri illərdir unuda bilmirəm. Hoca ilə bizi Prof. Kamil Vəli Nərimanoğlu tanış eləmiş, Yavuz Hocanın “milli düşüncəli bir gənclə çalışmaq istəyi”nə məni layiq görmüşdü. Onlar bizə güvəndilər, biz də onların güvənlərini sarsıtmamağa çalışdıq. Türkiyə o illərdə bizə qucaq açmışdı. Təbii ki, burada müəyyən çətinliklər də oldu. Mən doktora proqramına dövlət xətti ilə gətmədiyim üçün iqtisadi çətinliklərim vardı. Öz imkanımla oxumalı idim. Qardaşlarım maddi dəstək olurdular, özüm həftə sonları işləyir, tərcüməçiliklə gəlir əldə edirdim. İzmir Büyükşəhir Bələdiyyəsi Türk dünyasından gələn bütün tələbələrə nəqliyyat sahəsində köməklik edirdi. Bizə “paso” deyilən endirimli bilet vermişdilər. Cüzi miqdarda pul ödəyirdik ki, bu da bizim üçün böyük dəstək idi. Özümü Türkiyə bayrağı altında öz vətənimdə sayır, bu bayrağı öz bayrağım hesab edirdim. Hər iki bayrağı bir bayraqmış kimi sevirəm. Bir neçə dəfə Avropaya çağırılsam da bu yaşdan sonra təzədən ölkə, bayraq dəyişdirməyim mümkün deyil. Bundan belə də Türk dövlətləri bayrağı altında yaşamaq arzusundayam. Üçrəngli bayrağımıza sarılaraq tərki-dünya olmaq diləyimdir. Azərbaycanın, Türk dünyasının ən güclü dövlətlərindən biri olmağını istəyirəm. Bəli, Türkiyə bizə ana oldu. Belə bir girişdən sonra “Qürbətdəyəm” deməyim düzgün olmaz.
– Bakıya dönəndə tələbə Nazim gözünüzə dəyir?
– Əvvəllər Bakıya gələndə məni tanıyanlar indikindən qat-qat çox idi. İndi az adam olur ki, görüb yaxınlaşsın. Amma tələbə yoldaşlarımla həmişə əlaqə saxlamışıq, görüşmüşük. Tələbə dostlarımdan bir neçəsi ilə əlaqəm heç kəsilmədi. Bəzi dostlarla, sadəcə, internet üzərindən görüşürdük. Bir çoxu iləsə bu otuz il içində heç görüşə bilmədik. Həyatını itirən mərhum dostlarla görüşümüz qiyamətə qaldı. Həyatdakı dostlarla isə inşallah bu il yenidən, tam 30 ildən sonra – 20.06.2025 tarixində görüşəcəyik, tələbəlik illərinə birlikdə xəyalən ekskursiya edəcəyik. Üç il əvvəl atam rəhmətə gedəndə tələbə yoldaşlarımızdan bir neçəsi mənə başsağlığı vermək üçün Sumqayıtdakı evimizə gəlmiş və o söhbətimizdə daha geniş bir çevrədə görüşmə qərarı almışdıq. Həmin vaxt vatsap qrupu yaratmışdıq, beləcə çevrəmiz genişləmiş və bərabərliyimiz davam etmiştdir.
– Tələbəlik illərinin hansı çətinliyi sizi daha da mətinləşdirib mübarizəyə səslədi?
– Bizim tələbəliyimiz əsgərliyimiz kimi çətin keçdi. Buna “ikinci əsgərlik” də deyə bilərik, çünki həmin illərdə Sovet hakimiyyəti dağılırdı, dörd əsrlik imperiya kökündən laxlayır və çökürdü. Ölkədə qıtlıq yaranmış, bu da siyasi hadisələri daha da gərginləşdirirdi. Dünya dəyişirdi. İsmayıl Şıxlının “ölən dünyası” kimi… Çingiz Aytmatovun təbirincə deyək,“dağlar devrilir”di.
1989-cu ildə Bakı Dövlət Universiteti Filologiya fakültəsində Hazırlıq bölümündə təhsil alırdıq. Müəllimimiz də rəhmətlik Yolçu Piriyev idi. Biz tələbəlik illərində çox şeylərə şahid olduq. 1988-ci ildən başlayaraq Sumqayıt, Topxana hadisələri, Meydan hərəkatı, 20 Yanvar qırğını, Qarabağın işğal olunması ömrümüzdən çox şeyi qoparıb apardı. Bunların hamısı tələbəlik illərinin acı xatirələridir.
– O illərin gənclərini əsasən hansı ideya irəli aparırdı?
– Tələbə olduğumuz 1989-1995-ci illərdə əsas ideyamız müstəqillik, bağımsızlıq, tam azadlıq idi. İdeya ifadəçisi olan bu qavramlar, sadəcə, məcazi mənada başa düşülməməlidir. Lenin adına meydan təsadüfən dəyişdirilib Azadlıq meydanı olmamışdı. “Azadlıq” sözü 1988-ci ilin 16 noyabr 4 dekabr; 14-28 dekabr tarixləri arasında məna, önəmli, xarakter və şümulunu dəyişdirib Azərbaycan xalqının dilə gətirdiyi əsas qavramlardan olmuşdu. “Azadlıq” sözü 1988-ci ilin noyabr mitinqlərində meydanın təməl şüarı olaraq səslənirdi… Biz bunların əsas mahiyyətini mənimsədikcə, qavradıqca, içimizdə əritdikcə mübarizə əzmimiz daha da artırdı.
– Sərhəd rayonlarından birində doğulub böyümüsünüz. Ağlınız kəsəndən tikanlı məftil görmüsünüz. Məftillər istər-istəməz: “Buradək!” “Burdan o yana keçmək olmaz!” fikirləri ötürüb. Belə bir mühit Nazim Muradovun düşüncə tərzində çərçivə yaradıb, yoxsa əksinə çəpəri aşmaq, sərhədi keçmək, azadlıq istəyi oyadıb?
– Pərvanə xanım, mənə belə bir suala cavab verə bilmə imkanı yaratdığınıza görə minnətdaram. Bunu kitabımızda da yazmışıq. Hələ SSRİ-nin dağılmadığı 1980-ci illərin əvvəllərində sadə bir kənd məktəbində sinif müəllimi olan rəhmətlik atam (1937-ci il təvəllüdlü Murad Bəhlul oğlu Muradov) kiril hərfli əl yazısı ilə əvvəlindən axırına qədər üzünü köçürdüyü “Gülüstan” poemasını gizlicə mənə göstərmiş və heç kimə deməmək şərti ilə oxumağıma icazə vermişdi… Bu il doğumunun 100-cü ili müxtəlif tədbirlərlə qeyd edilən Bəxtiyar Vahabzadənin “Gülüstan”ı ilə bağlı bizə görə ən az on cavabı olan bu və buna bənzər, suallardan bəzilərini cavablandırmağa çalışaq:
Birincisi, “Gülüstan” poemasının müəllifi Bəxtiyar Vahabzadənin xarakteri, qürurlu bir şəxsiyyət olmağı, kütləvi və kor-koranə axına qarşı soylu bir dirəniş sərgiləməsi, daha gənc yaşda və (Səməd Vurğunun mənəvi himayəsi sayılmazsa) arxasız olmasına baxmayaraq “ipə-sapa yatmamağı”, onun 1930-1950-ci illərdə susdurulmuş şair-yazıçı qrupundan fərqli olduğunu göstərdi. 1918-1920-ci illərdə “azadlığı dadmış” (M. Ə. Rəsulzadə), sonrakı çətin və repressiya illərində isə ümidsüz bir şəkildə həyatdan küsmüş xalqın ən azından mənəvi azadlığına susamış olması, bu azadlığın tərənnümçüsü Bəxtiyar Vahabzadəni xalqın maraq mərkəzinə çevirmişdi;
İkincisi, bu əsərin adı Azərbaycan torpaqlarının siyasi bölgüsünün başlanğıcı olan Gülüstan müqaviləsindən alınmışdı. Orta əsrlərin (XIII əsrin) klassik fars şairi Sədi Şirazinin eyni adlı didaktik əsərindən fərqli olaraq Bəxtiyar Vahabzadənin poemasında bölünmüş vətən və milli faciə ilə başa çatan konkret bir siyasi hadisə vurğulanırdı;
Üçüncüsü, Vahabzadə bu əsəri “Azәrbaycanın birliyi vә istiqlaliyyәti uğrunda çarpışan Sәttar Xan, Şeyx Mәhәmmәd Xiyabani vә Pişәvәrinin әziz xatirәsinә” ithaf etmiş və bu ithafı əsərin başında açıqca bildirmişdi. Bu isə açıq bir seçim deməkdir. Şair hakim və işğalçı tərəf(lər)ini deyil, bölünmüş vətəninin və millətinin tərəfini tutmuşdur;
Dördüncüsü, bu əsəri hakim partiyanın sənət və ədəbiyyat metodu olan sosializm realizmi çərçivəsinə oturtmaq çətindir: əsər Kommunist Partiyasını tərif etmir (partiyalılığı rədd edir); “xəlqiliyi” (xalqçılığı) partiyanın istədiyi şəkildə deyil, həqiqi şəkildə əks etdirir; şəkilcə milli olmaqla birlikdə məzmunca da sosialist deyil, milli xarakter daşıyırdı. Demək ki, bu mənzum əsər partiyanın görmək istədiyi kimi deyil, qadağan etdiyi şəkildə yazılmışdı;
Beşincisi, “Gülüstan” poeması şairin xəyali və subyektiv təxəyyülü əsasında deyil, diaxronik tarixi hadisələrin, rəsmi tarix düşüncəsinin tərsinə olan yeni şərhlərlə qələmə alınmışdı;
Altıncısı, şair tapşırılmış “ənənədən” kənara çıxmış, sərt dil və hakim bir üslubdan istifadə etmiş, cavabı hər kəsə məlum olan “ritorik suallar” sıralamış, tarixin hakim kimi təyin etdiyi insanları ittiham, hakimləri isə mühakimə etmişdi;
Yeddincisi, “mikro milliyətçiliyin sonuna qədər təşviq edildiyi” (Tunalı, 2) Sovet sistemində makro-milliyətçi bir üslubdan istifadə etmiş, “kiçik xalq” yerinə “böyük millət” anlayışını ortaya qoymuşdu;
Səkkizincisi, bu “böyük millət”in siyasi və tarixi məkanının, ikiyə bölünmüş vətənin ayrı-ayrı parçaları deyil, “o taylı-bu taylı vahid Azərbaycan” olduğunu göstərmiş, bu bölünmüşlüyün, sadəcə, kağız üzərində reallaşdığını vurğulamış, “Təbrizin də, Bakının da Azərbaycan olduğu”nu xüsusilə dilə gətirmişdi;
Doqquzuncusu, Çar rusiyası ilə bolşevik rusiyanın mahiyyətcə eyni olduğunu, ikisinin də müstəmləkəçi, imperiya düşüncəsi daşıdığını, səltənət və ehtişamlarını digər xalqların bədbəxtliyi üzərində qurduqlarını göstərərək sübut etmişdi;
Onuncusu, təsirli üslubun istifadə olunduğu açıq və net ifadələrlə yanaşı, duyğusal-romantik ifadələri və fəlsəfi ümumiləşdirmələri ilə də poemanı ifrat ideoloji və şüarçı bir məzmundan uzaqlaşdıraraq düşündürücü, ciddi və yüksək ədəbi dəyərə sahib bir əsər halına gətirmişdi…
Bakıda Qanlı 20 yanvar 1990 hadisələri sırasında həbs edilib Moskvanın Lefertovo zindanına atılmış böyük şairimiz Xəlil Rza Ulutürk də yuxarıda söz etdiyimiz “azadlıq”dan belə danışırdı:
“Azadlığı istəmirəm zərrə-zərrə, qram-qram
Qolumdakı zəncirləri qıram gərək, qıram, qıram!”
Vətənimizin (əslində isə bədənimizin) tam ortasından vücudumuzu parça-parça edən bu tikanlı məftilləri, sadəcə, dövlətlərarası sərhəd kimi deyil, telli bir sazın simlərinə bənzədən şair, rəhmətlik Tofiq Bayramın bu sözləri yadıma düşdü:
Körpüləri, səddləri
Sinəmlə parçalaram.
Sərhəd məftillərində,
Bu kobud əllərimlə
Bir muğamat çalaram,
“Azərbaycan” deyəndə!
Arazın güneyində (sağ axarında) baş verənləri görmürdük, amma o tayın da vətən olduğunu yaxşı bilirdik. Ona görə də tikanlı məftillər beynimizdə heç bir zaman çərçivə yaratmamış, düşüncəmizə sərhəd ola bilməmiş, tam əksinə sərhəddi aşmaq istəyi oyadıb. Mən insanlığın cəfəng qaydalardan daha dəyərli olduğunu düşünmüşəm. Həmişə məftilin, sərhəddin əleyhinə olmuşam. Rəhmətlik Məmməd Arazın da bu mövzuda yazılmış bir neçə şeiri var:
Böyüklər, uşaqlar…
Böyüklər, böyüklər hörür çəpəri,
Uşaqlar, uşaqlar yarır çəpəri.
Böyüklər, böyüklər çəpər boyunca,
Qaratikan əkir, gicitkən əkir.
Uşaqlar, uşaqlar çəpər dibində,
Bənövşə axtarır, süsən axtarır.
Böyüklər, böyüklər çəpər adlayan
Qonşu kölgəsini əzməyə hazır.
Uşaqlar, uşaqlar biri-birinə
Çəpər deşiyindən pişik addadır.
Böyüklər, böyüklər çəpərdə paya,
Uşaqlar, uşaqlar çəpərdə qayçı..
Beləcə uşaqdı qonşu böyüklər,
Beləcə böyükdü qonşu uşaqlar.
Nə yaxşı yamanlıq öləziməkdə,
Nə yaxşı yaxşılıq yanmağındadır.
İnandım: hər uşaq bir od parçası!
İnandım: səngiməz bu od, bu ocaq!
Təbrizlə Naxçıvan arasındakı
Çəpəri yıxan da bunlar olacaq… (1986)
Şairin xəyalındakı bu uşaqlar cəmi üç-dörd il sonra, (31 dekabr 1989-cu ildə) həqiqətən də, o tikanlı məftilləri söküb dövlətlər arasındakı sərhədi yıxdılar. Şair M. Araz bu xəbəri belə müjdələyir:
Sərhədd çəpərləri sökülür, Allah
Bu necə yuxudur, bu necə haqdı!
Zaman öz hökmünü qandallayacaq,
Tarix öz yoluna qayıdacaqdı.
Özümdən özümə muştuluq yetər,
Gözlərim, sizin də gözünüz aydın!
Qəlbimdən bir başa Təbrizə gedən
Bir yol cilovladım, bir tel ayırdım…
– “İyirmi yanvarın (20 yanvar 1990) bir şərəf günü, qırılma nöqtəsi olduğunu bilirəm, fəqət o gün bizi yaman əzdilər… sadəcə vücudumuzu deyil, ruhumuzu da…” yazmısınız. Qarşıdan 28 May tarixi gəlir. Yenə kədərlə sevinc qol-boyundumu?
– İyirmi yanvar faciəsində çox böyük ağrılar yaşadıq, ümisdizliyə düşdük. Böyük sarsıntılar keçirsək də üzümüzə yumruq kimi dəyən bir çox acı gerçək ortaya çıxdı. Həmin vaxt ruslar öz əsl üzlərini göstərdilər. Rus imperiyasının və ermənilərin düşmənlərimiz olduqlarını bildik. Əvvəlcə inanmırdıq, başımıza belə bir faciə gətiriləcəyi ağlımıza da gəlməzdi. 1988-ci ilin fevral ayındakı Sumqayıt hadisələri ermənilərin vəhşiliklərini bir daha ortaya qoydu. Bizə qurulan tələyə düşmüşdük. KGB-nin oyununa gəlmişdik. Bunun bədəlini də ağır ödədik. Biz, əslində, meydan hərəkatına sadiq olan gənclərdik. İndiki Bakı Dövlət Universiteti, Azərbaycan Texniki Universiteti, Azərbaycan Dövlət Memarlıq və İnşaat Universiteti, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası, Azərbaycan Tibb Universiteti, Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti və digər ali və orta təhsil ocaqlarının tələbələri birlikdə hərəkət edirdik. Bu da bizə zərbə oldu. Dərnəgül körpüsünü qorumağa getmişdik. Saqqallı düşmən əsgərləri bizi 20 Yanvar hadisəsi ilə sarsıtdılar, imperiyaya nifrət oyatdılar. Qazaxıstanda törətdiklərini bizə qarşı da elədilər. Təəssüf ki, Sumqayıtda baş verənlər bizim adımıza yazıldı, halbuki ermənilərin əməli idi.
Biz sovet dövrünün adamları “Müsavat”ın tarixini bilmirdik. İyirmi səkkiz maydan xəbərsiz idik. Bunu yalnız imperiyanın dağılmasından sonra öyrəndik.
Xalq arasında sevinclə kədərin, xeyirlə şərin qardaş olduğu ifadəsi işlədilir. 28 Aprellə 28 Mayın müqayisəsində sevinclə kədərin qol-boyun olmasını düşünmək olmaz, amma iyirmi yanvardan sonra müstəqilliyə nail olduğumuz, Respublika gününün təsis edilməsi üçün kədərimizlə sevincimizi qoşalaşdırdıq deyə bilərik. 28 May ayrıca şəxsi həyatımda da sevincli gündür. Bu tarixdə ilk övladım dünyaya gəlib.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin bir gözü ilə keçmişi bir gözü ilə gələcəyi görən Simurq quşu ilə müqayisəsini mətninizdə oxudum. İfadənin müəllifi və mətni haqqında danışmağınızı istərdim. Həm bu yazını oxumayanlar, həm müsahibəni oxuyanlar, xüsusilə də Rəsulzadə sevərlər üçün maraqlı olar.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə mənə görə tariximizin ən işıqlı şəxsiyyətidir. Onun haqqında hər zaman sevə-sevə danışmağa hazıram. O, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 1912-ci ildən etibarən fikri təməllərini atmış, Türk ocaqlarında və onun rəsmi orqanı olan “Türk Yurdu” dərgisində yazıları yayımlandıqdan sonra ideoloji və siyasi görüşləri daha da qətiləşmişdir. Milli liderimizin “Türk Yurdu” jurnalında çıxan “İran Türkləri” (altı yazı); Türkiyə İstiqlal marşı yazarı Məhmət Akif Ərsoyun “Səbilürrəşad” dərgisində çıxan “İran haqqında məqalələr” (səkkiz yazı) “Kafkasya Türkləri” seriyalı yazılarından sonra dönəmin Osmanlı mətbuatında da şöhrəti artmış, sözünə etimad edilən ən seçkin qələmlərdən biri olmuşdur. Türkiyənin Birinci Dünya Müharibəsində Almaniya tərəfdarı olduğuna görə məğlub ayrılması, ya da Balkan müharibəsindən məğlub çıxması kimi səbəblər, Rəsulzadənin siyasi görüşlərində dəyişikliyə yol açmış və sosialist meyilli olan Rəsulzadə, milliyətçiliyin Anadolu üçün olmazsa olmaz olduğunu fərq etmişdir. Tək çıxış yolunu orada görmüş, yeni inancına sıxca sarılmışdır. Özü, İstanbulda olduğu halda Bakıda “Müsavat” partiyasını qiyabən qurdurmuş, 1914-dən etibarən nəşr etdiyi “Açıq söz” qəzetini AXC-nin quruluş ərəfəsində rəsmi bir orqan kimi istifadə etmişdir. M.Ə.Rəsulzadə “Türkləşmək, İslamlaşmaq, Müasirləşmək” şüarını da o zaman qəbul etmiş və bu siyasi fəaliyətlər 1918-ci ilə qədər davam etmişdir.
“Simurq quşu” ifadəsi Aleksandr Qriqoriantzın “Qafqaz xalqları tarixi və etnoqrafik bir sintez” kitabından alınmışdır. Mən də bu ifadədəki vəsfləri Rəsulzadəyə aid etmişəm. Yəni bir gözü ilə keçmişi, digəri ilə də gələcəyi görən şəxs mənasında. Rəsulzadənin tarix şüuru çox sağlamdır.
– “Qədim Siyavuş İran-Turan qanından doğulub-böyüdüyü bir şəxs idi. Nəsil vacib edir ki, əsrimizin Siyavuşu Turan mədəniyyətlərinin, mifologiyalarının və bunların qarışmasına daha çox məruz qalmış bir xalq, bir cəmiyyət olsun”. M.Ə.Rəsulzadənin bu fikirləri ətrafında düşünən N.Muradovda hansı ideyalar oyanıb?
– “Rəsulzadənin qələmindən çıxan hər kəlmə, “qılı qırx yaracaq” nitəliktədir. Onun dil həssasiyyəti həm seçmə həm də yerləşdirmə açısından mükəmməldir. İyirminci əsr başlarında dil həssasiyəti yüksək səviyyədə olan iki Azərbaycan aydını var: Əli bəy Hüseynzadə -Turan və M.Ə.Rəsulzadə. Bolşeviklərin 28 aprel 1920-ci il tarixli hakimiyyət çevrilişindən sonra onun Lahıcda qələmə aldığı “Əsrimizin Siyavuşu” əsəri Firdovsinin “Şahnamə”sindən yola çıxılıb bu əsərin referansları doğrultusunda qələmə alınmışdır. Miladın 10-cu yüzilində Gaznəli Türk Sultanının sifarişi ilə yazılan “Şahnamə”nin nakam və türk-fars mələz qəhrəmanı Siyavuş ilə, sadəcə, 23 ay yaşaya bilən Azərbaycan qarşılaşdırılmışdır. Bu olduqca önəmli əsər üzərində gözəl bir dil araşdırması edən şəxs isə əslən Azərbaycanın güneyindən olan (Təbrizdən) Nasir Şahgölüdür. O, Rəsulzadənin “Əsrimizin Siyavuşu” əsərini söyləm analizi yönündən dəyərləndirmiş və bu dəyərləndirməni Ankarada çıxan “Modern Türklük Araştırmaları” dərgisində yayımlatmışdır. Bu əsərdə Rəsulzadənin dahiyanə uzaqgörənliyi öz əksini tapmıştır. Rəsulzadənin “Əsrimizin Siyavuşu” əsərinin dil və üslubu yönündən bənzər olan əsərlərindən biri də, yəni “Kafkasya” jurnalı dərgisinin giriş məqaləsi olan “Atəş Çalan Prometey” əsəridir ki, onun, sadəcə, bir cümləsi tərəfimizdən “Rəsulzadə qiraətləri” seriyasının ikinci cildində yer almışdır. Ayrıca Rəsulzadənin “İnsanlara Hürriyət, Millətlərə İstiqlal!” şüarı da bizim tərəfimizdən söyləm analizinə tabii tutulmuş və elmi ictimaiyyət tərəfindən rəğbətlə qarşılanmışdır.
M.Ə.Rəsulzadənin hər biri fərqli bir dəyər daşıyan futuralist əsərlərini oxumaq bizə gələcəyimizi göstərir. Biz İranla Turanın ortasında qalmış Siyavuş kimiyik.
– “Qəzavü-qədər tarixi Türklərdən də, Farslardan da üz çevirdi. Türk hilalının parladığı üfüqlərə şimal buludları gəldi: İran aslanı gəzən dağlara Moskva qartalı qondu. Şimal Azərbaycan rus idarəsinə keçdi. Rus istilasının xeyri bu oldu ki, azərbaycanlılar özlərini ictimai bir vücud, xüsusi mədəniyyət toxumlarını daşıyan bir cəmiyyət, yəni ruslardan ayrı bir millət olduqlarını hiss etməyə başladılar”.
Münasibətinizi bilmək istərdim.
– “Əsrimizin Siyavuşu” əsərindəndir. XIV əsrın böyük sosioloqu İbn-i Haldunun “Müqəddimə” əsərindən öyrəndiyimizə görə, son sözü coğrafiya söylər. Azərbaycan da coğrafi yerləşmə etibarilə imperiyalar arasında sıxışıb qalan siyasi-coğrafi bir məkandır. Bu məkan bir çox yönüylə məşhur “Ağ zanbaqlar ölkəsində”ki Finlandiyaya bənzəyir. Bu bənzərlik Snelmanın məşhur ideologiyası ilə səsləşir: Hər kəs özü özünün memarı olsun, hər kəs özünü yenidən “yapılandırsın”. Qriqori Petrovun “Ağ zanbaqlar ölkəsində” Finlandiya bir bataqlıq ikən Snelmanın aydınlanma hərəkatından sonra ağ zanbaqlar ölkəsinə çevrildi. Əsərdəki finlər ölkəsi İsveç və Rusiya imperiyaları arasında sıxışdığı kimi, Azərbaycan da Rusiya və İran arasında sıxışmaqdadır. Ölkəmiz bataqlıqlar ölkəsi olmasa da Finlandiyadan daha şanslıdır. Bu şans da Azərbaycanın Finlandiyadan daha güclü və daha rifah bir həyat yaşaya bilməsi deməkdir. Rəsulzadənin hər kəsin özünü yenidən “yapılandırmasına”, yaratmasına; hər kəsin özü özünün memarı olmasına böyük inamı vardı. O, istiqlal üçün çalışırdı, özümüz olmağımızı istəyirdi. Qısa müddətdə olsa da buna nail oldu. Həmin tarix isə 28 may 1918 – 27 aprel 1920-ci il arası idi ki, xalqımıza “azadlığı daddırdı”.
– Od dilində, danışmaq, odlu məktub, yeni ilin axır çərşənbəsi tonqalı həyatınızda necə iz buraxıbsa, milli düşüncə, birlik simvollarından birinə çevrilib. Sizə görə ideya uğrunda oda atılmağa dəyərmi?
– “Bir axır çərşənbə xatirəsi” adlı yazımı xatırladırsınız. Novruz bayramından (21 Mart) əvvəl, son çərşənbə axşamı dağın başına çıxıb təhlükəli şəraitdə tonqal qalayardıq, amma bunun həyəcanı xoş idi. Biz Azərbaycanın güneyinden gələn od mesajına cavab verirdik. Qardaşlarımızla od dilində danışırdıq.
Sualınıza gəlincə, qətiyyətlə cavab verirəm: əlbəttə, dəyər. Öz ideyası uğrunda yananlar da olur, yandırılanlar da. İdeyanın özü atəş kimidir. İnsanı içindən yandıran atəş. İdeya ilə yaşamaq samovar kimi olmaqdır, içində od olur, özündən qaynayırsan. Bir də Kərəm kimi yanmaq vardır, yəni Əslinin və Nazim Hikmətin Kərəmi kimi.
M.Ə.Rəsulzadə:
“Milli fikir toxumları səpildi,
İslatdı torpağı axan qızıl qan.
Bu əkindən yarınki bir baharda
Əlbət bitər bir yeni Azərbaycan.
Şiddətliysə əgər mövsimin qışı,
Yəni bahar, demək parlaq olacaq.
Verdiyimiz qurbanların bahası
Bizə yalnız hürriyyətlə dolacaq.
Tarixin yeni bir gözəl çağında
Qaranlıq qış keçib bahar gələcək.
Hər hansı bir ilin aydın günündə
Azərbaycan istiqlala ərəcək” yazdı. Bəxtirar Vahabzadənin qələmində də:
“Üçrəngli bayrağı öz qanlarıyla
Vətən göylərinə çəkdi şəhidlər” misraları doğuldu.
Sual yaranır: Tarix təkrarlanırmı? Tarixdən dərs almışıqmı?
– Allah insana dəfələrlə fürsət verir. Gərək onu elə dəyərləndirəsən ki, səhvin qarşına təkrar çıxmaya. Passiv olmayasan, fürsətdən yararlanasan. Bəzən fürsət yarananda cəsarətin olmur, cəsarətin olanda isə fürsət yaranmır. At olanda meydan tapmırsan, meydan veriləndə atın olmur. Gərək atla meydan eyni vaxtda olsun ki, tarixdəki səhvləri təkrar yaşamağa şərait qalmaya. İnsan ona yaradılan fürsətdən yararlanmırsa, tarix təkrarlanır. Tarix “acımasız öyrətməndir”, yəni qəddar müəllimdir. Ondan dərs almaq asan deyil. Qələm başqasının əlində olsa, tariximizi başqaları yazsa, dərs ala bilmərik. Rəsulzadə, tarixi, keçmiş zamanın deyil, gələcək zamanın elmi kimi göstərir. Zamanın dəyərini bilmək vacib şərtdir, çünki hər şey ondan asılıdır.
Fikir toxumları qanla suvarılanda azadlıq gerçəkləşir. Rəsulzadə Azərbaycanın istiqlalına inanırdı. O, əminlik fəlsəfəsinin memarıdır, eyni zamanda onu həyata keçirəndir. Qanlı İyirmi Yanvar haqqında təsirli əsərlər, şeirlər var. Onlardan biri Bəxtiyar Vahabzadənin “Şəhidlər” poeması, digəri rəhmətlik Məmməd Aslanın “Ağla, qərənfil, ağla!” şeiridir.
-Çağdaş şairlərimizdən Allahverdi Təkləlinin “Məhbus qurşun” əsəri isə ən güzidə əsərdir. “Əsrimizin Siyavuşu” yenə yazılmalıdırmı? ya Rəsulzadənin əsəri bəs edirmi?
– Türkiyə Cümhuriyyəti İstiqlal marşı şairi, “Çanaqqala şəhidlərinə” adlı ölməz mənzumənin yazarı, “Anadolu Qurtuluş Savaşı” zamanı bütün vətən torpaqlarını qarış-qarış gəzib vaazlar söyləyərək milləti savaşa səfərbər edən böyük natiq, M.Ə.Rəsulzadənin də İran haqqındakı məqalələrinin çap edildiyi “Sebilürreşad” dərgisinin redaktoru, Türkiyə Böyük Millət Məclisinin Burdur Millət vəkili (indiki Burdur Universiteti onun adını daşıyır), Türk dünyasının məşhur yenilikçilərindən (Ceditçilerinden) biri olan Abdurraşid İbrahimdən çox təsirlənən Məhmət Akif Ərsoy deyir ki “Allah bu millətə bir daha İstiqlal marşı yazdırmasın…”
Allah bizim millətimizə də bir daha “Əsrimiz Siyavuşu” yazdırmasın.
Həm elmi, həm də bədii söhbətləri sevirsiniz. Bunlar sizdə vəhdət təşkil edir. Dinləyərkən hiss etmişəm, elmdən danışanda mütləq oraya bədii mövzu qatırsınız, bədii söhbətlərinizi də aparıb elmə çıxarırsınız. Şair Nazim Muradovla alim Nazim Muradov mübahisə edirmi?
Şeir duadır, bəzən qarğış da ola bilir. Şeir duyğuların gözəl ifadəsidir. Şəhriyar deyir, “Füzuli şeirləri üç dildə yazılmış Qurandır”. Xəstəliyimə qədər xeyli şeir əzbər bilirdim. Halbuki, heç bir zaman oturub şeir əzbərləməmişəm. Azərbaycan musiqisinin, poeziyasının vurğunuyam. Şair Nazim Muradovu tanımıram, alim Nazim Muradov varmı-yoxmu onu da bilmirəm. Yaxşı şeir oxucusuyam. Alimlik də belədir də, çox elmi yazı oxuyuram. Şeir təhlilini sevir, bu haqda yazılar yazıram. “Alimanə fikirlərim şairanə fikirlərimdən daha güclüdür” deyə bilərəm. Elm ilə şeir, əql ilə eşq, beyin ilə ürək, dəlil ilə duyğu, “eyni beyinlə düşünmək və inanmaq” kimidir… Məsələ burasındadır ki, “Ey Füzuli, eşq mənin qılma nasehdən qəbul
Elm tədbiridir ol, sanma ki bir bünyadı var” deyən də,
“Elmsiz şeir gayətdə bi-etibar olur” deyən də çox sevdiyim Füzulidir.
İddia etdiyiniz kimi, doğrudan da iki Nazim Muradov vardırsa, biləsiniz ki, onlar bir-birinin işinə qarışmırlar. Tam bir barış içindədirlər, biri digərinin dəstəkçisidir…
– Öyrənmək zövq verir, ya öyrətmək?
– Öyrənməkdən zövq alıram. Bu zövqü bütün həyatıma yaymışam. Öyrətmək səhhətimlə əlaqədar çox da zövq vermir. Öyrənə bildiyini öyrətmək asan iş deyil. Həm meydan yoxdur, həm də müxatib, amma bildiklərin özündə ilişib qalmasın deyə ötürmək lazımdır. Bir dəfə xəstə yatırdım, kiçik oğlum Altay da yanımdaydı. Ona “bir şeylər oxu, dinləyək” dedim. Altay oxumaq istəməyib “ata, dincəl” deyincə, mən də “oğlum, nə deyirsən, cahilmi ölüm?” dedim. O da oxumağa başladı.
– Dərin dəryalarda batmağı sevirsiniz, dayaz suların üzə çıxardıqları ilə necə yola gedirsiniz?
– Ramiz Rövşən deyir, “Ağıllı dərində batır, dayazda axmaq boğulur”. Mən də dərin sularda üzməyi sevirəm, necə olsa ikisində də ölüm var. Dayaz adamlarla yol getməkdənsə dərin dəryalarda boğulmaq yaxşıdı, çünkü kiçik adamlarla uzun yola çıxılmaz.
– Bakı Dövlət Universitetində “İsmayıl bəy Qaspıralının “Bəlayi-İslam” əsəri və çağdaş müsəlman dünyasındakı təzahürləri haqqında” elmi seminarınız keçirilib. Tələbələrdə milli düşüncəyə, ədəbiyyata, elmə maraq necə idi?
– İ.Qaspıralının “Bəlayi-İslam” əsəri möhtəşəm bir simvolik əsərdir. Əsərin ümidsiz ruh halı ilə bitməsi İslam aləmindəki vəziyyəti göstərir. Haqqında təhlil yazım var, geniş məqalədir. Bölmələrlə izahını vermişik.
Qaldı, tələbələrdə milli düşüncəyə, ədəbiyyata, elmə marağın olması, bunu hiss etmişəm. Normaldır. Bəlkə də, mən marağı olanlarla rastlaşmışam, deyə bilmərəm.
-Türk dünyasına sevginiz sizdən xəbərsiz özünü büruzə verir. Əbrar Kərimullinin “Tatar kitabı”nı oxumağımı dönə-dönə tapşırmağınız məndə maraq oyatdı. Tatar ədəbiyyatından bizə başqa xülasələr də versəniz, faydalı olar.
– Sovet İttifaqı dağılmazdan əvvəl içimizdə boşluq buraxmışdı. Özü boyda boşluq vardı. Bunu biz əsgərlikdə duyduq. Hiss etdik ki, ora bizim vətənimiz deyil. Türk dünyasını bizə sevdirən ədəbiyyatımız oldu. Türkün yaşadığı, türk dilinin danışıldığı hər yer vətəndir.
İstanbulda TDAV bağçasında Əbrar Kərimullinlə görüşümüz olmuşdu. “Tatar kitabı”ndan bəhs etmişdi. Ölüm təhlükəsi ilə qarşı-qarşıya dayanıb “Tatar kitabı” yazmaq olduqca çətindir. Kitab bir növ Kazan tatarlarının ensiklopediyasıdır.
“Tatar kitabı”nın bənzərini, yəni bizim kitabımızın da Azərbaycanda yazılmasını istərdim. Bu, bizim dəyərli aydınımız Pərvanə Bayramqızı tərəfindən yazıla biləcəyini düşünürəm. İşin məsuliyyəti altına girib hamımızı sevindirin.
-“Azərbaycan Türkcəsi bir ingilis, fransız, alman, rus… dili deyil ki, bu dillərdəki kimi orfoqrafiya və orfoepiyası arasında böyük fərq olsun. Ədəbi dilimiziñ orfoqrafiyasına tam uyumlu bir orfoepiya onsuz da mümkün deyil. Çünki biz dilimizi orfoqrafiya qaydaları ilə yazılmış kitablardan yox, o “qaydaları” bilməyən analarımızdan öyrənirik… Analarımız dilimizi yanlış bilmişsə biz necə doğru öyrənmişik? Dilimizə Hind-Avropa dilləri məntiqi ilə yanaşdığımızıñ fərqində deyilik deyəsən…” Fikirlər sizin mətninizdən götürülüb. Ana dilinə laqeyd olanlara nəsə demək istəyirsiniz?
Ana dili şairimiz olan Bəxtiyar Vahabzadənin ana dilinə həsr etdiyi bütün şeirləri oxumağı tövsiyə edirəm. Bəlkə, nəsə təsir edə… O, belə deyir: Dil açanda ilk dəfə ana söyləyirik biz,
Ana dili adlanır bizim ilk dərsliyimiz.
Ruhumuza nəğməni anamız öz südüylə
İçirir ruhumuza bu dildə gilə-gilə.
Xəlil Rza Ulutürkün, Məmməd İsmayılın, Musa Yaqubun, Ramiz Rövşənin, Rüstəm Behrudinin və digər şairlərin ana dilimiz haqqındakı şeirləri bu dilin təbliğində böyük rol oynayır. Təbii ki, dilimizə Hind-Avropa dilləri məntiqi ilə baxa bilmərik. Məsələn, bizim Azərbaycan Türkçəsində “təyin” deyə bir cümlə üzvü olduğu söylənir. Dilimizdə belə bir cümlə üzvü yoxdur. Yaxşı, bəs bu haradan gəlir? Təbii ki, Hind-Avropa dillərinin məntiqindən, yəni dilimizdəki təyin rus dilindəki oprədələniənin dilimizdəki qarşılığından başqa bir şey deyil. Çünkü onun cümlənin təməl üzvü olan yükləmlə heç bir ələqəsi yoxdur.
– Yazdıqlarınızı oxuduqca, münasibətinizi öyrəndikcə istiqanlı, həssas adam olduğunuz bilinir. Dostlarınıza şəir həsr ətmisiniz, əsgər yoldaşınız haqqında yazmısınız. Yurda, onun adamlarına bu qədər bağlı olan alim vətəndən ayrı nəcə qala bildi? Ola bilərmi vətəndən ayrı qalmaq sizi belə həssas, kövrək edib?
– Azərbaycan əsilli məşhur türk şairi Yavuz Bülənt Bakilər deyir, “Azərbaycan ürəyimdə bir şah damardır”. Sevdiyim insanlara bağlanır, onlardan ayrı yaşaya bilmirəm. Burada Atilla İlhanın “Ayrılıqlar da sevdaya daxildir” fikri məni az da olsa rahat edir. Əsgər yoldaşlarımdan biri (əslən Lerikin Vistən kəndindən olan) Mirbala Babayev məni uzun illərdən sonra (36 il) axtarıb tapdı. Onunla 2023-cü ilin sentyabr ayında telefonda danışdıq. 2024-cü ilin avqust ayında kiçik oğlum Altayla Lerikə gedib əsgər yoldaşım və oğlu ilə görüşdük. Otuz yeddi ildən sonra qucaqlaşdıq. Dünya gözüylə bir-birimizi gördük. Keçən aysa Mirbalanı itirdik.
“Su gələr axar gedər,
Qayalar yıxar gedər.
Dünya bir pəncərədir,
Hər gələn baxar gədər”.
Telefonumun yaddaşı küliyyatınızla doludur. Hamısını oxuya bilməsəm də oxuduqlarım kifayət edib, əminliklə söyləyim ki, uzaqda yaşamaq Azərbaycanlı ruhunuza zərrəcən xələl gətirməyib. Qardaş ölkədə olduğunuz illər ərzində Azərbaycan ədəbiyyatından ayrılmamısınız. Yazdıqlarınızı araşdırarkən burdakı şairlərin haqqında yazdığınızı bildim. Söhbətlərinizdə poeziyamızdan xeyli şeir də əzbər söyləyirsiniz. Mən də sizin bir şeirinizi xatırladım: Nə gözəl qərib axşamdı,
Deyin gəlsin, can dostlarım!
Fələkdən bir də kam alaq.
Sizə qurban can, dostlarım!
Adada payız axşamı
Bir qış gecəsitək uzun…
Sizdən çox şey istəmirəm,
Hərəniz bir “salam” yazın!
Yazın ki, “harda qalmısan.
Ay hər sözü Vətən oğlan?”
Şeirdən aydındır ki, ürəyiniz burda, ruhunuz burda. Məncə, siz Türkiyəyə təkcə bəyninizi aparmısınız.
Arif Rəhimli, Arif Acaloğlu haqqında yazmısınız. Onların yoxluğu nə boyda görünür, özləri, yoxsa olmadıqları qədər?
– Olduqca həssas tərəfimə toxundunuz. Soruşsanız, dünyada ən çox nə qazanmısan, “dost” deyərəm. Rəhmətlik Əzizə nənə deyərdi, “Bala, yüz dostun olsa, azdır, bir düşmənin olsa, çox”. Bu nisbəti hər zaman qorumağa çalışmışam – dostlarım çox, düşmənimsə yoxdur. Tələbə yoldaşlarımız üçün uydurduğum mənzuməni, əslində, bir qürbət nostaljisi olaraq görmənizi istərəm. Bu sualın cavabını isə yuxarıdakı cavablar arasında tapa bilərsiniz. Mən hər yerə, bəlkə, beynimi götürməsəm də ürəyimi hər zaman götürürəm.
Arif Rəhimli, Arif Acaloğlu bayraqlaşan kişilərin sırasındadırlar. Xatirələrini yaşada bilməyimiz üçün yollarını yolumuz, hədəflərini hədəfimiz kimi qəbul etməliyik. Arif Rəhimli Mahmud Kaşğarinin “Divani Lüğəti-it-türk” əsərini əzbər bilirdi. Onun türk filologiyası və türkologiyasına töhfələri gözlədiyimiz qədər olmasa da ən problemli məsələlərin çözümündə önəmli rol oynayıb. Arif Rəhimoğlu Azərbaycan türkçəsinin ədəbi dilində normalaşma məsələsinə çox önəm vermiş, ədəbi dilin təməli, sadəcə, bir və ya iki ağız olmayıb bütün ağızlar olduğunu söyləyib. Bildiyiniz kimi, Arif Rəhimoğlu İsveç ölkəsində vəfat etdi, orada da dəfn edildi. Xatirəsi, ruhu qarşısında baş əyərək ona Göytürk türkçəsində səsləniş etmişdik. Bu səsləniş, Türk dünyasının hər yerində xoş qarşılandı, Türkologiya kürsülərində nostalgiya məltəmi əsdirdi. Onun dəyərli adaşı, sinif yoldaşı olan Arif Acaloğlu da avtomoil qəzasında həyatını itirdi. Hər ikisi yalız bir ailənin deyil, millətin itkisi idi. Hər iki türkoloq haqqında üç-dörd məqələ yazmışam.
-“Taksi deyib keçməyək” adlı mətniniz ibrətamizdir. Ordakı fikirlər həssas qəlbdən xəbər verir. Çoxunun şəbədə etdiyi mövzunu çox incəliklə təsvir etmisiniz: “milliyyətçi söhbətlərimizdə coğrafiya, vətən, dil, din, tarix, duyğu, ideal ülkü kimi anlayışları irq və qan davası olaraq yox, dəyər ünsürləri şəklində dilə gətirir və maarifçilik işimizi taksidə də davam etdiririk”. Canımızı əmanət etdiyimiz sürücülərə yol yoldaşı və şəxsiyyət kimi baxsaq, gözəl qarşılıq görəcəyimizi vurğulamısınız.
– Hər adam taksi sürücüsü ola bilmir, bunun üçün də gərək adamlıq, mərifət ola. Biz qarşısındakını sevənlərdənik. Həyatda hər şey bumeranqdır. Dəyər verdiyimiz qədər dəyərliyik. Səmimi insanlar hələ də hər yerdə var. Əsas məsələ onları tapmaqdır. 25 oktyar 1917-ci ildə Rusiyada bolşevik inqilabı zamanı (Rusiyaya bağlı insanlar kütlə halında Fransaya getmişdi. Onlar orada bir çox sektorlar kimi nəqliyyat sektorunu da ələ keçirmişdi. Rusların maşınlarına minən Fransız professorlar belə taksi sürücülərinin söhbətlərində nə qədər “yaya qaldığını” hiss edincə taksiyə minmədən öncə tərəddüd edərmişlər. Onlar taksi sürücülərinin soruşduqlarına cavab verməz, yol boyunca özlərinin onlara verdikləri suallara qaneedici cavablar alınca çaşqınlıq içində qalırdılar. Bunu yazmağımın bir səbəbi var; Azərbaycanda ailəmizə aid maşın olmadığı üçün taksidən istifadə edirik və onların xidmətlərindən də çox məmnunuq. Taksi sürücülərinin milli ruhdakı söhbətləri doyulmazdır və köks qabartmaqdadır.
-Uşaqlara diqqət, sevgi, qayğı göstərməyiniz də gözdən yayınmır. Ona görə də Zori Balayana münasibətinizi təsəvvür etmək çətin deyil.
– Zori Balayan kimi bir həkim olmaz olaydı. Guya Hippokrat andı içib, bu cani, sadəcə, ermənilərin deyil, bütün bəşəriyətin üz qarasıdır. Belə bir caninin ermənilərin lideri olması ayıbı onlara ən az iki əsr yetər. Erməniləri humanist və məzlum sayanlar, Zori Balayanı tanımaqla kifayətlənə bilərlər. Qorxunc, qəddar şeylər bu millətin qanındadır. Ermənilərin kim olduğunu bütün millətlər bilməlidirlər.
Otuz səkkiz il əvvəl, 1987-ci ildə əsgərlikdəykən Şaman əmimdən geniş bir məktub aldım. Bu məktub yalnızca mənə deyil, bütün azərbaycanlı əsgərlərə yazılmışdı. Eldar Baxışın Zori Balayana yazdığı mənzum məktubu bir tır sürücüsü olan əmim gözəl xətlə kəlmə-kəlmə kağıza köçürmüş və göndərmişdi. O, bütün azərbaycanlı dostlarımı bu mövzudan xəbərdar etməyimi rica edirdi. Əsgər dostlarımı gizlicə toplayıb məktubu yavaş səslə oxumağa başladım:
O nədir yazmısan, Zori Balayan?
Kür-Araz deyirsən, kəkələyirsən.
Xırda budaqların üstə oturub,
Böyük budaqları silkələyirsən.
Böyük budaqların böyük qolu var,
O qolun önündə qol dura bilməz.
Atandan, dədəndən, babandan soruş,
Hər adam hər daşı qaldıra bilməz.
Daş daşa söykənib, qaya qayaya,
Söz şerə bu daşdan, qayadan gəlir,
Azar var, adamın öz azarıdı,
Azar var, toxumdan, mayadan gəlir…
Şeir bizə hadisənin hər üzünü göstərirdi.
Əmimin bu məktubu bizi yaxşıca səfərbər etdi. Ermənilərin şirin dilinə artıq inanmamağa başladıq.
– “Kiçik su şüşəsi görüşmək üçün bəhanədir”. Nəyi xatırlatdığımı bildiniz. Azərbaycanda arxasınca qayıdacağınız nə qoyub gətmisiniz?
– Asyanın Saadəddin hocalarda unutduğumuz kiçik su şüşəsindən bəhs edirsiniz. Nəvələr babalarının evlərini ziyarət edərkən gizlənib onlarda qalmaq istəyirlər. Bu əhvalat da bizə oxşar duyğuları yaşatmış, onlarla təzədən görüşməyimizə səbəb olmuşdu. Şüşəni orada unutmağımıza sevinmişdim… Azərbaycanda qoyub gəldiyim çox şey var: ata-anamın qəbri, keçmişim, maddi-mənəvi çox şey ordadır. İnsanın vətəni heç unudularmı? Bir də o vətən Azərbaycan olarsa.
Dostlardan birinin statusunun rəy bölümündə bir bənd şeir paylaşmışdınız: Nə yağış kövrəldib, nə nəmin iyi,
Nənəmsiz darıxıb nənəmi iyi.
Bu köhnə cəhrədə, o yun xalıda
Həmişə duyulur nənəmin iyi…
– Xoşuma gəldiyindən, mən də öz sosial şəbəkə hesablarımda paylaşdım. Şairin adını quqlda axtarışa verdim, heç nə tapılmadı. Axırda özünüzdən soruşanda dayınızın şeiri olduğunu bildirdiniz. Necə olub ki, belə bir istedad üzə çıxmayıb?
Arif Həsənoğlu əlli bir yaşında vəfat etdi. Şeirləri çoxdur. İki kitabı çap olunub, heyif ki, məndə yoxdur. Yazdıqlarını əzbər bilirəm. Anamın sandığından əlyazmaları çıxmışdı.
Dayımdan nə soruşsaydıq “Ərdəbil” adı keçən cavab verərdi. “Hardan gəlirsən?” – “Ərdəbildən”, “Hara gədirsən?” – “Ərdəbilə”. Halbuki Ərdəbildə olmamışdı, sevgisidən, istəyindən belə deyirdi.
Cinasları, rübailəri var. Rübailərindən bir neçəsini təhlil eləmişəm.
Hamıya baş çəkirdi, getdiyi yerə ürəklə gedirdi. İmkanı arzularını qayçılayırdı. Naşükür deyildi, kimdənsə faydalanmağı sevməzdi. Həssas, duyğusal, adı kimi arif idi. İçində uşaq məsumluğu vardı. Gözlərində sahilsiz dəniz görünürdü.
-Hər halınızla vətənə bağlısınız. Hətta xəstəliyiniz də ədəbiyyatdır, Məmməd Araz sevgisidir. Sizə Allahdan şəfa diləyirəm. Yazılacaq çox mövzular var. Yaradıcılığınızı artıracağınıza inanıram.
– Çox gözəl suallar idi, ürəyimin sarı siminə toxundu. Ədəbiyyatı özünə meyar sayan adamları sevirəm. Məmməd Arazın xəstəliyini daşımaqdan da məmnunam. O, şeirin təəssübünü xalqın təəssübü kimi çəkirdi. “Dünya sənin, dünya mənim” şeirinin izahı, təhlili üçün bizə saatlar bəs etməz. Sözü şərh eləmək sözün özündən daha önəmlidir. Sözün gücündən yararlanmaq lazımdır. Təbii ki, yıxıcı gücündən deyil, yapıcı gücündən.
-Sağlamlığınızdakı problemə baxmayaraq müsahibəyə həvəslə razılaşdığınız üçün təşəkkür edirəm.
Birinci Qarabağ müharibəsinin ağır illərində mübarizə aparan və Azərbaycanın ədəbiyyatına dəyərli töhfələr verən şair, publisist, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin və Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü Zaur Ustac. Onun həyat yolu, müharibə təcrübələri və ədəbiyyata olan sevgisi, çoxlarının tanıdığı bir şəxsiyyətin arxasında dayanan dərin məna daşıyır. Bu müsahibədə Zaur Ustacla həyatının və yaradıcılığının izlərini danışacağıq.
– Əsl adınız Zaur Mustafayevdir. “Ustac” ləqəbini seçməyinizin hekayəsi nədir? “Ustac” nə deməkdir və niyə məhz bu adı seçdiniz?
-“Ustac” təxəllüsünü ilk dəfə təxmini 90-cı illərdə yazdığım bir şeirdə işlətmişəm. Şeirdə bir bənddə yazmışam:
Saçların var qulac-qulac,
Ustac olub sənə möhtac.
Bu şeirdən sonra “ustac” maraq yaratdı və mən də bunu seçdim. Bir təxəllüsüm olub. İlk şeir yazmağa başlayanda götürdüm və indi də işlədirəm. Həm də hər iki tərəfdən nəslim ustaclı tayfasına- Ərdəbilə-Arazın o biri tərfəinə gedib çatır. Bunun da yəqin ki, bir rolu var. Böyüdükdən sonra başa düşdüm ki, belə əlaqə də var. Peşman olmadım və bu gün də fəxr edirəm ki, bu ləqəbi ləyaqətlə daşıyıram.
– Həm nəsr, həm nəzm yazırsınız. Hansı anda hansı üslub sizi daha çox özünə çəkir? İçinizdə hansı daha güclüdür – şair, yoxsa nasir?
-Mənim üçün heç bir fərqi yoxdur. Niyə? Biz hamımız dastanlarla, aşıq söhbətləri, onlar olmayan zaman-uzun qış gecələrində babaların, nənələrin söhbətləri ilə böyümüşük. Mən 1975-ci il təvəllüdəm. 1979-cu lin mart ayından- Novruz bayramından bugünə kimi hər şeyi xatırlayıram. Belə bir yaddaşım var. Bizim ailəmiz böyük olub. Övladlar, nəvələr qış gecələrində baba evində toplaşardılar.Müxtəlif söhbətlər gedərdi. Həmişə nəzmlə nəsri birlikdə görmüşük. O, deyir, “aşıq sazla dediyini sözlə də dedi”. Ona görə, elə bir fərq görmürəm. Amma yazı yazan zaman sırf həmin məqamla bağlıdır ki, heç nə birdən-birə yaranmır. Beynində düşündükdən sonra nə vaxtsa yazıya köçürüsən. İnsanın özündən asılı deyil. Nəzmlə gələndə nəzmlə yazırsan, nəsrlə gələndə nəsrlə. Yadımdadır ki. “Oriyentir Ulduzu” əsərini yazmışam Mübariz İbrahimov haqqında. Onu mən səhər 5 radələrində əlimdə kitab- dəftər uzaq yol gedərkən yazmışam. Necə ki, indi ağlıma gələn bir şeiri telefona yazıb qeyd edirəm, o zaman da bu əsəri yazıya səhər saatlarında yazdım bitirdim.
-Gənclik illərində təhsili yarımçıq qoyub müharibəyə getmisiniz. O qərarın arxasında hansı duyğular dayanırdı? Bu yaşantılar yaradıcılığınıza necə hopdu?
– Bu həqiqətən maraqlıdır. Mən ümumiyyətlə 1-ci sinifdən 11-ci sinifə kimi təhsilimi Ağdam rayonunun Yusifcanlı kənd orta məktəbində almışam. Birinci ordan olmağım rol oynayır. Əslində fərqi yoxdur, Bakıda da yaşasaydım, eynisi olacaqdı. Xasiyyət dəyişməzdir. Mən Ağdamda hərbi qeydiyyatda olmamışdım, həmin zaman hərbi xidmətə rəsmi şəkildə başladığım məqamı desəm, bütün xidmət boyu həmin günü apardığım şəkili hərbi biletə yapışdırıblar və möhürsüz şəkildə hərbi biletlə məni xidmətə göndərmişdilər. Şükür heç problem olmadı. Hər kəsin bir missiyası var, Yaradan özü qoruyur. Mən Bakı Dövlət Universitetinə qəbul olmuşdum, girirdik əsas binaya, baxırdım 5-ci kurs tarix tələbəsi, hüquq tələbəsi, hamısı buraxılışa bir-iki ay qalmış şəhid olub və şəkilləri asılıb. Elə bir zamanda qalıb oxumaq mümkün deyildi. Başqa variantımız yox idi. İndi də yadımdadır, Dəmiryol Vağzalında uşaqlar yola salanda 4 yoldaş idik- birimiz tibbdə, birimiz İqtisad Univeristetində, birimiz də Pedoqoji Universitetdə oxuyurduq. Hamısı neçə dəfə dedi ki, Zaur getmə, düzgün addım deyil. Ancaq mən getdim və peşman da deyiləm. Atəşkəsdən sonra da mən bir il xidmət etdim. Hətta hərbi xidmət atəşkəsdən sonra arayış da verdi ki, “biz təhsilini davam etdirməyinə narazı deyilik”. Atəşkəsdən bir il sonra gəldim universitetə, o zamanlar Rasim müəllim var idi. Sağ olsun o girişdə qarşıladı, məsələhətlər verdi. Hazır sənədlərlə gəlmişdim. 2 seçim var idi, ya Bakı Dövlət Universitetində təhsilimi davam etdirəcəkdim, ya da hərbi akademiyaya gedəcəkdim. Onun məsləhəti ilə oranı seçdim, təhsilimi orada davam etdirdim. Sonra peşəkar hərbiçi oldum, xidmət etdim, indi də ehtiyata buraxılmışam.
-Şeirlərinizdə tez-tez vətən, torpaq, ana yurd mövzularına rast gəlirik. Bəzən düşünürlər ki, bu mövzular klassikdir. Siz bu mövzulara necə yenilik, öz imzanızı gətirirsiniz?
– Bütün söhbətlərdə deyirəm ki, bu mənim öz seçimim deyil. Bu gün bütün söz ehtiyatıma görə, həyatda əldə etdiyim nailiyyətlərə görə hamısnı borcluyam Ağdamın Yusifcanlı kəndində keçirdiyim uşaqlığa. Həm müəllimlərimiz savadlı və tələbkar idi, həm də nənə və babalarımızın rolu böyük idi. Bu yenə bizim adət-ənənələrimizə qayıdır. Ailə vacibdir. İlk yadımda qalan nəzm nümunəsi nənəmin bir gündə 10 dəfə oturanda dediyi şeir yadımdadır.
Araz, Araz, xan Araz,
Alış Araz, yan Araz ,
Otun, suyun qurusun,
Mənim kimi yan Araz
İlk yadımda qalan nəzm budur. Əvvəllər Araz dərdi, sonra torpaqlarımızın işğal edilməsi, onun müxtəlif səbəblərdən olmağı bu yazıları yazdırırdı.
Həm hərbi xidmətdə olmaq, həm elə bir ailədə böyümək, həyatı boyu bu işin içində olmaq, axtarmaq, araşdırmaq istəyi məcbur edir ki, bu mövzuda yazaq. Hansı mövzudan yazsam gedib o mövzulara toxunur.
-Tərcümə kitablarınız da var. Bir yazıçı və şair üçün tərcümə etmək yaradıcılıqla necə uzlaşır? Tərcümə prosesində ən çox nəyə diqqət edirsiniz?
-Tərcümə məsələsi də maraqlıdır. Mən o fəaliyyətimə istəmədən başlamışam. Atəşkəsdən sonra gəldim hərbi məktəbə, orada təhsil rus dilində idi. Təhsilin ortalarında keçmək lazım oldu Azərbaycan dilinə. Bizim də bütün otaqlarımız rus dilində yazılarla dolu idi. Mən Hava Hücumlarında Müdafiə Qoşunları üzrə oxumuşam və bu ən çətinidir. Sonra digər sahələr gəlir. Bizim qrupda 25 nəfər var idi onlardan rus dillilər də var idi. Mən ucqar kənddə təhsil alsam da, rus dilində çox danışmasam da, bu dildə yaxşı mütaliəm var idi. 1-ci kursun sonlarına yaxın bir qrup yoldaşım kursantla birlikdə kafedra rəhbərliyi tərəfindən müəyyən vaxt verilirdi, (hərbidə qayda idi ki tapşırıq deyilən vaxtda hazır olmalıdır) tərcümələr edirdik. Rizvan var idi qrup yoldaşım, hazırda da xidmət edir. Əlinə dəftər alırdı, mən tərcümə edirdim, o da yazırdı. Bizim tərcümələrimizi də katibə xanım yazıb divarlara asırdı.
Hərbi təhsil alan şəxslər bilir ki, bizə iki ixtisas verirlər. Biri hərbi komandan, digəri oxuduğu ixtisas üzrə mühəndis. Mən həm də mühənidsəm. Hamıya maraqlı idi ki, mən nə təhsili alacam. Əvvəllər dini təhsil almağı düşünürdüm. Sonra fikrim dəyişdi. Tam olgunlaşandan, müxtəlif kateqoriyalardakı insanları tanıdıqdan sonra qərara gəldim ki, ibtidai sinif müəllimi olmalıyam. Ordan başlayım ki, gələcəyə töhfə verim. Pedoqoji təhsil almışam .
Mən kitabları çox alıram. Əlimdən minlərlə kitab keçib, bəzilərini bir neçə dəfə almışam, bəzilərini hədiyyə etmişəm və.s.
Elə kitablar var ki, mənə çox maraqlıdır, tərcümə edib yazmışam ki, uşaqlarda oxusun. Azyaşlılar üçün tərcümə etdiyim kitablar insanın birbaşa ürəyinə toxunur, onun formalaşmağına kömək olur. İnanıram ki, o əsərləri uşaq vaxtı kim oxuyubsa, böyüdükdən sonra da yenə oxuyacaq.
– Ədəbi mühitdə Zaur Ustac adını eşidənlər sizi necə tanısınlar istərdiniz: döyüşçü şair, realist nasir, yoxsa bir tərcüməçi müəllim?
-Düşünürəm ki, məni insanlar şair kimi tanısınlar. İlk onunla-nəzmlə başlamışam deyə şair kimi tanısınlar.
– Yaradıcılıq yolunuzda ən çətin və ən işıqlı anlarınız hansılar olub? Birini bölüşə bilərsinizmi?
-Heç bir çətin zamanım şükür ki, olmayıb. Azyaşda bu sahəyə başlamışam və çox yoldan keçmişəm. Özüm də fərqindəyəm. Ancaq heç vaxt heç bir vəziyyətdə çətinlik hiss etməmişəm. Kənardan baxanda çətin görünə bilər, amma heç bir çətinlik olmadı. Həmişə şükür edərək davam etdim. Ancaq işığa doğru özümü hərəkətdə görürəm.
– “Yazarlar” jurnalının baş redaktorusunuz. Bugünkü gənc qələm sahiblərinə baxanda hansı ümidi, hansı boşluğu hiss edirsiniz?
– Yenə də tarixdən körpü atmasam, bu söhbətə gəlmək mümkün deyil. Niyə? İstənilən dövrdə insanlar həmişə iki yola ayrılıblar. Ən azı, ən ümumi baxımdan: sağçılar, solçular. Mifologiyada da belədir – xeyir, şər. Bu günün özündə də, məsələn, gənclər sırf iki yerə bölünürlər. Bax, bizdə, Azərbaycanda yaşayıb xainə, düşmənə işləyən gənclər bu saat da var. Başa düşmək olmur ki, onlar bunu niyə edirlər.
Bax, məsələn, bir müddət şəhid məqalələrini sildilər sosial şəbəkələrdə. İndi də o davam edir. Hələ hazırda da həmin o qrup – bizim alimlərin, tanınmış şəxslərin, vəfat edənlərin, yaşayanların – fərq etməz, onların məqalələrini, hər yandan şəkillərini silirlər. O xain, düşmən – adını da çəkmək istəmirəm onların məqalələrini yaradırdılar. Tutaq ki, 1950-1951-ci illərdə bir nəfər burada yaşayıb, Pedoqoji Universitetdə işləyib. Onu heç kim tanımır. Bizim akademiklər, alimlər də tanımır. Amma həmin adamın Azərbaycan dilində məqalələrini yaradırlar erməni mənbələrinə istinadən, bizimkiləri isə silirlər. Bu, bunun pis tərəfidir. Sizin bu söhbətdən istifadə edib, bütün hüquq-mühafizə orqanlarına, bu işlə məşğul olanlara – ictimai təhlükəsizlik, kibercinayətkarlıq, aidiyyəti idarələrə buradan çağırış edirəm ki, bu məsələni nəzarətə götürsünlər, məşğul olsunlar. Bu, artıq bir nəfərin işi deyil. Qrup şəklində, gənclərin əməyidir bu. Bu yaşlı adamlar olsa, yenə göz yummaq olardı. Ancaq bunlar gənclərdir. Məsələn, 18-25 yaş arası şəxslərdir. Bunların hələ gələcəkdə nə qədər ömrü var. Bu, o deməkdir ki, 50-60 il bu işlə məşğul ola bilərlər. Bu isə bizim ziyanımızdır.
Əvvəldən də dedik ki, biz işığa doğru irəliləyirik, yaxşı işlərlə məşğuluq. Kimsə bizi dəli saya bilər, kimsə ağılsız saya bilər. Ancaq hər şeyin bir adı var.Bizim pis işlərlə məşğul olmağa vaxtımız yoxdur. Ancaq yaxşıdan danışmalıyıq.
Gənclərdən Südabə Məmmədova var. Onun kitabı çap edilib. Jurnalın fəaliyyəti olub, artıq bir neçə dəfə də nəşr olunub. Bir dəfə də Bakı Dövlət Universitetinin jurnalistika fakültəsində təqdimatı da olub. Biz onu boş yerə seçməmişik. “Yazarlar” jurnalını qeydiyyatdan keçirəndə – 2007-ci ildə – oranın nizamnaməsində yazmışıq ki, bu ədəbi mühitə, cəmiyyətə çıxışı asanlaşdırmaq üçün uşaqlara, gənclərə, yeniyetmələrə kömək edək. Bizim email ünvanımız, WhatsApp nömrəmiz – əlaqə vasitələrimiz yaşından asılı olmayaraq hamı üçün açıqdır. Hər kəs də oraya göndərir. Heç bir məhdudiyyət də yoxdur. Hər ayın 5-nə qədər yeni nömrə çıxır. İndi məsələn, may ayının 5-i üçün artıq nömrə hazırdır. Elektron variantda da var, kağız versiyada da satışdadır. Hər iki formatda əldə etmək olar.
Sadəcə bir məsələ var ki, onu qeyd etmək istəyirəm. O da odur ki, bəziləri bir dəfə yazır, dayanırlar. Amma bəziləri dayanmır, çalışır, davam edir və nəticə əldə edir. Məsələn, biz bu yaxınlarda Elmlər Akademiyasında bir layihə çərçivəsində yeni kitabların tanıtımı ilə bağlı müzakirə etdik. Mən demişəm, məsələn, Rəvan Cavidin həm romanı, həm hekayələri var. Poeziyadan soruşsanız, İntiqam Yaşar var. Belə gənclər var. Siz də, məsələn, jurnalist kimi öz sahənizdə fəaliyyət göstərirsiniz və əminəm ki, əməyiniz qiymətləndirilməlidir. Əgər qrupunuzda 25 nəfər varsa, siz, mənim fikrimcə, onların içində ilk beşlikdəsiniz. Və sizə bir tövsiyə vermək istəyirəm: müəllimlərin fikrinə hörmətlə yanaşmaq lazımdır. Mən indiyə qədər ən azı beş təhsil müəssisəsində olmuşam. Həmişə müəllimlər deyib ki, ya Zaur birincidir, ya ikincidir, ya da beşliyin içindədir. Bu da onu göstərir ki, müəllimlər həmişə düz deyirlər. Mən bunu özümdə də hiss etmişəm. Müəllimlərə həmişə hörmət etməli, onların seçimlərinə hörmətlə yanaşmalı, tapşırıqları yerinə yetirməliyik.
