Milli Kitabxanada “Xalq qəzeti – 105” adlı virtual sərgi və eyniadlı ənənəvi kitab sərgisi istifadəçilərə təqdim olunub.
Bu gün “Xalq qəzeti”nin 105-ci ildönümüdür. “Xalq qəzeti” fasiləsiz buraxılışına görə ölkənin ən qocaman qəzeti statusundadır. 1919-cu il avqustun 29-da “Kommunist” adı ilə çıxan bu qəzet nəşr olunduğu dövrü əhatə edən salnamədir.
Respublikada qəzetçilik ənənələrinin formalaşmasında, jurnalistikamızın inkişafında “Xalq qəzeti”nin xidmətləri xüsusi qeyd olunmalıdır.
Qəzetin yubileyi ilə əlaqədar Milli Kitabxanada “Xalq qəzeti – 105” adlı virtual sərgi və eyniadlı ənənəvi kitab sərgisi istifadəçilərə təqdim olunub.
Virtual sərgidə “Xalq qəzeti”nin tarixi və fəaliyyəti haqqında dövri mətbuat səhifələrində dərc olunan məqalələr, kitablar, elmi araşdırmalar Azərbaycan və rus dillərində təqdim olunur.
Virtual sərgi ilə tanış olmaq istəyənlər https://anl.az/el/vsb/Xalq_qezeti/index.htm linkindən istifadə edə bilərlər.
Ənənəvi sərgidə qəzetin yarandığı tarixdən etibarən müxtəlif illəri əhatə edən nömrələri, tarixi və fəaliyyəti, redaktorları, qəzetçilik ənənələri, mətbuat tarixi və jurnalistika haqqında Azərbaycan və rus dillərində kitablar, elmi araşdırmalar, yubiley münasibəti ilə dövri mətbuat səhifələrində dərc olunan məqalələr nümayiş olunur.
Həm sovetlər dövründə, həm də postsovet mərhələsində Belorusda olarkən bu ölkədəki “tanış” yer adları həmişə diqqətimi çəkib. Bəli, belorus dilində də kifayət qədər türkizmlər mövcuddur. Amma ən maraqlısı budur ki, belorus, Ukrayna, rus, serb və digər slavyan xalqları öz dillərindəki türkizmlərdən geniş söhbət açsalar da, bizim bəzi dil bilməyən “dilçilər” dil açıb, türk dilinə dil uzatmaqla məşğuldurlar. Mən bu dilçi mankurtlara: “Allah ağıl versin” deməklə kifayətlənməli oluram. Beləliklə, belorus dilindəki bəzi türkizmləri əfkar-ümumun diqqətinə çatdırıram. Yeri gəlmişkən, mənbə rus alimlərinin tədqiqatlarıdır…
Тюркизмы в белорусском языке (бел. цюркізмы ў беларускай мове) – слова или выражения, заимствованные белорусским языком из тюркских языков. Тюркизмы проникали в белорусский язык в разные исторические периоды неравномерно. Выделяются два хронологически разных пласта тюркизмов: заимствования периода общеславянского и древнерусского единства и заимствования периода самостоятельной истории белорусского языка. Многие из ранних тюркских заимствований впоследствии были вытеснены синонимическими словами из западноевропейских языков или заменены местными соответствиями. Большинство тюркизмов пришло в белорусский язык на протяжении XIV–XVII вв. в результате непосредственных контактов белорусского населения с представителями тюркских народов (преимущественно с крымскими татарами) и через посредничество соседних языков – русского, украинского, польского. Начиная со времён Гедимина укрепляются непосредственные контакты торгово-экономического и военного характера между Великим княжеством Литовским и тюркскими народами, населявшими причерноморские степи. Литовские князья вели дипломатическую переписку с крымскими ханами, приглашали татар на службу в своё войско, имели от них поддержку в войнах. В Белоруссии и Литве появляются островки татарских поселений из добровольных переселенцев, пленных, ремесленного и торгового люда, вступавшего в непосредственные языковые связи с местным населением. Местные белорусские жители заимствовали из языка татар отдельные слова, которые с течением времени становились общеизвестными и начали употребляться как лексическая норма белорусского литературного языка. С того времени в белорусском языке употребляются тюркизмы бытового характера (алмаз, аршын, атлас, барсук, барыш, кабала, казак, кайданы, капшук, каўпак, кафтан, кілім, кумыс, курган, кутас, нагайка, саф’ян, султан, табар, тасьма, тафта, туман, уюк, хабар, харч, чапрак, шаравары, шацёр, юхт). Словари белорусского языка фиксируют также ряд устаревших тюркизмов (апанча, армяк, казна, камка, кісцень, таф’я). Некоторые давние тюркизмы перешли в разряд историзмов (бунчук, есаул, калчан, мурза, сагайдак, тамга, янычар, ясак, ясыр). Среди лексики, которая разным путём заимствована из тюркских языков, в основном выделяются: названия лиц согласно административным должностям, роду занятий, вероисповеданию, физическим и духовным качествам (атаман, басурман, гайдамак, гайдук, казак, калека, рахманы, улан, чабан, янычар, ясыр); названия одежды, обуви и материалов для их изготовления (апанча, армяк, атлас, башлык, бязь, кабат, каракуль, каўпак, кафтан, кішэня, кунтуш, кутас, саф’ян, тасьма, тафта, халат, чобат, шаравары); сельскохозяйственные, природоведческие термины (аер, алыча, атава, атара, байрак, баклажан, баран, баркун, барсук, беркут, бугай, буланы, бусел, гарбуз, кабан, кабачок, кавун, качан, куга, сазан, саранча, табун, таракан, тарпан, туман, тытунь, фундук, яр); военные термины (барабан, булат, бунчук, дзіда, калчан, канчук, кінжал, кісцень, нагайка, палаш, сагайдак); бытовые слова (аркан, аршын, базар, бакалея, барыш, біклага, буры, бязмен, дыван, імбрычак, каберац, кава, кадык, кантар, капшук, кары, кілім, локшына, магарыч, саган, сургуч, сурма, тавар, тапчан, таўро, торба, харч, чапрак, чарга, чыгун, шчыгрын) и др. Каждый белорус понимает не менее чем 2 тысяч тюркских слов. Одной из отличительных черт тюркско-татарских слов, употребляющихся в современном белорусском языке, является сингармонизм (гармония гласных). Слова, оканчивающиеся на -ан, -ун, -ук, -ык, -аш, являются морфологически неделимыми. Некоторые белорусы имеют фамилии, которые образовались от тюркских, в основном от татарских корней: Кураш, Камай, Булгак, Бузук, Калдай, Кабак, Канчак, Давляш, Букатый, Калган, Курбека, Кардаш, Салтан, Шабаш и др. Из многочисленных ономастических названий, попадающихся на карте Беларуси, очень частыми являются те, которые образованы от слов татарин либо турок: Татары, Татарская, Татарск, Татарщина, Татарка, Татарщизна, Татарковичи, Татарья и др. Этнонимическая основа татар- выявляется в 14 географических названиях, которые служат для обозначения 47 населённых пунктов. От существительных турок, турки, которыми предки белорусов долгое время называли многочисленные тюркские племена и народы, в Беларуси названо также несколько поселений: Турки, Турковская Слобода, Турчанка, Турковщина, Турец, Турок и др. В Беларуси встречаются и другие топонимические названия, возникшие от тюркских, в основном от татарских корней: Шайбаково, Чаусы, Орда, Баево, Карацк, Огдемер, Болбасово, Балашевичи, Балажевичи, Баштан, Мамайки, Шайтерово, Шариба, Шарибовка, Туганы, Койданово, Бабаевичи, Булгары и др.
Azerbaycan’ın tanınmış Şairlerinden ve Azerbaycan’da hem fiziki ve hem de elektronik olarak basılan “Yazarlar” Dergisinin Kurucusu ve Baş Editörü olan Değerli Zaur Ustac’ın bugün yayımladığı “Gülsün” adlı güzel şiirini Azerbaycan Dilinden (Türkçesinden) Türkçeye çevirdim.
Birlikte okuyalım Dostlar.
Gülsün
Bir bakıp bakmamak olur mu, Gülüm? Dil, kalbin okusun, göz göze gülsün… Kaynayıp akmamak olur mu, Gülüm? Sözümüz gül koksun, göz göze gülsün…
Al renkli gonca gül bezek gül yüze, Ruhun konuk olsun, gezek gül yüze, Koy dolsun kadehler içek, gül yüze, Yüz yüze dokunsun göz göze gülsün…
Ustac’ım, söylemem hiçbir an yarın, Çoktan cezbindeyim, senin tek yarın, Eğer inanmazsaz, bu kalbi yarın, Arzular kavuşsun, göz göze gülsün… Zaur Ustac – 29.08.2024 – Azerbaycan
bezek: süs, zinet gezek: gezelim içek: içelim cezbinde olmak: cezbedici güzelliğinin etkisinde olmak yarın: ertesi gün yarın: diğer yarısı inanmazsaz: inanmazsanız yarın: yarmak (fiil)
Not: “Azerbaycan Dili” ifadesi Azerbaycan Devletinin resmi tanımlaması olup, Azerbaycan Türkçesine işaret etmektedir.
Bu gün qədim Alban təqvimi ilə ilin son günüdür. 28 avqust yeni il axşamıdır. Təbii ki unudulub. Amma biz Qafqaz aborigenlərindən olan albanların varisiyik. Odur ki, bu qədim yeni il həm də üzüm bayramı münasibəti ilə bir-birimizi təbrik edə bilərik. İlk növbədə albanşunas mərhum tarixçi alimlərimizə rəhmət, həyatda olanlara can sağlığı arzulamaqla alban yeni ilinə kiçik bir hekayə ilə tövhə vermək istədim. Epizodik istisnalar xaric bədii nəsrimizdə Alban dövrünü özündə əks etdirən nümunələr demək olar ki, yoxdur.
YAZARLAR olaraq, Pərviz Yəhyalının bu mövzuda qələmə aldığı orijinal minatürü təqdim edirik:
Yeni İl axşamı Yalın ayaqları, dizdən aşağı topuqları sızım-sızım sızıldayırdı. Bacardıqca özünü meşənin qalınlıqlarına verir, sıldırım qayalara gedən cığırlardan uzaq olmağa çalışırdı. Hərdən təntimiş nəfəsini dərmək üçün ani olaraq dayanır, yenə kol-kosun cızıb qanatdığı ayaqlarına güc verib üz tutduğu məbədə doğru irəlləyirdi. Uzun sarışın hörükləri kollara ilişdikcə hirslə onları əlinə dolayırdı. Bilirdi ki, onun yoxa çıxmasını indi qəbilədə hamı bilir, kimin ağlına hara gəldi orda axtarıılırdı. Bütün bədəni suyun içində idi. Yanaqlarındakı qurumuş göz yaşı izlərini saçlarının dibindən qaynayan tər damcıları isladırdı. Nəhayət o ay məbədinə çatdı. Məbədin giriş qapısıda hörümcək torlarını əli ilə qırıb atırdı. İçəridə heç kəsin olmadığına daxili əminliyi olsa da hər tərəfin böcək toru olduğundan yəqin bilirdi ki, ona heç kəs mane olmayacaq. Çay daşından yonulmuş qurbangahın qarşısında diz çökdü. Xəyalı onu uşaqlıq illərinə apardı. Hər ilin bu vədəsi, üzüm bağlarında məhsul yetişəndə bütün qəbilə bu məbədə axışıb gələrdi. Qurbanlar kəsilər, dualar oxunardı. O, daş kürsüdə əyləşib, ibadət üçün gələnlərin onun əlini öpməsini dualarının qəbul olunması kimi başa düşən insanlara çöhrəsindən təbəssüm payı əsirgəməzdi. Ağlı söz kəsəndən bütün qəbilənin sevimlisi olduğunu fərqində idi. Axşam elə ki məbədin hücrələrinə ay işığı düşdü, bütün ziyarətçilər ucadan xorla şükür duası oxuyardı. Bu anlarda qəbilənin ağsaqqallarından biri qoy Selena yeni ilin gəlişini təsdiq etsin deyərdi. O da öz növbəsində – Ey səmalarımızın altun hökmdarı, bizi, məhsulumuzu hifz et! Qoy yeni ilimiz uğurlu olsun! Biz sənə tapınırıq müüəddəs ay!- deyirdi. Adətən bu ayinin icrasından sonra hamı bir ağızdan -Selena, qoy ay tanrımız səni qorusun! Sən onun bizə bəxş etdiyi himayəçimiz olaraq hər il yeni il bayramımızı təbrik etmək səadətindən əksik olmayasan! Fikrində tutduğunu mümkün qədər tez icra etmək istəyirdi. Düzdü o, bacardıqca özünü meşənin dərinliklərinə vurmuş, gözətçilərin ola biləcəyi cığırlardan mümkün qədər aralı yerlərdən keçib gəlmişdi. Amma qəbilələrində bura gəldiyini bilə bilərdilər deyə sinəsində gizlətdiyi balaca saxsı qabı çıxarıb içindəki mayeni son qətrəsinə qədər içdi. Bu Selenanın hər yeni il günü baş kahinin məbədin alt tərəfindəki qayada keçən ildən basdırılmış küpədən götürüb ilk olaraq ona verdiyi qara üzüm şərabının dadından çox fərqli idi. Acı, zəqqutun təmli maye onun içdiyi həyatla əbədi ayrılıq içkisi idi. Qoynunda gizlətdiyi kiçik kağız parçasını çıxardıb, yazdıqlarını bir də oxudu. Əzizim Oroys! Sənin qəbilən xiristianlığı qəbul edib, bu məbədi kilsəyə çevirdi. O vaxtdan bizim qəbilənin bura ibadət üçün gəlməsinə qadağa qoyuldu. Bilirsən ki, mən öz qəbiləmizin ilahəsi idim. Amma mənim üçün nə sənin qəbilənin müqəddəs İsası, nə də mənim səmalar gözəli ayım büt deyil. Mən səni tanıyandan bir tanrıya ibadət edirəm. Bizim sevgi tanrımıza! Sənin qardaşın bütün albanların hökmdarıdır. Xirstianlığın himayəçisidir. Buna görə də mənim qəbiləm heç vaxt bizim izdivacımıza razı olmayacaq. Onlar xiristianlığı qəbul etsə də öz Selenalarını sənə qismət olması ilə barışmayacaqlar. Qan töküləcək. Güclü ordusu olan qardaşın mənim qəbiləmi sonuncu nəfərinədək qılıncdan keçirəcək. Hər yerdə gözətçilər qoyulub. Qardaşın bu gün, ayın 28-ini bizim təqvimlə bayram etməyi qadağan edib. Ona görə bu bayram günü bu məbədə gəlib intihar yolunu seçdim. Səni çox sevirəm! Əgər mümkün olsa məni bu məbəddə, yaxşı olsun kilsədə dəfn edərsən. Amma nə sənduqədə ay şəkli cızarsan, nə də xaç qoyarsan. Qoy buna görə nə mənim qəbiləm, nə də sənin qəbilən münaqişə etməsinlər. Onsuz da mənim tanrım sənsən Oroys! Bir də eşitmişəm romalılar Alazan vadisinə qoşun çəkib. Xahiş edirəm özünü qoru! Sən çox yaşa ki məni də xatırlayan olsun! Mən öz qəbiləmin insanlarının gözündə dönük, sənin qardaşının gözündə iblisəm! Bircə sən bilirsən Oroys, mən nə dönük nə də iblisəm. Sadəcə səni bütün dünyalardan, Məryəmdən də, Bədirlənmiş aydan da çox sevən Selenayam! Anidən gözləri qaraldı. Ona elə gəldi ki, kağız parçasındakı 52 hərfdən sözlərə, cümlələrə çevrilmiş yazı qaralıb oxunmaz hala düşdü.
-Alo, salam. Ariz, bu gün azı iyirmi dəfə zəng etmisən. Bilirsən ki, danışa bilmirəm. Nolub axı?
-Necəsn? -Üff! Yaxşıyam. -Hardasan?
-Bilirsən harda olduğumu. -Aynur, səni çox istəyirəm! -Başlama, sən allah. Ariz, bax bu gün mən bacımla Alban kilsəsinə getmişdik. Orda şam yandırdım. Dua etdim ki, sənin ağlından, fikrindən onların tanrısı məni çıxarsın!
-Dayan bir, Aynur! Mən də indi kilsədəyəm. Çox çətinliklə bura qalxdım. Düzdü şam yandırmamışam. Amma dua edib qovuşmağımızı onların tanrılarından xahiş etdim. -İndi ordasan? -Hə. -Onda dua et ki, bizim sevgimizə görə heç kəsin ağrıları olmasın! -Bilmirəm, nə xiristianlıq nə islam qadağan etmədiyini… Dayan bir. Burda kilsənin küncündə sənduqə var. Üstündə heç bir yazı yoxdu. Niyə görən bu küncdə dəfn olunub? -O ziyarətinlə ruhunu şad elədiyin məzara üz tut, dua et!! -Dua edirəm, Aynur! Dua edirəm ki, xiristianlıq ya islam bizə kömək olsun, nə bilim bu daş sənduqə altında uyuyanın ruhu bizə yardımçı olsun. Qovuşaq! Yox əgər qovuşmayacayıqsa bütün tanrılar, müqəddəs ruhlar məni sənə qurban qəbul etsin! -Küfr etmə! Tabular, ehkamlar sənin dediyin bütün dinlərdən sərtdir. Düş get evinə. Allah xatirinə, bütün nakam sevgilərə xatir get!
Bütün slavyan dillərində saysız-hesabsız türkizmlərə rast gəlmək mümkündür. Rys-ukrayna dilçilərinin gəldiyi qənaətə görə, Ukrayna dilində dörd mindən çox türk sözləri vardır. Bəziləri elə anlayır ki, bu faktları söyləməklə biz slavyan dillərinin kasadlığına işarə edirik. Xeyr, belə bir fikrimiz yoxdur. Özlərini az qala rusların və rus dilinin younda xarakiri edənlər sakitləşsinlər. Belə ki, bütün dillər qarşılıqlı təsir nəticəsində zənginləşir.
Версия энциклопедии «Украинский язык»
Тюркизмы — результат украинско-тюркских языковых контактов. В украинском языке насчитывается около 4 тысяч тюркизмов (без учёта собственных имён). Более половины из них -общеупотребительные: гарбуз (qarbuz), килим (kilim), кишмиш(kişmiş), отара (omara), туман(tuman), тютюн(tütün), карий (kariy) и т. п. Остальные — историзмы (башлик, бунчук, джура, канчук, опанча, осавул, сагайдак, ясир и др.), диалектизмы (байлик, бичак, гарам, кавук и др.) либо употребляются в роли экзотизмов для описания собственно тюркского быта (бай, гарем, мурза, султан, хан и др.). Группа экзотизмов является практически открытой и постоянно пополняется. К древнейшему пласту тюркизмов принадлежат булгаризмы: болярин, ковёр, колчан, Борис. Тюркизмам древнекиевской поры булгарского, хазарского, печенежского, кыпчакского и татарского происхождения (иногда как промежуточные звенья для монгольских, персидских, арабских заимствований) свойственен фонетический переход звука а в о: богатир (кыпчак. багатыр; монг. багатур, багадур), хазяїн (древнерус. хозя; кипчак.-булгар. хузəй; перс, ходжа; араб, haggi), колимага (древнерус. колимогъ, колимагъ; древнетюрк. *калымак; монг. хальмаг), хозари, хазари (из казар, хазар), Болдині гори (з балда/балта), Бахмач/Бохмач (древнерус. Бохмитъ), козак (из казак). Тюркизмам позднейшего времени это не свойственно — они по большей части сохраняют начальную звуковую специфику: байрак, саман, чабак, ятаган и т. п. Определённые проблемы возникают при анализе параллелизма украинских и тюркских собственных названий южной Украины: река Молочная/Сутень (тюрк. сÿт «молоко»), река Чёрная/Карасу (тюрк. кара «чорний», су «вода») и т. п.
Тюркизмы приходили в украинский язык в X. —XVIII вв. в результате прямого соседства, торговых, политических и культурных связей либо реже через посредничество других языков (русского, польского и др). Некоторые тюркизмы могут также быть заимствованиями (иранизмами, арабизмами, грецизмами и др.) в самом тюркском языке, непосредственно из которого они попали в украинский язык. Украинский язык был посредником в распространении тюркизмов в западнославянские языки. Первые праукраинско-тюркские отношения восходят ещё к общеславянским временам, когда украинцев не было и государство саков и масагетов доходило до Азовского или Чёрного моря, а в VII—VIII вв. в степях нынешней Украины появляются тюркские племена, входившие в племенные объединения болгар и хазар; возможно, с тех времён происходят тюркизмы каган, багатир, сан, сабля, а также суффикс -чий для образования наименований лиц по их деятельности, как кънигъчий, кърмьчий. С IX в. Киевская Русь находилась в постоянных связях с Хазарским каганатом, который тогда, может быть, доходил до Днепра, а в IX—XI вв. с печенегами, кочевавшими в степях от Дона до Дуная, торками или чёрными клобуками, а особенно в XI—XIII вв. с половцами, и от них, вероятнее от этих последних, пришли засвидетельствованные в «Слове о полку Игореве» и летописях тюркизмы: булат и харалуг, женьчуг, курган, шатро, япончица (позднее опанча), клобук (позднее ковпак), товар, кощій, чага, тлумач (в чешском в том же значении), лошадь ( лоша плохой человек в сербском), борсук, яруга, євшан, бур’ян. Много тюркизмов пришло с татарским нашествием XIII—XIV вв.: козак, ватага, сарай, чардак, базар( комисионый магазин в словацком), харч, башлик, калита, бариш, бугай, карий и др., но наиболее в казацкое время, XV—XVIII вв., от Крымского ханства и Турции в разных областях жизни. Скотоводство: чабан, отара, табун, аркан, торба, кабан, лоша, буланий, чалий, гайда; степная жизнь: байрак, комиш, лиман, туман, беркут, сарана, бакай, гарба, курінь; огородничество: баштан, гарбуз, кавун, тютюн; войско: кіш, табір, осавул, бунчук, чайка, со(га)йдак; одежда: габа, кунтуш, кобеняк, шаравари, штани, очкур, сап’ян, чоботи, постоли, тасьма, серпанок; торговля, промысел, быт и др.: чумак, аршин, могорич, майдан, чавун, казан, килим, тапчан, локша (локшина), кав’яр, кава, кобза, люлька, гайдамака, харциз, канчук, кайдани, чума; также некоторые фразеологизмы, например, калька батьки (ср. тур. ebevèyn — двойственное число от eb «батько»). Много тюркизмов есть в топонимии степной Украины (Кременчуг, Ингул, Изюм, Самара и др.). Тюркизмы обычно характеризуются гармонией гласных, недостатком группы согласных в начале слова и, по большей части, конечным ударением. Не исключена возможность тюркских влияний на фонетическое развитие украинского языка, особенно в проявлениях двуслоговой гармонии гласных (древнейшее в полногласии, например, мороз из *morzъ, позднее в смене о > а перед ударным а, например, гаразд из горазд; в укании — произношение кожух как кужух и др.), но уверенности в этом нет.
