Man nannte es Teppich, legte uns die Welt zu Füßen… Man nannte es Decke, hing uns die Welt vor die Augen… Unsere Welt blieb in Mustern gefangen, bis wir die Zeichen verstanden… Das Wort des Vaters gab uns meine Mutter mit ihrer Stimme. Wer es verstand – gewann, wer es in hundert Jahren erst versteht – auch… Denn in den Worten meiner Mutter liegt immer ein Schatz verborgen: meine geheime Geschichte ruht darin – in jeder Masche, in jedem Muster, in jedem Teppich, in jeder Decke…
Das Wort des Vaters webte sie in die Fäden, füllte die Satteltaschen, damit es eine Gabe sei für die Kinder. Masche für Masche, Knoten für Knoten, Teppich für Teppich legte sie uns die Welt vor die Augen und lehrte uns: sie ist Garn und Wolle. Wer es verstand – gewann, wer es später versteht – auch… Denn in den Worten meiner Mutter liegt meine geheime Geschichte, in jeder Masche, in jedem Muster, in jedem Teppich, in jeder Decke…
Den Himmel hob sie in ihre Gewebe, die Erde legte sie in Bündel. Sie band das Ende des Fadens an unser Handgelenk, damit wir den Anfang des Knäuels nicht verlieren. Ein Zeichen wiederholte sie tausendfach mit dem Schiffchen, damit es uns zum Ohrschmuck, zur Mahnung werde. Sie ließ uns die Welt erkennen, bunt und reich: Zeichen für Zeichen, Symbol für Symbol ging die Welt durch den Schuss meiner Mutter… Von der Schnalle des Vaters ging die Welt in die Muster der Mutter über… Die Welt ist immer ein Teppich für eine neue Welt!!!
Həmsöhbətimiz – Azərbaycan ədəbiyyatının parlaq simalarından biri, şair, yazıçı, tərcüməçi, jurnalist, “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru, Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər Birliyinin üzvü, “Qızıl Qələm” mükafatı laureatı Zaur USTAC dır.
Sual: Yazı yolunda ilk addımlarınızı atarkən hansı çətinliklərlə üzləşdiniz və onları necə aşdınız? Cavab: Tam səmimi, ilk yazılardan heç bir çətinliklə üzləşmədim. İlk addımlar dediyiniz vaxt ötən əsrin 80-ci illərinə təsadüf edir. Həmin dövrdə gündəlik həyatımızda baş verən hadisələr barəsində yazdığım yazıları əsasən Ağdam rayonunda dərc olunan “Lenin yolu” qəzetinə göndərirdim. Göndərdiyim yazılar adətən dərc olunurdu. Göndərdiyim yazılar ayrıca məqalə şəklində dərc olunmayanda belə “Sətirlər” başlığı altında yazıdan mühüm məqamlar mütləq verilirdi. Sual: Həyatınızda dönüş nöqtəsi saydığınız bir hadisəni bizimlə bölüşə bilərsinizmi? Cavab: Hərbi xidmət. 5 aprel 1993-cü il, axşam saatlarında (təxminən 17:00-18:00) Yaşmada Azərbaycanda yeni yaradılan Xüsusi Təyinatlı bölmələrin toplanış məntəqəsinə düşdüyüm an (hətta düşməmiş belə, bizi gətirən hərbi maşının yük yerindən gənc əsgərlərin ora-bura qaçışdığı səhnəni gördüyüm andan) həyat haqqında olan bütün fikirlərim köklü şəkildə dəyişdi. Hələ də həmin əhval-ruhiyyədəyəm. Sual: Peşəkar həyatınızda sizə dəstək olan bir insan olubmu? Onun hansı xüsusiyyətləri sizə xüsusilə təsir edib? Cavab: Bəli. Həyatımın istənilən pilləsində dəstəkçilərim olub. Onların həssaslığını, ədalətli mövqeyini qiymətləndirirəm. Və mümkün qədər ənənəni davam etdirməyə çalışıram. Xüsusilə hərbi təhsil aldığım vaxtlarda mayor Orucəliyevin etdiyi yaxşılıqları heç vaxt unuda bilmərəm. Allah rəhmət eləsin. Sual: İllər ərzində qazandığınız ən dəyərli həyat dərsi nə olub və onu necə öyrəndiniz? Cavab: İstənilən bir hadisədən ibrət götürməyi bacarıram. Bu xüsusiyyəti uzun zaman çətin şəraitlərdə, müxtəlif kollektivlərdə insanlarla işləyərkən qazandım. Sual: Gənc qələm sahiblərinə və yaradıcı insanlara verəcəyiniz ən vacib məsləhət nə olar? Cavab: İstənilən sahədə çalışan gənclər üçün deyirəm ki, məqsədyönlü çalışan şəxs bütün arzularını reallaşdıra bilər. Məqsədiniz dəqiq olsun, hədəflərinizi aydın görün və inamla irəli! Vəssalam! Sual: Yaradıcılıq böhranına düşəndə özünüzü necə toparlayırsınız? İlhamı harada və necə tapırsınız? Cavab: Mümkün qədər çox gəzirəm, daim müşahidə aparıram. Hazırda irili-xırdalı çoxlu əsərlərin (məqalə, poema, hekayə, povest, roman, pyeslərin) möhtəviyyatı hazır olsa da, oturub işləməyə vaxt yoxdur. Hələlik böhranla üzləşməmişəm. Məncə daim xalqın içində olan yaradıcı şəxs böhranla üzləşməməlidir. Əgər belə bir hal olarsa, gəzmək, görmək lazımdır. Sual: Oxucularınıza təkcə hekayələr yox, həm də dəyərlər ötürmək istədiyinizi hiss edirik. Bu dəyərlər sizdə necə formalaşıb? Cavab: Məncə əsas xüsusiyyətlər genlə ötürülür. İndi müxtəlif vasitələrlə ötürməyə çalışdığımız dəyərləri zamanla ata – babalarımızdan əxz etmişik. Sual: Zaman keçdikcə yazı üslubunuzda və yanaşmanızda hansı dəyişikliklər baş verdi? Sizin üçün inkişaf nə deməkdir? Cavab: Gənclik illərində (konkret olaraq 1990-1993-cü illərdə) nəsr və nəzmlə dram əsərləri də yazırdım, satirik şeir daha çox yazırdım indi bunları azaltmışam. Fikirləri çatdırmağın daha kəsə və asan yollarını axtarıram. Sual: Uğur bəzən insanı zirvəyə, bəzən isə təkliyə aparır. Uğur qazandıqdan sonra həyatınızda nələr dəyişdi və bu dəyişikliklər sizi hansı düşüncələrə gətirdi? Cavab: Sizə bir söz deyim. Hər ilin sonunda özüm özümə hesabat verirəm (son illər bu hesabatlar dərc olunur). Bundan əlavə hər yeni il başlayanda özüm üçün görəcəyim işlər barədə aylara, rüblərə bölünmüş şəkildə illik plan tuturam. Və il boyu bu işlər reallaşdıqca nisanlayıram (“+” işarəsi qoyulur) hər “+” özlüyündə mənim üçün böyük uğurdur. Uğurların sayı artdıqca məsuliyyət hissi daha çox artır. Sanki, özümü daha çox iş görməyə borclu hesab edirəm. Bu qədər.
Şeirin mərkəzi mövzusu ana obrazıdır. Ancaq bu obraz sırf bioloji və ailəvi anlamda ana deyil, xalqın yaddaşını, tarixini, sözünü, dəyərlərini qoruyan və gələcək nəsillərə ötürən “Böyük Ana” arxetipidir. Müəllif ana simasında həm də mədəniyyətin, folklorun, xalçaçılığın, ənənəvi dünyagörüşün təcəssümünü görür.
Əsas ideya:
Ana həyatın özüdür, o, dünyanı övladlarının ayağı altına palaz, gözləri önünə gəbə kimi sərir.
Ana həm də xalq tarixinin sirrini daşıyan bir toxucudur: ata sözünü ilmə-ilmə xalçalara, palazlara, xurcunlara köçürür, yaddaşın unudulmaması üçün işarələr, nişanələr qoyur.
Dünya keçicidir, amma ana sözündə və ana ilməsində əbədilik gizlidir.
2. Bədii təsvir vasitələri və simvollar
Şeirin bədii dəyəri əsasən metaforik obrazlar sistemi üzərində qurulub.
Palaz, gəbə, xalı, ilmə, naxış, arğac, kirkid – xalçaçılıqla bağlı terminlər burada məcazi məna qazanır. Həyatın özü, tarix və yaddaş ilmə-ilmə toxunan xalça kimi təqdim olunur.
Ata sözü – milli irs və mənəvi dəyərlərin simvoludur. Ananın vəzifəsi bu sözü qorumaq, saxlayıb gələcəyə çatdırmaqdır.
İpin ucunun biləyə bağlanması, kələfin itirilməməsi – xalq yaddaşının qırılmaması, nəsillərin bir-birinə bağlı qalması ideyasını ifadə edir.
Qulağa sırğa olunmuş nişanə – yaddaşda qalacaq, unudulmaz öyüd-nəsihətlərin rəmzidir.
Dünya gəbədir – həyatın toxunmuş, naxışlanmış, ancaq dəyişməyə və yenidən qurulmağa açıq bir məkandır.
Bu obrazlar vasitəsilə müəllif həm xalq poeziyası ilə bağlılığı, həm də modern poetik düşüncəni birləşdirir.
3. Poetik üslub xüsusiyyətləri
Təkrirlər və paralelizm: “Hər ilməsində, hər naxışında, hər palazında, hər gəbəsində” kimi təkrarlanan ifadələr həm ritmi gücləndirir, həm də fikrin vurğusunu artırır.
Alliterasiya və assosiasiyalar: “İlmə-ilmə, fərş-fərş, xalı-xalı” söz birləşmələri poetik musiqililik yaradır.
Xalq ədəbiyyatı ilə bağlılıq: Şeir xalq deyimlərinə, nəsihət ruhuna, arxaik obrazlara (xurcun, kirkid, ilmə) əsaslanır. Bu, Zaur Ustacın poeziyasının folklor köklərini göstərir.
Simvolik dil: Məişət predmetləri (palaz, xurcun, ilmə) yüksək fəlsəfi mənalar daşıyır.
4. Fəlsəfi və estetik qat
Şeirdəki fəlsəfi məqam budur ki, insan və dünya xalça kimidir – ilmə-ilmə toxunur, naxış-naqış formalaşır. Ananın əlində bu proses həm yaradılış aktı, həm də tarixin yaddaşı kimi təqdim olunur.
Eyni zamanda müəllif zaman və məkan anlayışlarını nisbiləşdirir: kim bu sirri indi anlayacaq, kim yüz ildən sonra – fərq etməz, çünki hər halda fayda var. Bu, həm tarixi davamlılığı, həm də sözün əbədiliyini göstərir.
5. Nəticə
“ANAM” şeiri Zaur Ustac yaradıcılığında ana mövzusunun fəlsəfi-estetik zirvəsi hesab oluna bilər. Burada ana obrazı sadəcə ailə simvolu deyil, xalqın tarixini, sözünü, yaddaşını qoruyan müqəddəs varlıq kimi təqdim olunur. Xalçaçılıqla bağlı folklor elementlərinin poeziyaya gətirilməsi isə həm milli köklərə bağlılığı, həm də şairin bədii təxəyyülünün zənginliyini sübut edir.
Sən nə dindəsən? — İslam. — Nə dildə danışırsan? — Ərəb. İslam olmayan ərəbdən də bu sualları etsən, cavabında deyər ki, mən ərəbəm, dinim xristian dinidir, dilim ərəb dilidir. Bir farsdan da bu əhvalatı soruşsan, deyər ki, mən farsam, dinim islam dinidir, dilim fars dilidir. Bir ləzgidən də bunu soruşsan, deyər ki, özüm ləzgiyəm, dinim əlhəmdülillah, islamdır, dilim də ya alaz, ya əmdi, ya qumuk, ya çərkəz və s. dilidir. Həmçinin rus, erməni və sairə. Amma bizim bir nəfərimizdən sor ki, — Sən kimsən? Deyər müsəlmanam. — Hansı millətdənsən? — Müsəlman millətindən. — Nə dinindəsən? — Müsəlman dinindən. — Nə dili danışırsan? — Müsəlman dili. Halbuki özü türkdür, dini islam dinidir, dili də türk dilidir. Daha burasını düşünən yoxdur ki, müsəlman adında millət yoxdur, müsəlman adında dil yoxdur, müsəlman – yəni islam dinini qəbul etmiş bir adam deməkdir. Din başqa, dil başqa. Din başqa, milliyyət başqa. Dində dil yoxdur, dində milliyyət də yoxdur. Əgər bu gün yaponlar islam dinini qəbul etsələr, onlar ancaq din cəhətincə müsəlman olarlar, amma dil və milliyyətcə yapon qalırlar. Müəllif: Üzeyir bəy Hacıbəyov
“Roman və hekayə kitablarını oxumağın faydası varmı?”
Bu sualı Mark Manson verir və onun cavabı o qədər sarsıdıcıdır ki, avropanın bu günkü azadlığını belə həmin cavabla bağlayır.
O deyir: “Gənc olanda düşünürdüm ki, bədii əsər oxumaq vaxt itkisidir; amma orta məktəb müəllimim, o vaxtlar mənim anlamadığım parlaq bir cümləni işlətdi.”
Müəllimi demişdi: “Biz hekayələri oxuyuruq, çünki insanları heç vaxt yetərincə tanıya bilmirik!”
Bu cümlənin içində dərin bir həqiqət gizlənir…
Mansonun fikrincə, biz həyatımızdakı insanları özümüz seçirik; yəni dostluğu o adamlarla qururuq ki, maraqlarımız, baxışlarımız və təcrübələrimiz onlarla ortaqdır.
Niyə? Çünki fərqli düşüncə və zövqlə barışa bilmirik və məhz hekayələr burada köməyimizə çatır…
Hekayətçilik; istər film olsun, istər kitab, istərsə də başqaları ilə söhbət, elə bir sınaq meydanıdır ki, insanı məhdud təcrübə çərçivəsindən çıxararaq düşündürür: görəsən, başqaları (müxtəlif zövq və fikrə malik adamlar) hadisələri necə qavraya bilər? Manson yaxşı bir misal çəkir…
O deyir: “Mən Amerika qaradərililərinin ağrı-acısını heç vaxt anlamamışdım, ta ki “Görünməz adam” romanını oxuyana qədər. Müharibənin quru faktlarına da heç bir münasibətim yox idi, nə vaxt ki “Qərb cəbhəsində yenilik yoxdur” kitabını oxudum.”
Bu, empatiyanın gücünü göstərir. Amma niyə bu qədər önəmlidir? Cavab maraqlıdır…
Manson deyir: “XVIII əsrə qədər Avropa təəccüblü dərəcədə vəhşi idi. Lakin çap dəzgahı icad olunub kitablar xalqa əlçatan olandan sonra vəziyyət yavaş-yavaş dəyişməyə başladı.”
Niyə? Çünki insanlar oxumağa başladılar, oxumaq isə onların içində həmrəylik və başqasının dərdinə biganə qalmamaq duyğusunu oyatdı.
Avropalılar artıq başa düşdülər ki, niyə fərdi azadlıqlar vacibdir? Niyə bizimlə eyni düşüncədə olmayanın haqqına hörmət etməliyəm? Niyə dövlət adamları qarşısında tələbkar olmalıyıq?
Hər bir xalqın tarixində, onun tarixinin öyrənilməsində, keçmişinə nəzər salmaqla yanaşı əcdadları ilə fəxr edilməsində maddi mirasla bərabər qeyri – maddi miras da əvəzsiz rol oynayır.
Maddi mirasın növləri müxtəlif olduğu kimi (məsələn ailə mirası, təbiət mirası, daşınar və daşınmaz miras, qorunması vacib olan təbiətin yaratdığı abidə, tarixi abidələr və sairə miraslar), qeyri- maddi miraslar da müxtəlifdir. Qeyri- maddi irsə, yaxud mirasa isə mədəniyyətin müxtəlif sahələri daxildir. Bu qeyri-maddi irsin ən möhtəşəmi və bədii yaradıcısı epik miraslardır, çunki epik əsərlərin mərkəzində, cox zaman yaradıcı insan durur. Epik əsərləri yaradanlar insanlar olsa da bəzən elə olur ki, şifahi xalq ədəbiyyatında bir neçə əsr boyunca xalq yaradır və onu yaşadır. Hələ ta qədimdən fəlsəfəni bütün elmlərin şahı hesab edirdilər, lakin başqa elmlər inkişaf etdikcə onlar müstəqilləşdilər. Fəlsəfədə elmin ən güclü sahəsi olan məntiq qaldı. Bu sözləri təsadüfən diqqətinizə çatdırmadım. Belə ki, epik əsərlərin ən güclü tərəfi Məntiq və Yaradıcı Sözdür. Məntiqsiz olsaq və sözün böyüklüyünə inanmasaq bir insanın, bir ailənin, bir xalqın sevincini, sarsıntısını, dərdini, gizli görüşlərini, psixoloji yaşantılarını və sairə hallarını ədəbiyyata və mirasa çevirə bilməyəcəyik və bu epik miras kimi də həyata vəsiqə qazanmayacaqdı.
Bəs epik miras, yaxud irs deyəndə nə nəzərdə tutulur? Bu sözün kökü eposdan qəlir və müəyyən hadisəni danışmaq, nəql etmək anlamındadır.
Epik əsərlərdə insanların, tiplərin, personajların psixoloji durumları, xarakterləri ətraflı, baş verən hadisələrin, hətta mühitin təsviri üçün tamamlanmış imkan yaradır. Belə ki, əsəri yaradan müəllif geniş imkanları ilə yanaşı, təxəyyülündən geniş istifadə edir, oxucunun qəlbini tam ram etmək və əsərini sevdirmək üçün bütün yaradıcı üsüllara əl atır. Lakin əsərin böyük və kiçikliyindən asılı olaraq bir neçə süjet ətrafında hadisələr qurulur, sistem daxilində, sözün gücündən istifadə edən müəllif düşünülmüş quruluş verir. Epik əsərin həcmindən(kiçik, orta, böyük) asılı olaraq,ordakı tiplərin sayı nəzərə alınaraq geniş və yığcam verilir. Bəzən epik əsərin qəhrəmanı bir anın (kiçik), bəzən bir dövrün (orta), bəzən isə bir neçə nəsil (böyük) götürülə bilər. Məsələn, “Manas” dastanı bir dövrün, yəni dövlətin yaranması dövrünü əhatə edir. “Dədə Qorqud” dastanı isə müxtəlif əsrləri özündə birləşdirir. “Koroğlu” dastanı bizə sifahi xalq yaradıcılığının ən yüksək məqamını təgdim edir. Homer isə “İlliada” əsərındə yunanlarla troyalıların (turobalıların) bir-birilərinə qarşı apardıqları müharibədən bəhs edir. Amma, adlarını çəkdiyim bütün əsərlərin bütün süjet xətləri mükəmməl verilib. Burada mif və reallıqlar da mövcüddur. Bu barədə bir qədər sonra danışacağıq. Epik miras bir əsər kimi bizə şifahi və yazılı halda gəlib çatır və üç formada ola bilər: nəşr, nəzm və nəsr və nəzm bir yerdə. Epik mirasın şifahi xalq ədəbiyyatında əsas janrları mif, nağıl, dastan, əfsanə və lətifədir. Şifahi xalq ədəbiyyatında ən cox yayılan janrlar isə nağıl, dastan və lətifədir. Nağıl epik janrı və dastanlar minillər məxsus olduğu xalqın həyatını, fərdlərin həyatını formalaşdıran mirasdır, hər xalqın qəhrəmanı bu janrlarda müstəsna rol oynayır və nəticədə ədalət və xeyir şərə qalib gəlir. Amma bir məsələ var ki, bu eposu yaradan xalq, yaxud müəllif öz xalqını, onun epos qəhrəmanının xeyir surətini yaradır, əks qəhrəmanı, yaxud qonşu xalqı şər qüvvə kimi görür və o xalq məğlub edilir. Burada mifik qəhrəman daha çox sevilir. Məsələn Ə.Firdovsinin “Şahnamə” eposu bu qəbildəndir. Əvvəl xeyir və şər allahları yer üzündə mübarizə aparırlar, sonra isə bu mübarizə İran və Turan arasında müharibələrə çevrilir. Sonralar bu dövlətlərin siyasi quruluşu, dünyabaxışı, ideologiyası reallığa dönür. Daha sonra bu mifi yenə həyatda bərpa etmək istəyənlər və bu mif ideyanı yeni nəsillərə ötürənlər tapılır. Adını çəkdiyimiz əsərdə sasani ideologiyasını bərpa etmək istəyənlər, həm də onun imperiyasını qurmaq arzusuna düşürlər və bunun uğrunda mübarizə aparırlar. Elə Turan, Qızıl Alma, aparılan mübarizədə yol göstərən “Boz Qurd” bu qəbildəndir. Qeyd etmək lazımdır ki, bu gün bu obrazlar miniilərdən gələn, qanımıza işləyən bu mifik obrazlar gənclər arasında geniş yayılıb və bunu reallığa çevirmək istəyənlər kifayət qədərdir. Dastanlar isə özlüyündə iki janra ayrılır; qəhrəmanlıq və sevgi. Elə dastanlar var ki, hər iki janrı özündə birləşdirir. Qeyd etmək lazımdır ki, bu epik janrda müsbət obrazlar həm sevgisi,həm də ədalətli cəmiyyətdə yaşamaq uğrunda mübarizə aparırlar. Lətifə epik janrı qısa və lakonikdi. Adətən lətifə qəhrəmanı məntiqi və hazırcavablığı ilə seçilir və nəyisə,ya da hansısa sözü tam dəqiqliklə və sərrast deyir. Lətifə qəhrəmanı qarşısındakını gülüş obyektinə çevirir və hətta sərrast cavabı ilə özü cəmiyyətdə sevilir. Məsələn, lətifə qəhramanlarından “Bəhlul Danəndə”, yaxud “Molla Nəsrəddin” minillərdir xalqın qəhrəmanıdır. Lətifələr bəzən ezop dilində də deyilir. Şifahi bədii yaradıcılığın epik irsində hələ də istifadə olunan “atalar sözləri” də janrdır. Təəssuflər olsun ki, hələ də müasir dövrümüzdə atalar sözlərini epik irsə salmaq istəməyənlər də var. Lakin, bu janr epik irsimizin ən qədimidir. Belə ki, insan yaranışdan söz ucalığından istifadə edib. Bu janr isə çox lakonikliyilə seçilir. Belə ki, insan qarşısındakını incitməmək, təhqir etməmək, yaxud da böyüklər kiciklərin yanında nüfüzlarını itirməmək üçün bu növdən istifadə edirlər. Yazılı ədəbiyyatın isə epik mirasın aşağıdakı janr növləri vardır:
Təmsil
Şeir və ya nəsrlə yazılmış, heyvanların, quşların dilindən deyilən satirik xarakterli tərbiyəvi bədii əsər. Təmsil qısa olur və insanları düşündürür. Əsas isə belə əsərlərdə insanların psixoloji cəhətdən düşdükləri durumlar və xüsusiyyətlər heyvan və ya quşların dilindən oxuculara çatdırılır.
Hekayə
Bədii yaradıcılığın kiçik həcmli, eyni zamanda məntiqli süjetli əsərin bir növüdür.
Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, burada insan həyatının xüsusiyyəti, yaxud hər hansı bir canlıya yönələn konkret səhnəsini təsvir edir. Bu səhnədə qəhrəmanın həyat anı, onun psixoloji durumu təsvir edilir.
Novella, felyeton, satira
Bu hekayə janrına daxil edilsə də satira yumor, tənqidi, gülməli məzmun daşıyır.
Belə janrda əsasən insanların, dövrün çatışmamazlıqları tənqid olunur, gülüş hədəfinə çevrilir.
Oçerk
Kiçik həcmli olur, insandan, yaxud hər hansı obyektdən bəhs edən bir əsərdir, həm də yığcam şəkildədir. Oçerk əmək və döyüş adamlarının qəhrəmanlığından bəhs edə bilər, yaxud cəmiyyətin hər hansı hissəsindən baş verən hadisələr qələmə alınır.
Povest
Həcmcə hekayədən böyükdür, orta janra aid edilir və hadisələrin bir neçə süjet xətti olur, təsviri isə genişdir. Povest hadisələrin müəyyən bir dövrünü özündə əks etdirir. Psixoloji tiplərin sayı çoxdur, müəyyən hadisələr insanların düşüncələrini aça bilməsinə imkan verir.
Roman
Epik mirasımızın ən gənc janrlarından biri olsa da, ən böyüyüdür. Romanın əsas xüsusiyyətlərindən biri geniş və əhatəli olmasıdır. Burada böyük həcmdə süjetlər və yüzlərlə qəhrəman ola bilər. Bəzən bu janr böyük bir dövrü təsvir edir. Şeirlə yazılan əsər isə mənzum roman adlanır.
Dramaturgiya
Bu janr teatrlaşdırılmış və səhnələşdirilmiş xalq oyunlarını, bayramları və ayinləri özündə kəsb edən ən qədim janrlarından biridir. Elə indinin özündə adət-ənənələrimizə uyğun tamaşalar qurulur. Məsələn, “Yada daşı” ayini yağış yağdırmaq üçün; “Kosa-kosa” oyunu Yeni günün (Novruz) gəlməsilə bağlıdır.Hətta yas mərasimlərinin də keçirilməsi səhnələşdirilir.
Orta əsrlərdən başlayaraq teatrlaşdırılmış və səhnələşdirilmiş bu janr dramaturgiyaya çevrildi və satirik və dramatik növlərə bölündü.
Poema
İri həcmli nəzm əsəridir. Bu janrda müəyyən hadisələr kiçik, yaxud böyük dövrü əhatə edə bilər. Burada hər şey lirik verilir. Qəhrəmanın sevgisi, təbiətin vəsfi və lövhələri geniş təsvir edilir, qəhrəmanın daxili aləminə, psixoloji durumuna geniş nüfuz edilir. Hadisələrin epik təsvirinə geniş yer verildikdə isə epik-lirik adlanır.
Xatirə, yaxud memuar
Müəllifin şəxsən özünün şahidi olduğu hadisələri qələmə aldığı əsərlər xatirə janrına daxildir. Burada müəllif özünün bütöv bir dövrünü, ya da böyük bir dövrdə yaşadığına görə, iştirakçısı olduğu hadisələri qələmə ala bilər. Buna bəzən memuar da deyilir və vahid süjet xəttindən kənarda olur.
Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi maddi miras, yaxud qeyri- maddi miras mövcuddur. Qeyri-maddi mirasın da ən yüksək səviyyəsi epik miras, yaxud irsdir. Təəssüflər olsun ki, əksər müəlliflər bu iki mirası ayrı-ayrılıqda təsvir və təsəvvür edirlər, onların birini, əsasən epik mirasların bəzisini mifə, digərini reallığa bağlayırlar. Amma onların vəhdət təşkil etməsini yaxına belə buraxmaq istəmirlər.
Düşünürük ki, mifdə reallıq, reallıqda mif mövcuddur.
Məsələn, Şliman “İlliada” əsəri əsasında Troya (Turoba) şəhərini tapmasaydı, on doqquzuncu əsrin sonuna qədər hamı elə bilirdi ki, onun yazdığı əsər mifdir və heç bir reallığa uyğun gəlmir. Amma, Şliman bu şəhəri tapmaqla mifi reallığa çevirdi.
Yaxud on doqquzuncu əsrdə Gültəkin abidələri tapılanda Orxon-Yenisey yazıları ortaya çıxmasaydı, bu abidələrin min üç yüz il ərzində mif olduğunu düşünürdülər, hər iki nümunədə bizə qalan təbiətin örtdüyü mirası minillərdən sonra mifi reallığa yönəltdi. Maddi miras mifi də reallığa çevirdi. Təbiətin qoynunda gizlədilən və bizim mif hesab etdiyimiz epik miraslar yerlərini reallığa verdikcə insanların dünya baxışları dəyişir, dövlətinin və millətinin tarixinə yenidən baxmağa məcbur olur. Yaxud, səyyah və etnoqraf Övliya Çələbi Azərbaycanın Dərbənd şəhərində olanda qeyd edirdi ki, yerli əhali Dədə Qorqudun qəbri bu şəhərdədir deyirdi. Halbuki, bütün türklər və dünya onu mifik şəxs hesab edirdi. Lakin “Dədə Qorqud” dastanının əlyazmaları Vatikandan və Drezdendən tapılanda epik miras mifdən reallığa çevrildi.
Heç şübhə etmirəm ki, “Manas” eposunda qırğızların Altay dağlarından Pekinə qədər getməsinin və təbiətin gizlətdiyi mirasının bu gün möhtəşəm epos kimi təqdim edilən faktlar bir gün mifin reallıq olduğunu göstərəcək. Daha bir misal. Türk əfsanələrində, dastanlarında türklərin kosmik bağlılığı çox açıq göstərilir. Lakin bu gün dünya inkişaf etdikcə və fəza biliklərimiz artdıqca göylərlə bağlı yaranan miflərimiz bir gün reallığa çevriləcək.
Çünki mifin içində reallıq, reallığın içində mif var.
Təklifinizi, şikayətinizi bizə yazın. Sizi dinlərik. 055 634 88 31
Neçə ulduz dəstəsi keçibdi ayrılıqdan, Neçə səhərlərimiz açılıbdı “salam”sız. Dostlar dostluqdan “itib”, doğmalar doğmalıqdan, Həyatın rəngi qaçıb, günlər keçir anlamsız.
Sovrulub xəyalımda canlandırdığım nə var, Yaşıl-yaşıl ümidlər birdən xəzələ batıb. Üzərimə uçubdu qapı, pəncərə, divar, Güzgülərdən qaçandan sənə həsrətim artıb…
Unudacağam, -deyib, yaddaşıma daş atdım, Ləkəli görün deyə, şüşələri silmədim. Necə oldusa elə hər gün “biz”i yaşatdım, Unutmaq istəmədim, ya unuda bilmədim?!
Gözlərim yelkən açdı qeyri-müəyyənliyə, Düşündüm, qəlbim yükü kaş ki, götürməsəydi. Mən də gəlib çıxmazdım bu cavabsız tənliyə, O vaxt, orda sevginin bəxti gətirməsəydi…
Səni də qınamıram, qılınc adlı qısqanclıq Yeri gəldi-gəlmədi ürək paralayırmış. İtirmək qorxusu da deyirlər buna, ancaq Qorxular məhəbbəti ağır yaralayırmış.
..Sən də qapıldınmı heç həsrət adlı sellərə, Səs-səmirin duyulmur, ey çağlayan dənizim. Baxıb ağladınmı heç danışan şəkillərə, Mən heç yaxşı deyiləm, sən necəsən, əzizim?
Müəllif: ADİLƏ NƏZƏR Azərbaycan Respublikasının Təhsil İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru
