USTACAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
Juraeva Aziza Rakhmatovna was born on March 26, 2000, in Uzbekistan. She graduated from Kokand University in 2023 with a degree in Primary Education. In 2022, she was included in the almanac “100 Leading Students of Uzbekistan.” In the same year, she became a recipient of the iBook.uz scholarship. Her articles and poems have been published in Turkey and South Korea.
Zaur İlhamoğlunun poeziyası müasir Azərbaycan ədəbiyyatında milli təfəkkürlə bəşəri dəyərlərin sintezindən doğan unikal bir bədii hadisə kimi çıxış edir. Müəllifin yaradıcılığında vətənpərvərlik mövzusu statik bir duyğu deyil, xalqın tarixi yaddaşına və gələcək amallarına xidmət edən dinamik bir ideologiyadır. Onun “Azərbaycan bayrağı” və M.Ə.Rəsulzadəyə həsr etdiyi misralar dövlətçilik şüurunun poetik manifesti xarakterini daşıyır. Şairin lirikasında fərdi mən (ego) deyil, kollektiv milli mənlik şüuru ön plana çəkilərək oxucunu tarixi varislik haqqında düşünməyə sövq edir. İlhamoğlu poeziyasının əsas strukturunu insan taleyi, zamanın amansızlığı və mənəvi ucalıq arasındakı ontoloji mübarizə təşkil edir. Onun lirik qəhrəmanı həm uşaq məsumluğunu qorumağa çalışan bir humanist, həm də dünyanın haqsızlıqlarına qarşı üsyan edən bir filosofdur. Müəllifin üslubunda klassik şeir ənənələri ilə müasir bədii təfəkkürün qovuşması dilin obrazlılıq imkanlarını genişləndirir. Şeirlərindəki ana obrazı sadəcə bioloji varlıq deyil, müqəddəsliyin və itirilmiş cənnətin simvolu kimi estetik bir zirvəyə ucalır. Zaur İlhamoğlu təbiət hadisələrini, xüsusən payız və yağış metaforalarını insan ruhunun kədərli mənzərələrinə çevirməkdə xüsusi ustalığa malikdir. Onun yaradıcılığında sosial reallıqlar və cəmiyyətdəki mənəvi aşınma kəskin bədii tənqid obyektinə çevrilir. Şairin “Qaçış” və “Gedəcəm dünyanın o bir başına” kimi əsərləri bəşəriyyətin texnoloji tərəqqi fonunda yaşadığı mənəvi böhranın diaqnozudur. Müəllif bədii suallar vasitəsilə oxucu ilə interaktiv bir dialoq quraraq, onu sadəcə müşahidəçi deyil, həm də düşüncə ortağı edir. Poeziyasındakı nikbinlik və bədbinlik arasındakı keçidlər insanın daxili dünyasındakı ziddiyyətləri dürüstlüklə əks etdirir. İlhamoğlunun əsərlərində ritm və ahəngdarlıq fikrin emosional təsir gücünü artıraraq poetik energetikanı zirvəyə daşıyır. O, sevgini sadəcə romantik bir hissdən çıxarıb, fədakarlıq və vəfa müstəvisində fəlsəfi bir kateqoriyaya çevirir. Şairin yaradıcılığında “Gülümsə, keç!” fəlsəfəsi stoik bir dözümün və mənəvi qələbənin düsturu kimi çıxış edir. Onun hər bir misrası sözün qüdrətinə və həqiqətin sarsılmazlığına olan dərin inamdan qaynaqlanır. Akademik cəhətdən onun şeirləri milli kimlik axtarışlarının və müasir insan psixologiyasının poetik tədqiqatı kimi dəyərləndirilməlidir. Zaur İlhamoğlu sözlə rəsm çəkən bir rəssam kimi, həyatın bütün çalarlarını poetik kətan üzərinə həkk edir. Beləliklə, onun yaradıcılıq yolu sözün müqəddəsliyindən başlayaraq xalqın qəlbinə doğru uzanan nurlu bir cığırdır.
“Təbriz” şeiri:
Zaur İlhamoğlunun “Təbriz” şeiri Azərbaycan xalqının onilliklərdir qəlbində yaşatdığı bütövlük eşqini və ayrılıq ağrısını yüksək emosional tonla ifadə edən bir əsərdir. Müəllif Təbrizi sadəcə bir şəhər deyil, min illərin arxasından boylanan müqəddəs bir günəş və babalarımızın sönməyəcək ocağı kimi tərənnüm edir. Şeirdə Araz çayının millətin ürəyini paralaması və doğma ana dilində təhsil almağın yasaq edilməsi kimi tarixi ədalətsizliklərə qarşı kəskin bir etiraz ruhu duyulur. Səttarxan, Xiyabani və Pişəvəri kimi milli qəhrəmanların adlarının çəkilməsi əsərin mübarizə əzmini daha da qüvvətləndirir. Şair Təbrizin heç vaxt boyunduruq altında qalmayacağını vurğulayaraq, onu öz əzəli “ağalığını” bərpa etməyə və haqq səsini ucaltmağa səsləyir. Əsərin sonunda Bakı ilə Təbrizin qovuşacağı, Xudafərin körpüsündə həsrətin bitəcəyi və Bütöv Azərbaycanın qurulacağı inamı gələcəyə böyük bir ümid işığı tutur.
Yaranacaq bütöv millət, bütöv dövlət.
Üstümüzdə açıq səma görsənəcək,
Ulu Turan başdan-başa bayram edib əylənəcək.
Bilirəm ki, gələcəkdir həmin zaman,
Gözəl günlər yaşayacaq bütövləşmiş Azərbaycan!
“ Şəhidlər xiyabanı” şeiri:
Zaur İlhamoğlunun bu şeiri Şəhidlər xiyabanını sadəcə bir məzarlıq deyil, kəhkəşanların belə təzim etdiyi müqəddəs bir ibadətgah kimi təqdim edir. Müəllif İlham və Fərizənin sevgisini, Larisa və İlqarın nakam taleyini xatırladaraq, azadlığımızın məhz bu fədakarlıqlar üzərində qurulduğunu vurğulayır. Şeirdə şəhidlər tariximizin Atilla, Çingiz xan və Kürşad kimi böyük sərkərdələri ilə eyniləşdirilir ki, bu da onların qəhrəmanlığının milli köklərimizə bağlılığını göstərir. Şair şəhidlərin silahsız halda tanklar qarşısında duraraq imperiya qorxusunu xalqın canından çıxarmasını və milləti yenidən diriltməsini yüksək bədii dillə ifadə edir. Əsər boyu qırmızı qərənfillərin şəhid məzarları üzərindəki hüznlü və qürurlu duruşu vətən sevgisinin əbədi simvolu kimi canlandırılır. Sonda bütün Azərbaycanın bu fədakarlıq qarşısında baş əyməsi şəhidlərimizin xalqın qəlbində qazandığı sarsılmaz ucalığın təsdiqidir.
Siz bu yurdun qəlbində
əbədi yer aldınız,
Siz bu elin gözündə
yüksəyə ucaldınız.
Siz sübut etdiniz ki,
bu Vətəni qul kimi əsirlikdə saxlamaq
mümkün deyil heç zaman,
Buna görə fəxrlə
Sizin hüzurunuzda
Baş əyir Azərbaycan!
İnsan elə məxluq, adı min səmtə yozulmuş,
Heyhat, ana bətnində ikən qəbri qazılmış.
Mövcudluğuna yaxşı əməllərlə yazılmış
“İNSAN” sözü lazım.
Zaur İlhamoğlu son qeyd etdiyimiz misralarda insan varlığını sadəcə fiziki bir varlıq kimi deyil, ağıl və qəlbin vəhdəti kimi təqdim edərək həyatın sirlərinə işıq tutur. Müəllif vurğulayır ki, zahiri göz yalnız görünənləri seçə bilsə də, hadisələrin daxilindəki incəlikləri və həqiqətləri anlamaq üçün mütləq “ağılın gözü” və bəsirət lazımdır. Şeirdə insanın öz nəfsi ilə mübarizəsi və şər qüvvələri islah etməsinin vacibliyi xüsusi qeyd olunur, çünki taleyi müəyyən edən məhz daxili saflıqdır. Şairə görə, quru bir ümid yetərli deyil, ruhu isitmək və yaşatmaq üçün insanın içində sönməyən bir “qəlb közü” olmalıdır. Əsərin ana xəttini insanın faniliyi təşkil edir; o, doğumla ölüm arasındakı qısa məsafədə yalnız yaxşı əməllərin qalıcı olduğunu xatırladır. Müəllif göstərir ki, “insan” adını daşımaq kifayət deyil, bu adı əməllərlə doğruldub ona həqiqi məna qazandırmaq ən böyük borcdur. Sonda şeir bizi özümüzə qayıtmağa, maddiyyatdan çox mənəviyyata və “insan” sözünün ucalığına xidmət etməyə səsləyir.
“ Cənab mayor” şeiri:
Qoy ruhun şad olsun, ey cənab mayor,
Səndəki mərdliyə, qeyrətə əhsən.
Məzarın önündə bil ki həmişə
Hörmətlə, izzətlə baş əyir vətən.
Müəllif şəhidin adındakı “Xəyal” sözü ilə onun ən böyük amalı olan şəhidlik zirvəsi arasında poetik bir bağ quraraq, qəhrəmanın döyüşlərə həmişə ən öndə atılmasını bu ülvi arzu ilə əlaqələndirir. Şeirdə qəhrəmanın öz canını deyil, torpağın bütövlüyünü üstün tutması, düşmən qarşısında əyilməz duruşu əsl hərbçi xarakterinin təcəssümü kimi verilir. Xüsusilə şəhidin son məktubunda ailəsini və övladlarını Vətənə əmanət etməsi bədii dillə elə təsvir olunub ki, bu, oxucuda həm hüzn, həm də böyük qürur hissi oyadır. Şair Şəkidə doğulub Qubadlıda şəhid olan mayorun timsalında Azərbaycan coğrafiyasının vəhdətini və hər qarış torpaq üçün canın fəda edilməsi reallığını vurğulayır. Təbiətin — dağların və dərələrin bu itkiyə “göynəməsi” təsviri qəhrəmanın ölümünün nə qədər ağır və sarsıdıcı olduğunu simvolizə edir. Sonda şəhidin ruhunun şad olması və Vətənin onun məzarı önündə baş əyməsi hər bir şəhidimizin xalqın mənəviyyatında əbədi yaşayacağının təsdiqidir.
Ruhumuzu sarardı sevinc dolu duyğular,
Çıxardı qarşımıza həqiqətlər, doğrular,
Yarımçıq qalmayaydı etdiyimiz arzular,
“Kaş ki”lər olmayaydı, “bəlkə”lər olmayaydı.
Müəllif bu misralarda insanlığın əsrlərdir arzusunda olduğu ədalətli, savaşsız və kədərsiz bir dünya modelini poetik arzu formasında canlandırır. Şeirdə Yer kürəsinin vahid vətən olması, süni sərhədlərin və ölkə bölgüsünün aradan qalxması ideyası bəşəri birliyin ən ali ifadəsi kimi çıxış edir. Şair “varlı” və “kasıb” kimi təbəqələşməyə, insanları bir-birindən ayıran zümrələrə qarşı çıxaraq, hər kəsin eyni süfrə arxasında əyləşdiyi bərabərlik dünyasını arzulayır. Müharibələrin, mərmilərin və göz yaşlarının olmadığı bir həyat təsvir edilərək, silahların deyil, xoş əməllərin insanı nişan verməli olduğu vurğulanır. Əsərdə xəstəliklərin və dərdlərin olmadığı bir dünya xəyalı ilə yanaşı, insanların bir-birinə ögey deyil, doğma münasibət bəsləməsinə çağırış var. Sonda müəllif “kaş ki”lərlə bitməyən, yarımçıq qalmayan arzuların həqiqətə çevrildiyi bir mənəvi rahatlıq axtarışını səmimi dillə ifadə edir
“Kimsəsiz uşaq” şeiri:
Müəllif kimsəsizlər evində böyüyən bir uşağın daxili dünyasını, onun heç vaxt görmədiyi anasına olan sonsuz ehtiyacını və sönməyən ümidini ustadlıqla təsvir edir. Şeirdə uşağın anasını xəyalında canlandırmaq üçün min rəng arasından göz rəngi seçməsi və onun yolundakı daşları təmizləməsi detalı övlad məhəbbətinin ən saf və məsum formasıdır. Şair vurğulayır ki, ana sevgisindən məhrum olan uşaq üçün dünya bütün rəngli oyuncaqları, kitabları və əyləncələri ilə mənasız bir məkana çevrilir. Uşağın öz tənhalığından qurtulmaq üçün etdiyi dualar və “ovuclarında sıxdığı sonuncu ümid” obrazı kimsəsizlik yükünün nə qədər ağır olduğunu göstərir. Əsərdə maddiyyatın mənəvi boşluğu doldura bilmədiyi, bir uşaq üçün ən böyük sərvətin yalnız ana nəvazişi olduğu fikri ön plana çəkilir. Sonda uşağın içində qoşduğu o kiçik nəğmə əslində bütün kimsəsiz qəlblərin Allaha və bəşəriyyətə olan ən böyük fəryadıdır.
“Əzizim, bilə anam,
Dərdimi bilə anam.
Nə olar, ey İlahi
Yanıma gələ anam”,-
Ahəstə, zümzüməylə oxur
kimsəsiz uşaq.
“Elçin” şeiri:
Zaur İlhamoğlunun şəhid Elçin Nadirovun xatirəsinə həsr etdiyi bu şeir, bir gəncin fərdi taleyinin necə xalqın və vətənin taleyinə çevrilməsini məharətlə vəsf edir. Müəllif şəhidin adını simvullaşdıraraq, onun şəxsi mahiyyətindən ucalıb bütöv bir xalqın övladına çevrilməsini “Əvvəl bir ev üçün Elçin idisə, İndi vətən üçün o Elçin oldu” misraları ilə çox uğurlu şəkildə ifadə edir. Şeirdə döyüş meydanındakı gərginlik “səmada qara buludların toqquşan günü” kimi obrazlı şəkildə təsvir olunur ki, bu da şəhidin necə çətin bir məqamda fədakarlıq etdiyini göstərir. Şair Elçinin Şəkidən Füzuliyə qədər uzanan döyüş yolunu vətən sevgisinin coğrafi vəhdəti kimi qələm verir. Şəhidin öz şirin canından keçməsi, gələcək ömrünü vətən torpağının azadlığına qurban verməsi sarsılmaz bir iradənin təzahürü kimi qiymətləndirilir. Əsərdə şəhidliyin bir arzu olaraq gerçəkləşməsi vurğulanır ki, bu da qəhrəmanın bu yolu şüurlu və qürurla seçdiyinə işarədir. Sonda müəllif əminliklə qeyd edir ki, zamanın keçməsinə baxmayaraq, Elçin kimi ərənlər xalqın qəlbində əbədi məskən salmışlar.
Rahat yat məzarda, sən ey şəhidim,
Adın qoşa gəlir ərənlərlə tən.
İllər keçsə belə yadımızdasan,
İllər keçsə belə qəlbimizdəsən.
“Sənli sənsizlik” şeiri:
Zaur İlhamoğlunun “Sənli sənsizlik” şeiri sevginin mənəvi ucalığını, həsrətin insan ruhunda yaratdığı dərin izləri və xəyallarda qurulan o gizli dünyanı zərif şəkildə təsvir edən lirik bir nümunədir. Zaur İlhamoğlu bu şeirdə sevən insanın daxili təzadlarını — fiziki ayrılıqla mənəvi yaxınlığın yaratdığı “sənli sənsizliyi” böyük ustalıqla qələmə alıb. Şair uzaqlıq məsafələrinin könül yaxınlığına mane ola bilmədiyini, darıxmağın heç bir ölçüyə sığmayan sonsuz bir duyğu olduğunu vurğulayır. Əsərdə səhər yelinə tapşırılan salamlar və xəyallarla edilən pıçıldaşmalar sevgilinin yoxluğunda belə onun varlığını hiss etmək ehtiyacından doğur. Müəllif insanın öz hissləri qarşısında uşaq qədər aciz və səmimi qaldığını, göz yaşlarının sözə baxmadığını poetik bir dillə ifadə edir. Şairə görə, sevilən şəxsin səsi insanın varlığını özünə bağlayan sirli bir qüvvədir və bu səs ruhu fəth etmək qüdrətinə malikdir. Şeirin əsas fəlsəfəsi son hissədə özünü büruzə verir: həqiqi sevgi o dərəcədə dərindir ki, hətta sənsizlik belə sevilənin varlığı ilə dolu olduğu üçün gözəl görünməyə başlayır. Zaur İlhamoğlu bu təzadlı duyğularla sübut edir ki, insan sevdiyini ruhunda yaşatdıqca heç vaxt tənha deyil.
Sənsizlik içində sənin varlığın,
Qəribə təzaddır, sənsizlikdə sən.
Olsun, eybi yoxdur, səni hiss edib,
Sənin varlığınla yaşayıram mən.
Sənin varlığınla yaşayıram mən.
“Azərbaycan bayrağı” şeiri:
Zaur İlhamoğlunun “Azərbaycan bayrağı” şeiri milli rəmzimizə olan sonsuz sevginin, dövlətçilik qürurunun və hər bir rəngin daşıdığı tarixi-mənəvi yükün poetik vəsfidir.Zaur İlhamoğlu bu şeirdə Azərbaycan bayrağını sadəcə bir parça deyil, xalqın hürriyyəti, şəxsiyyəti və varlığının zəmanəti kimi təqdim edir. Müəllif bayrağımızın hər rəngini — göy rəngdə türklüyümüzü, qırmızıda azadlıq ruhumuzu, yaşıl rəngdə isə İslami dəyərlərimizi vurğulayaraq milli kimliyimizin vəhdətini canlandırır. Şair bayrağın qazanılma yolunun şəhid qanlarından və məzlumların fədakarlığından keçdiyini xatırladaraq, bu müqəddəs rəmzə olan ehtiramın ölçüsüz olduğunu bildirir. Əsərdə bayrağın zirvələrdə dalğalanması üçün min bəlaya hazır olmaq fədakarlığı və vətənpərvərlik ruhu ön plana çəkilir. Müəllif vurğulayır ki, bayraq bir millətin dünyadakı ucalığı və sarsılmaz dağ vüqarıdır. Şeirin sonunda ifadə olunan “bayrağın kəfən olması” arzusu ən ali sevgi nümayişidir; çünki bayraq var olduqca Vətən də əbədi yaşayacaqdır. Zaur İlhamoğlu bu əsəri ilə hər bir azərbaycanlının qürur yerini və fəxarət mənbəyini misralara köçürüb.
Mən bu yurdun övladıyam, bircə arzum var mənim,
Şəhid olum bayraq üstə, bayraq olsun kəfənim.
Nə qədər ki, bayrağım var, var olacaq Vətənim.
Dağ vüqarım, şax qamətim-Azərbaycan bayrağı!
Qürur yerim, fəxarətim-Azərbaycan bayrağı!
“Təsəvvür et, yaşamıram” şeiri:
Zaur İlhamoğlunun “Təsəvvür et, yaşamıram” şeiri sevginin fəna və bəqa arasındakı o kövrək cizgisini, insanın öz yoxluğunda sevdiyinin vəfasını sınağa çəkmək istəyini əks etdirən lirik bir əsərdir. Zaur İlhamoğlu bu misralarda sevgini ölümün soyuqluğu ilə üz-üzə qoyaraq, sadiqlik və yaddaş mövzusuna toxunur. Müəllif “Təsəvvür et, yaşamıram” sualı ilə sevdiyinin daxili dünyasına səyahət edir, onun bu itki qarşısındakı mənəvi dözümünü və hisslərinin səmimiyyətini sorğulayır. Şair ayrılığın yaratdığı kədərin canı sıxıb-sıxmayacağını, xatirələrin bir təsəlli olub-olmayacağını maraqlı suallarla ifadə edir. Əsərdə ölüm arzusunun belə sevgi ilə eyniləşdirilməsi, insanın sevdiyisiz dünyanı cəhənnəm kimi görməsi hissi qabardılır. Müəllif qulağın səsdə qalması və könlün şikəstə olması təsvirləri ilə mənəvi boşluğun böyüklüyünü vurğulayır. Şeirin sonunda ifadə olunan “ildə bir gün” qəbir ziyarəti arzusu əslində unudulmaq qorxusundan doğan kiçik, lakin səmimi bir ümidin nişanəsidir. Zaur İlhamoğlu bu əsəri ilə göstərir ki, sevgi yalnız həyatda deyil, hətta ölümdən sonra da bir xatırlanma və vəfa borcudur.
Qulağın qalarmı səsdə?
Könlün olarmı şikəstə?
Heç olmasa qəbrim üstə,
İldə bir gün gələrsənmi?
“Anasız qaldığım gündən…” şeiri:
Zaur İlhamoğlunun “Anasız qaldığım gündən…” şeiri övladın ən böyük mənəvi dayağını itirməsi nəticəsində yaşadığı sarsıntını, daxili boşluğu və kimsəsizlik hissini çox səmimi, həm də ağrılı bir dillə ifadə edən kədərli bir elegiyadır. Zaur İlhamoğlu bu şeirdə ana itkisini sadəcə bir ölüm kimi deyil, bir insanın ruhunun parçalanması və dünyasının alt-üst olması kimi təsvir edir. Müəllif ananın yoxluğunu “qanadsız quşa çevrilmək” bənzətməsi ilə ifadə edərək, insanın bu dünyada ən böyük sığınacağını və uçmaq gücünü itirdiyini vurğulayır. Şeirdə anasızlıqla başlayan “yetimlik” və “boynubüküklük” halları maddi yoxluqdan deyil, mənəvi istinad nöqtəsinin itirilməsindən doğan bir yük kimi təqdim olunur. Şairin “parlaq idim, sönük oldum” ifadəsi ananın övlad həyatındakı nur və enerji mənbəyi olduğunu, o gedəndən sonra hər şeyin qaranlığa qərq olduğunu göstərir. Əsərdə zamanın — günlərin, ayların və illərin zülmətə çevrilməsi ana sevgisiz keçən ömrün nə qədər dözülməz olduğunu poetik şəkildə canlandırır. Müəllif üçün ana getdikdən sonra dünyanın heç bir dəyəri qalmır, dünya “gözdən düşür” və hər şey mənasızlaşır. Zaur İlhamoğlu bu əsəri ilə ana itkisinin heç vaxt sağalmayan bir yara və insanı “yüz dəfə öldürüb dirildən” bitməz bir acı olduğunu sübut edir.
“Bağışla” şeiri:
Zaur İlhamoğlunun “Bağışla” şeiri sevginin faniliklə qarşılaşdığı o həzin nöqtəni, insanın öz əzizini qaçılmaz ayrılığa (ölümə) hazırlamaq cəhdini əks etdirən kövrək bir müraciətdir. Zaur İlhamoğlu bu misralarda sevgi ilə ölüm arasındakı o incə cizgini “bağışla” kəlməsi ətrafında hörüb. Müəllif gələcəkdə baş verəcək ayrılığın (ölümün) sevdiyi şəxsə verəcəyi kədəri indidən hiss edir və bu “mənsizliyə” görə sanki özünü günahkar sayıb üzr istəyir. Şeirdə ölüm qorxulu bir son deyil, “şirin yuxu” kimi təqdim olunur ki, bu da şairin əbədiyyətə fəlsəfi baxışından xəbər verir. Müəllif “ləçəyin güldən qopması” bənzətməsi ilə ayrılığın təbiətin bir qanunu olduğunu vurğulayaraq, sevdiyini bu ağır itkiyə mənəvi cəhətdən hazırlamağa çalışır. Əsərdə sevgilinin əlindən “əlvida” demək üçün tutmaq arzusu, son anın belə nəvazişlə və səmimiyyətlə dolub-daşdığını göstərir. Şairin “mənli günləri mənsizliyə satmaq” ifadəsi bir növ həyatın amansız mübadiləsini və insanın bu taleyin qarşısında nə qədər aciz olduğunu simvolizə edir. Zaur İlhamoğlu bu şeiri ilə isbat edir ki, ən böyük sevgi, hətta öz yoxluğunla belə qarşı tərəfi incitməməyi düşünməkdir.
Yəqin, düşünəcən, sevməyin budur?
Bu necə fikirdir, necə duyğudur?
Eh, ölüm var, ölüm,
Şirin yuxudur.
Yatsam, bağışla.
“Payız” şeiri:
Zaur İlhamoğlunun “Payız” şeiri təbiət hadisələri ilə insan taleyini, sosial reallıqları və mənəvi sarsıntıları bir araya gətirən çoxşaxəli bir tablodur. Zaur İlhamoğlu payızı sadəcə bir fəsil deyil, həm də “ayrılıq və qayğılar fəsli” kimi təsvir edərək oxucunu dərin fəlsəfi düşüncələrə sövq edir. Müəllif payızın gəlişini yarpaqların öz xoşbəxtlik çağından — budağından qopması ilə eyniləşdirir və bu təbiət hadisəsini insanın ömür yolundakı itkiləri ilə paralel qurur. Şeirdə yağışın mənası fərqli yozulur: o həm Tanrının göz yaşı, həm də bəndələrə olan qəzəbi kimi təqdim olunaraq insanın kainatla olan daxili bağını göstərir. Şairin ustalıqla yaratdığı aynabənddə pəncərəyə ürək şəkli çəkən qız obrazı lirik bir hüzn yaratsa da, çətirsiz və köhnə ayaqqabı ilə məktəbə gedən uşaq təsviri şeirə kəskin sosial motivlər daxil edir. Bu keçid müəllifin həm romantik bir şair, həm də cəmiyyətin dərdlərinə həssas olan bir müşahidəçi olduğunu sübut edir. Payızın gətirdiyi soyuq küləklər təkcə çəmənləri deyil, həm də imkansızlıqdan sıxılan ata ürəklərini və təlaşlı ana qəlblərini üşüdür. Sonda payız bütün rəngləri, yağışları və ildırımları ilə birlikdə insan ruhunun müxtəlif qatlarını — sevgini, qorxunu, qayğını və həsrəti özündə birləşdirən bir simvola çevrilir.
Dərsdən qayıdan zaman,
Nəmli paltar, yaş ayaq.
Atası gördüyü an,
Düşünüb öz-özünə nələr arzulayacaq.
Əsməyə başladıqca çöldə soyuq küləklər,
Dolacaq qayğılarla
neçə-neçə könüllər, neçə-neçə ürəklər.
Eeh, payız, payız, payız….
“ Gülümsə keç” şeiri:
Zaur İlhamoğlunun “Gülümsə, keç!” şeiri insanın çətin həyat sınaqları qarşısında mənəvi dözümünü, qürurunu və daxili dincliyini necə qorumalı olduğunu göstərən hikmətli bir həyat fəlsəfəsidir. Zaur İlhamoğlu bu misralarda oxucuya xəyanət, yalan və vəfasızlıq qarşısında ən kəskin silahın sükutla qarışıq bir təbəssüm olduğunu aşılayır. Müəllif vurğulayır ki, insanların dəyişkənliyi və inamsızlığı qarşısında kədərlənmək əvəzinə, bu reallığı qəbul edib mənəvi ucalığı qorumaq lazımdır. Şair dərdin insanı daxildən yandırmaq gücünə malik olduğunu bildiyi üçün, onun ürəkdə silinməz izlər qoymasına imkan verməməyi, dərdi “gülümsəyərək” kiçiltməyi tövsiyə edir. Yaxşılığa qarşı pislik edənlərə və mənfəət güdənlərə ən böyük cavabın onlara əhəmiyyət verməmək və onların qarşısında əyilməmək olduğu qeyd edilir. Şeirdə insanın özünə inamı və şəxsiyyət bütövlüyü ön plana çəkilir; müəllif xatırladır ki, heç kim bu həyatda digərindən üstün deyil. Sonda həyatın amansız və “qansız” üzünə qarşı ən böyük üsyanın məhz inadla gülümsəmək olduğu fikri bədii şəkildə tamamlanır. Zaur İlhamoğlu bu əsəri ilə hər bir çətinliyi mənəvi bir qalibiyyətə çevirməyin düsturunu verir.
Kimsə səndən artıq deyil bu həyatda,
Saxla yadda.
Öz adına
Gülümsə,keç!
Həyatdır da, gün olur ki,amansızdır,
Və qansızdır.
Bu həyatın inadına
Gülümsə,keç!
“Niyə fikirlisən?”şeiri:
Zaur İlhamoğlunun “Niyə fikirlisən?” şeiri sevilən insanın kədərini öz dərdi kimi qəbul edən, fədakar və həssas bir qəlbin pıçıldayışıdır. Zaur İlhamoğlu bu şeirdə sevgini sadəcə xoş günlərin paylaşımı deyil, həm də çətin anlarda sığınacaq olmaq bacarığı kimi təsvir edir. Müəllif qarşı tərəfin kədərini onun ayaq izindən, bənizindəki solğunluqdan duyan və bu pərişanlığın səbəbini tapmağa çalışan bir aşiq obrazı yaradır. Şair insanın fiziki yorğunluğunun keçici olduğunu, lakin sevginin taqətdən düşməsinin bərpası çətin olan bir yara olduğunu vurğulayaraq diqqəti hisslərin qorunmasına yönəldir. Əsərdə sevgilinin çəkdiyi fikrin təbiətə belə təsir etməsi — çiçəklərin solması, günəşin gizlənməsi kimi təsvirlər duyğuların miqyasını böyüdür. Müəllif sevdiyinin bütün kədər yükünü öz çiyninə götürməyə hazır olması ilə fədakarlığın ən ali zirvəsini nümayiş etdirir. Eyni zamanda, şeirdə kənar insanların, “ağzıgöyçəklərin” bu kədərdən bəhrələnməməsi üçün sevinci qorumağın vacibliyi kimi real həyat detalları da yer alır. Sonda şairin könül açmaq üçün təklif etdiyi mahnı və şeir, sənətin ruhu sağaltmaq gücünə olan inamın bir ifadəsidir.
Yetər, ey sevdiyim, bir az deyib-gül,
Sevincin sığmasın nə yerə, göyə.
Çalış bir də sənə sual verməyim,
“Niyə fikirlisən?
Nə olub?” deyə.
“ Şairim” şeiri:
Zaur İlhamoğlunun böyük şairimiz Bəxtiyar Vahabzadənin əziz xatirəsinə və 100 illik yubileyinə həsr etdiyi bu şeir, milli istiqlal şairinə olan xalq sevgisinin poetik təzahürüdür. Zaur İlhamoğlu bu misralarda Bəxtiyar Vahabzadəni Azərbaycanın azadlıq mübarizəsini alovlandıran bir “od parçası” və qaranlıq dövrlərdə xalqına yol göstərən bir nur kimi xarakterizə edir. Müəllif şairin “Gülüstan” kimi əsərləri ilə tarixə vurduğu möhürü xatırladaraq, onun bölünmüş torpaqlar və paralanmış millət üçün çəkdiyi mənəvi iztirabları səmimi şəkildə qələmə alır. Şeirdə Vahabzadə obrazı sadəcə bir qələm sahibi deyil, vətənin fəryadını daxilində hiss edən və bütün ömrünü bu yanğıya həsr edən bir milli fədai kimi canlandırılır. Şairin yaradıcılığının ana xətti olan “türklük” və “vətən sevgisi” Zaur İlhamoğlunun təqdimatında sənətkarın ən böyük kimliyi kimi ucalır. Əsərdə Bəxtiyar Vahabzadənin dünyadan köçərkən tabutunun milli bayrağımıza bürünməsi onun ömürlük əqidəsinə sadiqliyinin ən şərəfli sonluğu kimi vəsf olunur. Sonda müəllif sübut edir ki, Vahabzadə kimi şairlər öz fiziki ömürlərini xalqın mənəviyyatına köçürərək əbədiyaşarlıq qazanırlar.
“Mən Türkəm” söylədin coşaraq hər an,
Car çəkdin “Türkündür bu yurd, bu məkan”.
İşıqlı dünyadan köç edən zaman,
Kəfəni bayraqdan olan şairim.
“Gələcəyə nikbin baxın” şeiri:
Zaur İlhamoğlunun “Gələcəyə nikbin baxın” şeiri insan ruhuna sığal çəkən, ümidsizliyin qaranlığını yaran və yaşamaq eşqini alovlandıran fəlsəfi-didaktik bir əsərdir. Zaur İlhamoğlu bu misralarda insanı daxili sarsıntılardan, “hər şey bitdi” düşüncəsinin gətirdiyi bədbinlikdən uzaqlaşmağa səsləyir. Müəllif vurğulayır ki, zaman yalnız dünən və bu gündən ibarət deyil; hər bir sualın cavabı, hər bir çətinliyin bir sabahı və izahı mütləq vardır. Şeirdə təbiətin qanunauygunluqları — qışın buzu altından yazın çıxması, qaranlıq gecənin işıqlı səhərə hamilə olması insanın taleyi ilə müqayisə edilir. Şairə görə, ümidləri içimizdə öldürmək bəlkə də qapımızda gözləyən gözəlliklərdən bilə-bilə imtina etməkdir. Müəllif insanı “tənhalığa baş qoşmaq” əvəzinə, daxilindəki “çılğın həvəsi” oyatmağa və gələcəyə bir inam çırağı ilə baxmağa təşviq edir. Əsər boyu təkrar olunan nikbinlik çağırışı oxucuya mənəvi güc verir və həyatın hər bir məqamının yeni bir başlanğıc üçün fürsət olduğunu xatırladır. Sonda şair ömrü çiçəklərlə bəzəməyi və gələcəyə sarsılmaz bir ümidlə sarılmağı ən böyük xoşbəxtlik düsturu kimi təqdim edir.
Nikbin olun,
Ümid dolu qəlbinizə çıraq olun,
Ruhunuza çıraq olun!
Xoş anların arzusuyla
köksünüzdə vursun ürək.
Ruhunuza hakim olsun
Çılğın həvəs, çılğın istək.
Xoş günlərdən dəstə-dəstə
ömrünüzün yaxasına çiçək taxın,
Nikbin baxın gələcəyə,
Gələcəyə nikbin baxın!
“Uşaqlara dəyməyin” şeiri:
Zaur İlhamoğlunun “Uşaqlara dəyməyin” şeiri uşaqlıq dövrünün toxunulmazlığını, məsumluğunu və bu dövrün insan ömründəki təkrarolunmaz yerini müdafiə edən humanist bir müraciətdir. Zaur İlhamoğlu uşaqları “qanadsız mələklər” adlandıraraq, onların dünyasının saflığını və təmizliyini hər şeydən uca tutur. Müəllif valideynlərə müraciət edərək uşaqlıq həvəsini onların ürəyindən vaxtsız qoparmamağı, bu qısa və müqəddəs müddəti süni şəkildə qısaltmamağı tövsiyə edir. Şeirdə vurğulanır ki, uşaqların qaçıb-oynaması, hətta dəcəlliyi belə onların təbii inkişafının və daxili azadlığının ən gözəl ifadəsidir. Şair xatırladır ki, hər bir valideyn əslində öz uşağında öz ilkin çağını, öz uşaqlığını görür və bu gün uşaqlara göstərilən münasibət gələcəyin təməlidir. Müəllif gələcəkdə uşaqların valideynlərinin izi ilə gedəcəyini, onların davranışlarını təkrarlayacağını qeyd edərək böyükləri nümunəvi olmağa çağırır. Əsərin ana xətti uşaqlıq eşqinin və sevincinin doyunca yaşanmasına imkan yaratmaqdır, çünki bu müddət bir daha geri qayıtmayacaq qədər qısadır. Zaur İlhamoğlu bu şeiri ilə cəmiyyəti uşaqların səsinə sevinc və fərəhlə yanaşmağa, onların dünyasını qayğı və sevgi ilə qorumağa səsləyir.
Uşaqlara dəyməyin!
Siz onlara uşaqlıq eşqi nədir göstərin.
O eşq sonsuz eşq deyil,
Çox qısa müddəti var.
Qoyun onlar o eşqin
həzzini yaşasınlar.
“Böyük düha” şeiri:
Zaur İlhamoğlunun Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin banisi Məhəmməd Əmin Rəsulzadəyə həsr etdiyi bu möhtəşəm poema, milli istiqlal tariximizin poetik salnaməsidir. Şair bu əsərdə Rəsulzadəni sadəcə bir siyasi lider kimi deyil, bir millətin taleyini dəyişən, ona azadlıq nəfəsi verən mənəvi xilaskar kimi təqdim edir. Müəllif Rəsulzadə şəxsiyyətini “Qaf dağının Simurq quşu” və “əsrlərin Səyavuşu” kimi qədim mifoloji və tarixi obrazlarla müqayisə edərək, onun milli mübarizədəki əvəzsiz rolunu vurğulayır. Şeirdə Rəsulzadənin vətən uğrunda öz ailəsindən və şəxsi xoşbəxtliyindən keçməsi, mühacirət həyatının ağrıları səmimi bir dillə ifadə olunur. Zaur İlhamoğlu qeyd edir ki, Azərbaycan adını dünyaya tanıdan, cəhalətdə boğulan bir xalqa elm və cümhuriyyət işığı gətirən məhz bu dühadır. Şairin “Bir kərə yüksələn bayraq bir daha enməz!” fəlsəfəsinə verdiyi poetik şərhlər xüsusilə təsirlidir; o, bu bayrağın 20 Yanvar şəhidlərinin qanı ilə yenidən ucaldığını və əsarət zəncirlərinin qırıldığını böyük qürurla qeyd edir. Şairin Bakıdakı beşiklə Ankaradakı məzar arasında qurduğu o həzin körpü, Rəsulzadənin həm Azərbaycanın, həm də bütün Türk dünyasının ortaq dəyəri olduğunu göstərir.
Sən bizimçün əvəzsizsən,
Fəxrimizsən, iftixarsan.
Nə qədər ki, bizlər varıq, biz yaşarıq,
Nə qədər ki, nəfəs alır Azərbaycan,
Bizimlə tən, bizimlə bir
Sən də varsan!
Sən də varsan!
Sən də varsan!
“ Olmadı” şeiri
Zaur İlhamoğlunun bu şeiri həyatın amansız reallıqları, vəfasızlıq və insan xarakterinin mürəkkəbliyi haqqında yazılmış dərin bir sarsıntının, həm də bir mənəvi dərsin poetik ifadəsidir. Zaur İlhamoğlu bu misralarda insanın ən böyük ağrısını — güvəndiyi dağlara qar yağması, sirdaş bildiklərinin xəyanəti və yaxşılıq etdiyi kəslərdən gələn soyuqluq mövzusunu qələm alır. Şair dünyanı rəngarəng görmək istəsə də, dövranın onu tək bir rəngə (yəqin ki, qəm rənginə) məhkum etməsindən gileylənir. “Xəstə günlərində dərman olduğum, Mən xəstə düşəndə dərman olmadı” misraları cəmiyyətdəki nankorluğun ən acı təsviridir. Müəllif “mələk” və “iblis”, “xalis” və “naqis” kimi təzadlı anlayışlardan istifadə edərək, insanların zahiri ilə daxili arasındakı uçurumu göstərir. Şairin “insan sandıqlarım, insan olmadı” fəryadı, əslində bütün maddi itkilərdən daha ağır olan mənəvi məyusluğun — insana olan inamın itməsidir. Zaur İlhamoğlu bu şeiri ilə sanki oxucunu həddindən artıq güvənməməyə və həyatın bu sərt üzünə qarşı mənəvi cəhətdən hazır olmağa çağırır.
Kimə yaxşı dedim, sonu oldu pis,
Xalis gördüklərim, sonunda naqis,
Mələk bildiklərim iblismiş…İblis!
İnsan sandıqlarım, insan olmadı.
“Bu qızın saçları niyə ağarıb?!” şeiri:
Zaur İlhamoğlunun “Bu qızın saçları niyə ağarıb?!” şeiri gənc bir insanın daxili sarsıntılarını, vaxtsız gələn kədəri və həyatın amansız sınaqlarını sarsıdıcı bir dillə təsvir edir. Zaur İlhamoğlu bu misralarda fiziki bir əlaməti — saçın ağarmasını daxili, mənəvi bir faciənin aynası kimi təqdim edir. Şair vurğulayır ki, gənc yaşda saçların ağarması irsi deyil, “qara günlərin” ağ təzahürüdür. Müəllif ananın “Ağ günlər görəsən” arzusu ilə zamanın gətirdiyi “Ağ saçlar” arasındakı acı təzadı ustalıqla qələmə alaraq, taleyin amansızlığını göstərir. Şeirdə ağaran hər bir telin bir dili, bir səsi olduğu və o teldə çəkilən bütün ağrıların cəm olduğu bildirilir. Şairin təsvirində bu ağrı elə bir dərddir ki, onu çəkməyən, o atəşdə yanmayan və ruhunu don vurmayan kəs anlaya bilməz. Əsərdə divarların, otağın, hətta darağın belə bu sirri soruşması obrazlı şəkildə verilir ki, bu da qəhrəmanın tənhalığını və dərdi ilə baş-başa qalmasını simvolizə edir. Sonda şair vurğulayır ki, saçın kökündə ölən ümidlər və çəkilən əzablar yalnız o gənc qızın özünə və bir də həssas şair ürəyinə agahdır.
Gecədən xeyli vaxt keçsə də belə,
Bir şair ürəyi dayanmır hələ:
-Bu qızın saçları niyə ağarıb?!
“Gedəcəm dünyanın o bir başına” şeiri:
Zaur İlhamoğlunun “Gedəcəm dünyanın o bir başına” şeiri müasir dünyanın qlobal problemlərinə, mənəvi aşınmaya və insanın daxili mühacirət istəyinə həsr olunmuş dərin sarsıntılı bir əsərdir. Zaur İlhamoğlu bu misralarda insanlıq dəyərlərinin itməsindən, haqsızlıqdan və bitmək bilməyən müharibələrdən yorulmuş bir ruhun fəryadını qələmə alıb. Müəllif “dünyanın bu başı” dedikdə, saxtakarlığın, ikiüzlülüyün və zülmün hökm sürdüyü mövcud reallığı nəzərdə tutur. Şairin “Buranın qoyunu qurddan seçilmir” ifadəsi cəmiyyətdəki maskalanmış bədxahlığı və səmimiyyətin itməsini çox kəskin bir dillə tənqid edir. Şeirdə anaların sinədağlı, bacıların isə gözüyaşlı təsvir edilməsi, dünyanın hər tərəfində baş verən qanlı münaqişələrin insan talelərində buraxdığı silinməz izləri göstərir. Müəllif “insanlığın dəfn olunduğu” bu məkandan qaçmaq istəsə də, sonda çox maraqlı və acı bir həqiqətə toxunur: o qorxur ki, dünya hər yerdə eyniləşib və onun axtardığı o təmiz “o bir başı” artıq mövcud deyil. Bu, ümidsizliyin deyil, əslində bəşəriyyətin gedişatına qarşı bir xəbərdarlığın poetik ifadəsidir.
Dünya da fırlanır, yerində durmur
Gün keçir…Oyandın yatana kimi.
Qorxuram o başı bu başı olar
Mən gedib o başa çatana kimi.
“Qaçış” şeiri:
Zaur İlhamoğlunun “Qaçış” şeiri bəşəriyyətin texnoloji tərəqqisi ilə mənəvi tənəzzülü arasındakı təzadı, insanın öz kökündən qoparaq iddialarının qurbanına çevrilməsini vəsf edən dərin fəlsəfi bir əsərdir. Zaur İlhamoğlu bu misralarda insanlığın keçdiyi tarixi yolu — kahadan fəzaya ucalan təkamülü bir “qaçış” kimi xarakterizə edir. Lakin bu qaçış şairin təqdimatında yalnız irəliləyiş deyil, həm də mənəviyyatdan, keçmişdən və özündən uzaqlaşmaqdır. Müəllif vurğulayır ki, biz gələcəyi qurarkən dünənin təcrübəsini və onun üzərində ucaldığımızı unuduruq. Şeirdə insanın öz zəkası ilə yaratdığı imkanların sonunda onu məhv edən bir qüvvəyə çevrilməsi (“İnsanı məhv edən qüvvəyə döndü”) texnoloji tərəqqinin etik və ilahi sərhədləri aşmasına qarşı ciddi bir xəbərdarlıqdır. Şair insanın “Allahlıq iddiasına” düşməsini onun ən böyük faciəsi kimi görür və xatırladır ki, kainatın sarsılmaz qanunları var: hər bir süni yüksəklik bir gün çökəcəkdir. Əsərin finalı isə sarsıdıcıdır — bu sürətli qaçış dünyanı içindən dağıdacaq və insanlıq başladığı o ibtidai nöqtəyə (kahaya) geri dönməyə məhkum olacaqdır.
Bu qaçış, bu sürət, bu cür estafet,
Dünyanı içindən dağıdacaqdır.
Hansı ki nöqtədən qaçış başladı,
Yenə o nöqtəyə qayıdacaqdır.
Yekun olaraq qeyd etmək olar ki, Zaur İlhamoğlunun poeziyası müasir dövrün mənəvi boşluqlarına qarşı ucaldılmış poetik bir səddir. Onun yaradıcılığı oxucuya təkcə estetik zövq vermir, həm də onu öz köklərinə və insani dəyərlərinə qayıtmağa təhrik edir. Şairin əsərləri zamanın sınağından keçərək gələcək nəsillərə milli qürur və bəşəri vicdan dərsi kimi ötürüləcək gücdədir. Bəxtiyar Vahabzadə və M.Ə.Rəsulzadə kimi şəxsiyyətlərə həsr olunan mənzumələr göstərir ki, İlhamoğlu üçün tarix canlı və təsirli bir ilham mənbəyidir. Onun şeirlərindəki ana itkisi və vətən yanğısı mövzuları insan ruhunun ən dərin qatlarına toxunaraq kollektiv kədəri sənətə çevirir. Müəllifin gələcəyə nikbin baxış çağırışları ümidsizliyə qapılan kütlələr üçün mənəvi bir mayak rolunu oynayır. İlhamoğlu poeziyası göstərir ki, həqiqi sənətkar həm öz xalqının ağrısını çəkməli, həm də bəşəriyyətin gələcəyi üçün narahat olmalıdır. Onun “saçı ağarmış gənc qız” və “ayaqqabısı cırıq məktəbli” kimi obrazları sosial ədalət hissini bədii müstəvidə canlandırır. Şairin dili sadə olduğu qədər dərin, anlaşıqlı olduğu qədər də qat-qat mənalarla yüklüdür. Zaur İlhamoğlu sözü silah deyil, sağaldıcı bir məlhəm kimi istifadə edərək cəmiyyətin mənəvi yaralarına toxunur. Onun yaradıcılığı Azərbaycan poeziyasının klassik ənənələrini müasir ruhla zənginləşdirən əhəmiyyətli bir mərhələdir. “Qaçış” şeirindəki fəlsəfi proqnozlar müəllifin uzaqgörən bir sənətkar təfəkkürünə malik olduğunu bir daha təsdiqləyir. İlhamoğlunun misraları oxucuda vətəni sevməyin, insana dəyər verməyin və ümidi itirməməyin vacibliyi haqqında sarsılmaz bir inam yaradır. Bu poeziya ruhu təmizləyən, fikri işıqlandıran və insanı öz mənliyi ilə üz-üzə qoyan bir güzgüdür. Şairin yaradıcılıq irsi Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığı üçün zəngin bir tədqiqat materialı və poetik xəzinədir. Hər bir yeni şeiri ilə o, söz sənətinin sərhədlərini genişləndirərək ədəbiyyatımızda özünəməxsus bir iz buraxır. Zaur İlhamoğlu ismi artıq milli ruhun və səmimi duyğuların poetik ekvivalentinə çevrilmişdir. Onun yaradıcılığının əsas qayəsi olan “insanlığı qorumaq” missiyası bu poeziyanın əbədiyaşarlığının təminatıdır. Nəticə etibarilə, bu əsərlər zülməti yaran işıq, ayrılığı bitirən vüsallı bir sevgi və xalqın döyünən ürəyidir. Zaur İlhamoğlu poeziyası daim yaşayan, hər oxunuşda yeni mənalar kəsb edən və Azərbaycan ruhunu dünyaya anladan bir sənət abidəsidir.
Müəllif : Şəki rayonu 14 №- litam orta məktəbin riyaziyyat müəllimi , AJB-nin üzvü, “Qızıl Qələm” mediamükafatçısı Süleymanova Ümmü İsmayıl qızı.
Əlişir Nəvai yaradıcılığında milli-mədəni kimlik və humanizm ideyaları
XV əsr türk-özbək ədəbiyyatının ən böyük simalarından biri olan Əlişir Nəvai təkcə bir şair deyil, bütöv bir mədəniyyət məktəbinin banisi kimi tarixə düşmüşdür. Onun 585 illik yubileyi yalnız bir ədəbi hadisənin deyil, eyni zamanda türk dünyasının ortaq mənəvi irsinin təntənəsidir. Nəvai öz yaradıcılığı ilə ana dilinin – türkcənin yüksək bədii ifadə imkanlarını sübut etmiş, onu klassik ədəbiyyat dili səviyyəsinə yüksəltmişdir. Əlişir Nəvai 1441-ci ildə Herat şəhərində anadan olmuş, Hüseyn Bayqara sarayında yüksək vəzifələrdə çalışmış, elmə və sənətə himayədarlıq etmişdir. O, həm dövlət xadimi, həm də böyük mütəfəkkir kimi dövrünün ictimai-siyasi və mədəni həyatında mühüm rol oynamışdır. Şairin ən möhtəşəm əsərlərindən biri olan “Xəmsə”si Şərq ədəbiyyatında yeni bir mərhələnin başlanğıcı hesab olunur. O, klassik ənənələri davam etdirməklə yanaşı, milli ruhu və humanist ideyaları ön plana çəkmişdir. Əlişir Nəvainin yaradıcılığında ədalət, insanpərvərlik, elmə və mənəviyyata çağırış əsas mövzulardır. Əlişir Nəvainin irsinin yenidən araşdırılması, təbliği və gələcək nəsillərə çatdırılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Onun irsi türk dünyasının mədəni birliyini möhkəmləndirən, ortaq dəyərləri yaşadan əvəzsiz xəzinədir.
XV əsr Türk-İslam intibahı dövrü ədəbiyyat, elm və dövlətçilik sahəsində mühüm yüksəliş mərhələsi kimi xarakterizə olunur. Bu dövrün ən parlaq simalarından biri Əlişir Nəvaidir. O, yalnız böyük şair deyil, həm də ictimai xadim, maarifçi və dil siyasətçisi kimi çıxış etmişdir. Nəvainin yaradıcılığı türk xalqlarının ədəbi və mədəni tarixində dönüş nöqtəsidir. Onun əsərlərində milli özünüdərk, humanizm, ədalət və mənəvi kamillik ideyaları aparıcı yer tutur. Bu məqalədə Nəvainin yaradıcılığının ideya-estetik xüsusiyyətləri, dil konsepsiyası və türk mədəniyyətində rolu geniş şəkildə təhlil olunur.
I. Tarixi-siyasi mühit və şəxsiyyətin formalaşması
Əlişir Nəvai 1441-ci ildə Heratda anadan olmuşdur. O dövrdə Herat Hüseyn Bayqara hakimiyyəti dövründə Şərqin mühüm mədəniyyət mərkəzinə çevrilmişdi. Sarayda şairlər, alimlər və sənətkarlar toplanmış, elmi-fəlsəfi müzakirələr geniş yayılmışdı. Nəvai uşaqlıqdan Hüseyn Bayqara ilə dost olmuş və sonradan onun sarayında mühüm dövlət vəzifələri tutmuşdur. O, yalnız ədəbiyyatla deyil, həm də dövlət idarəçiliyi ilə məşğul olmuş, sosial ədalət və maarifçilik ideyalarını müdafiə etmişdir. Onun təşəbbüsü ilə mədrəsələr, kitabxanalar, körpülər və xeyriyyə müəssisələri tikilmişdir. Nəvai həm nəzəri, həm də praktik fəaliyyətində humanist baxışları reallaşdırmışdır.
II. “Xəmsə” və poetik ənənənin davamı
Şərq ədəbiyyatında “Xəmsə” ənənəsi yüksək poetik zirvə hesab olunur. Bu ənənənin banisi olan Nizami Gəncəvidən sonra Nəvai bu formaya türk dilində yeni məzmun qazandırmışdır. Onun “Xəmsə”sinə daxil olan beş məsnəvi: “Heyrətül-əbrar”, “Fərhad və Şirin”, “Leyli və Məcnun”, “Səddi-İsgəndəri”, “Səbəyi-səyyar”. Bu əsərlərdə hökmdar-ədalət münasibətləri, eşqin mənəvi mahiyyəti, kamil insan modeli və dövlətçilik ideyaları geniş şəkildə işlənmişdir. Nəvai Nizami ənənəsini davam etdirməklə yanaşı, onu türk mədəni mühitinə uyğunlaşdırmışdır.
III. Dil siyasəti və milli özünüdərk
Nəvainin ədəbi fəaliyyətində ən mühüm məsələlərdən biri türk dilinin müdafiəsidir. Onun “Mühakimətül-lüğəteyn” əsəri bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Əsərdə o, fars və türk dillərini müqayisə edərək türk dilinin poetik və semantik imkanlarını əsaslandırır. XV əsrdə saray və elmi mühitdə fars dili dominant idi. Nəvai isə türk dilində yüksək səviyyəli poeziya yaratmaqla dilin zənginliyini praktik şəkildə sübut etmişdir. Bu, sadəcə ədəbi hadisə deyil, milli şüurun formalaşması istiqamətində atılmış mühüm addım idi. Türk dili Nəvai üçün milli kimliyin ifadə vasitəsi idi. O, dili mədəniyyətin və mənəvi irsin əsas dayağı kimi qiymətləndirirdi.
IV. Humanizm və sufi-fəlsəfi düşüncə
Nəvai yaradıcılığında insan mərkəzli baxış aparıcıdır. O, insanın daxili aləmini, mənəvi kamillik yolunu və ilahi eşqi poetik dillə ifadə edir. Sufi-fəlsəfi düşüncə onun əsərlərində geniş yer tutur. İnsan – Tanrı münasibətləri, mənəvi saflaşma, ədalət və mərhəmət anlayışları Nəvai poetikasının əsasını təşkil edir. Onun qəhrəmanları yalnız romantik surətlər deyil, həm də əxlaqi ideal daşıyıcılarıdır. Bu baxımdan Nəvai poeziyası tərbiyəvi xarakter daşıyır.
V. Azərbaycan və ümumtürk ədəbiyyatına təsiri
Nəvainin poetik ənənəsi sonrakı türk ədəbiyyatına güclü təsir göstərmişdir. Xüsusilə divan ədəbiyyatında onun poetik modeli davam etdirilmişdir. Onun ideya-estetik prinsipləri Füzuli yaradıcılığında da müəyyən paralellərlə özünü göstərir. Hər iki sənətkar eşqi ilahi və mənəvi kamillik yolu kimi təqdim edir. Nəvai türk xalqları arasında ədəbi-mədəni inteqrasiyanın formalaşmasında da mühüm rol oynamışdır. Bu gün o, yalnız özbək ədəbiyyatının deyil, bütün türk dünyasının klassiki hesab olunur.
VI. Nəvainin dövlətçilik və ictimai baxışları
Nəvai yaradıcılığında ədalətli hökmdar modeli mühüm yer tutur. O, hökmdarın xalqın rifahını təmin etməli olduğunu vurğulayır. “Səddi-İsgəndəri” əsərində ideal hökmdar obrazı yaradılmışdır. Onun fikrincə, dövlətin gücü yalnız hərbi qüdrətdə deyil, ədalət və elmə əsaslanan idarəçilikdədir. Bu baxışlar dövrünün siyasi-fəlsəfi düşüncəsi üçün mühüm yenilik idi. Əlişir Nəvai türk mədəniyyətinin ideoloji və ədəbi sütunlarından biridir. O, türk dilini klassik poeziya səviyyəsinə yüksəltmiş, milli kimlik şüurunun formalaşmasına töhfə vermiş və humanist dəyərləri təbliğ etmişdir. Onun yaradıcılığı bu gün də aktuallığını qoruyur. Nəvai irsi türk xalqları arasında mədəni birliyin və ortaq ədəbi yaddaşın simvoludur.
FIRÇANIN YADDAŞI… (Ötən illərin xatirələrindən) Mən rəssamlıq sənətini çox sevirəm. Bunu bacara bilməsəydim, bu istək qəlbimə düşməzdi. Çünki mənə görə hər kəsin qəlbinə düşən istək əslində ona sahiblənəcəyi və ona sahib ola biləcəyi potensialına malik olması deməkdir. Deyirlər ki, rəssamlar çox həssas insanlardır. Çünki onlar başqalarının görə bilmədiyi emosiyaları detalları və incə çalarları ilə görürlər. Mənim incəsənətin rəssamlıq sahəsində ali təhsilim olmasa da müxtəlif sahələrdə emosiyaların detalları və incə çalarlarını müşahidə və hiss edirəm. Rənglər həyatımın bir hissəsi və ayrılmaz parçasıdır. Əslində şəkil çəkmək mənim ruhumun qidasıdır. Rənglər sanki mənim ruhuma qanad verir. Mən əlimə qələm və fırça alıb şəkil çəkəndə, özümü ucsuz-bucaqsız, eyni halda güllü-çiçəkli bir çəmənlikdə hiss edir və bir sözlə, sözün həqiqi mənasında xoşbəxt oluram… Ötən əsrdə Cəlilabad şəhər Pioner və Məktəblilər Evinin Təsviri incəsənət dərnəyində rəsm müəlliməsi işlədiyim müddət ərzində mənim bir çox şagirdlərim var idi. Onların sayının 40-a yaxın olduğunu söyləyə bilərəm. Bu gün onlardan bəzilərini xatırlasam da, bəzilərini xatırlaya bilmirəm. Onların hər biri mənə doğma və əziz idilər. Çünki onlar da mənim kimi rəngləri və təbiəti sevirdilər. Amma onların içərisində xüsusilə seçilən biri var idi. O, balaca, arıq və fiziki baxımdan zəif bir oğlan olsa da öz gözəl qabiliyyəti və əl işləri ilə seçilirdi. Bununla yanaşı o, çox diqqətli, etikalı və mədəni, qayğıkeş, həyatsevər, anlayışlı və hər zaman üzügülər bir yeniyetmə idi. Çox həvəslə dərslərə qatılır, rəssamlıq sənətinin incəliklərini öyrənməyə can atırdı. Hətta, yeniyetmə yaşlarında olmasına baxmayaraq iki dəfə Cəlilabad rayonu səviyyəsində onun əl işlərindən ibarət rəsm sərgisi də təşkil olunmuşdu. Həmin şagird isə İlqar idi… O vaxtlar dərs prosesi zamanı bəzi şagirdlər öz şəxsi əşyalarını; fırça, qələm və s. paylaşmağı sevmirdilər. Əlbəttə, həmin yaşda olanlar təbii olaraq bir az xüdbin olurlar. Lakin İlqar belə deyildi və həmişə paylaşmağı çox sevirdi. Buna nümunə olaraq qeyd edim ki, onun rəssamlıq əşyaları arasında balaca bir qayçı var idi. Mən dərs zamanı bir-iki dəfə istifadə üçün qayçını ondan aldım və əlimdəki işi bitirdikdən sonra qaytardım. Bir-iki gündən sonra yaxınlaşıb həmin qayçını mənə hədiyyə etmək istədiyini bildirdi. Mən etiraz etsəm də israrla onu mənə təqdim etdi. Bilirdim ki, rəsm dərslərində onun da bu qayçıya ehtiyacı var. Amma inadından dönməyib, özünün ehtiyacı olduğu qayçını mənə hədiyyə etdi. Bu da onun balaca ürəyinin genişliyi və mənəviyyatının saflığından irəli gələn bir xüsusiyyət idi. Həmin hədiyyəsi həm də öz müəlliməsinə olan sayğısı və dəyərindən irəli gəlirdi. O balaca qayçı məndə 10 illər boyu qaldı. Hər dəfə o balaca qayçını əlimə alanda, o balaca oğlanı mənə xatırladırdı… İllər sürətlə keçdi… Bəzən evdən bayırda bəzi şagirdlərimi təsadüfən görəndə, çox sevinirəm. Onların məni unutmadığını görüncə həm sevinir, həm də fərəh hiss keçirirəm. Bəzi vaxtlar onların bəzisini tanımasam da özləri yaxınlaşıb tanışlıq verirlər. Bütün bunlar isə məni həm sevindirir, həm də duyğulandırır. Bununla bağlı qeyd edim ki, əsas o vaxtlar rəsm dərslərimdə iştirak etmiş qız şağırdlərim yaxınlaşıb tanışlıq verirlər. Bu yaxınlarda Təranə adlı bir şagirdimlə də görüşdüm. Onunla ara-sıra görüşlərim olur və hər dəfə mənə qarşı xüsusi sayğı və hörmət göstərir. Hər dəfə məni görüncə ayağa qalxaraq sevgi ilə qucaqlayır. Elə bu yaxınlarda da onunla görüşüb əyləşdik və bir az söhbət etdik. Deyirdi ki, müəllimə, o vaxt məni evdən Pioner və Məktəblilər Evinə dərzilik sənətini öyrənmək üçün göndərmişdilər. Amma mən əmim qızı ilə birlikdə gizlincə sizin dərnəyə gəlir və dəsrlərinizdə iştirak edirdim. Çünki həm sizi, həm də rəsm çəkməyi çox istəyirdim. Deyir ki, bir dəfə anam evdə şəxsi əşyalarımı yığdığım dolabdan çəkdiyim rəsm işlərini tapıb məndən soruşdu: “Bunlar nədir belə? Bəs sən dərzilik dərslərinə getmirsən?” Nə isə… Bəzən belə hallarla rastlaşırdım. Çünki o vaxtlar analar öz övladlarını daha çox dərzilik və toxuculuq dərnəyinə gətirirdilər. Amma. şagirdlərim öz istəkləri ilə rəssamlığa gəlirdilər. Dəqiq ili xatırlamıram. Amma ötən illərin birində bir gün Cəlilabad şəhər Cümə məscidində bir bayram tədbiri keçirilirdi və mən də o tədbirdə iştirak edirdim. Tədbirdə bir neçə qonaq da iştirak edirdi. Onlara bir-birinin ardınca söz verilir və beləcə çıxış edirdilər. Təqdim edilərkən adına diqqət yetirmədiyim bir oğlana da söz verildi və o, çıxış etdi. Mən bu insana baxanda, bir anlıq fikirə getdim. Görən, bu oğlanı harada görmüşəm? Nədən mənə bu qədər əziz və tanış gəlir? Axı bu kimdir? Mən bunu haradan tanıyıram? Beləcə bu suallarda düşünürdüm. O, danışdıqca onun üz gizgiləri, təbəssümlü gözləri və gülər üzü mənə tanış gəlsə də onu tam xatırlaya bilmirdim. Danışan oğlana baxaraq öz-özümə düşünür, eyni halda həmin sifət gizgilərini uşaqlıq və yeniyetmə illərinə qaytarmaqla nəhayət ki, onu xatırlaya bildim. Bu mənim elə həmin məscidin həyətində bir vaxtlar fəaliyyət göstərən Pioner və Məktəblilər Evinin Təsviri incəsənət dərnəyinin ən fəal üzvü və eyni halda mənim ən əziz və sevimli şagirdlərimdən olan balaca İlqar balam idi. O vaxt sevincimin həddi-hüdudu yox idi. Sanki uzun illər boyu itirdiyim bir övladımı tapmışdım. O tədbirdə bir müəllimədən həmin oğlanın adını soruşduqda, onun İlqar olduğunu mənə söylədi. Bir müddət kənardan ona baxaraq düşündüm. Doğrudan da insanın təməli ilk əvvəldən bəlli olur. Əlbəttə, mən o zaman onun kim və hansı sahənin adamı olduğunu bilmirdim. Sadəcə tribuna arxasında dayanaraq danışan son dərəcədə mədəni, alicənab və savadlı bir insanın olduğunu görürdüm. Bəli, bu mənim sevimli şagirdim İlqar idi. İlqarın arzusu böyüyəndə rəssam olmaq və Əzim Əzimzadə adına Rəssamlıq Məktəbinə daxil olmaq idi. O, buna böyük həvəslə hazırlaşırdı. Onun gözəl əl qabiliyyəti var idi və digər şagirdlərdən fərqlənirdi. Hər işində önə çıxmağı sevər, verilən tapşırıqları hamıdan öncə təqdim etməyə can atırdı. Nəzakəti, yerini bilməsi, məsuliyyəti və dəqiqliyi ilə diqqətçəkən bir yeniyetmə idi… Mən tədbirdən sonra ona yaxınlaşmaq istəsəm də onun artıq böyük bir kişi olduğunu nəzərə alaraq xanımlıq həyam buna icazə vermədi və buna görə də ona yalnız kənardan tamaşa etməyə kifayətləndim. Bəli, İlqar artıq böyük bir kişi idi. Mən isə onu illər sonra gördüyümə görə çox sevinirdim. Taleh insanın silə bilmədiyi bir başlanğıcdır. Mən ilk əvvəldən onun bacarıqlı bir rəssam olacağını bilirdim. O, həmişə öndə olmağa can atan və birinciliyi özünə şüar edən bir şagird idi. Bir sözlə, birincilik həmişə onun hədəfi sayılırdı… Sonralar mən onu yaxından görüb danışdım və bu yaşına qədər elm, mədəniyyət, incəsənət, ədəbiyyat və jurnalistika sahələrində uğurlar sahibi olduğunu bilincə daha çox sevindim. Bu gün o, fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru, “Həməşəra” mətbu orqanının təsisçisi və baş redaktoru, Azərbaycan Yazıçılar Birliyi və Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü, həmçinin, “Ziyadar” Mükafatı, “Qızıl Qələm” və “Zəfər” Media Mükafatları laureatı, eyni halda teoloq (dinşünas), araşdırmaçı, tərcüməçi, yazıçı-publisist olaraq fəlsəfə, dinşünaslıq, ədəbiyyat, mədəniyyət, tarix, mətbuat, jurnalistika və s. sahələrdə layiqli xidmətlər göstərir. Yüzlərlə kitab və məqalə müəllifi, çoxsaylı kitabların tərcüməçisi olan bir ziyalı və maarifpərvər adamıdır. Bir sözlə, Cəlilabad ədəbi mühitinin görkəmli xanım nümayəndəsi Şəhla xanım Rəvanın təbiri ilə desəm, İlqar İsmayılzadə sözün həqiqi mənasında bir “düşüncə dəryası”dır. Ona uzun, sağlıqlı və gözəl həyat, yeni-yeni yaradıcılıq uğurları arzulayıram!
Laləzar Sadıqova, “Həməşəra” Fəxri Diplomu laureatı, rəssam Cəlilabad şəhəri – 03.03.2026
Fotoda görkəmli el aşığı Aşıq Ələsgərin gənclik illərində görüb bəyəndiyi, gözəlliyinə şeirlər, qoşmalar, gəraylılar ifa etdiyi Güləndam nənəni görürsünüz. Uşaqlıq və gənclik illəri Kəlbəcər dağlarında keçən Güləndam nənə nə az, nə çox, düz 140 ildən artıq (153 il) ömür sürüb. Adı Ginnesin Rekordlar Kitabındakı uzunömürlülər siyahısına düşüb. O, 1843 – cü ildə Kəlbəcər rayonunun Qaragüney kəndində anadan olub. Uşaqlıq illəri çətinliklərlə, maddi sıxıntılarla keçib. Dövrünün bir çox qızları kimi o da təhsil ala bilməyib. Yazırlar ki, görkəmli el aşığı Aşıq Ələsgər Güləndam nənəni iyirmili yaşlarında görüb bəyənmişdi, onun gözəlliyi Dədə Ələsgəri özünə heyran etmişdi. Aşıq Ələsgərin dillər əzbəri olan “Güləndam” qoşması da bu gözəlliyin qarşısında meydana çıxmışdı. Bu qoşma Güləndam nənənin gənclik gözəlliyinin sözə çevrilmiş halı idi.
Səni gördüm, əl götürdüm dünyadan, Ala gözlü, qələm qaşlı Güləndam! Alma yanağını, ay qabağını Görən kimi ağlım çaşdı, Güləndam!
Güləndam nənənin sizə təqdim etdiyimiz hər iki fotosunun maraqlı çəkilmə tarixi vardır. Sənətşünas Telman İbrahimovun verdiyi məlumata görə, xalçaşünas Kübra xanım Əliyeva 1979-cu ildə, Güləndam nənənin 140 illik yubileyində Kəlbəcərdə olmuş və Güləndam nənənin fotosunu özünün toxuduğu xalça qarşısında, eləcə də at belində dayanarkən çəkmişdir. Kübra xanım bu görüş barədə təəssüratlarını Moskvada nəşr olunan məşhur «Декоративное искусство» jurnalında nəşr etdiyi bir məqalədə işıqlandırmışdır.
Hеç dеmirsən, Ələsgərim hardadı? Səbəb nədi, gülün mеyli xardadı?! Mənim gözüm sənin kimi yardadı, Hər cəfası mana xoşdu, Güləndam!
Bir əsrdən artıq ömür yaşayan Aşıq Ələsgər məhəbbət yolunda çox cəfa çəkib. İlk dəfə Səhnəbanu adında bir qıza aşiq olub. Ancaq onu Aşıq Ələsgərə verməyiblər. Qızın əmisi oğlu pullu Məhəmmədə veriblər. Bu hadisə Ələsgərin ürəyinə dağ çəkib. Gənc yaşlarından onu həyata, sevgiyə küsdürüb. Yaşı 40-a çatandan sonra Anaxanım adında hər şeyə deyinən – deyingən bir arvad alıb. Günü ah-vayla, qovğayla keçib. Deyilənə görə, Aşıq Ələsgərin el gözəllərinə tərif yazması, onların hüsnünə qoşmalar, gəraylılar ifa etməsi Anaxanımı özündən çıxarırmış. Bir gün dözə bilməyib əri Aşıq Ələsgərə deyir: – Ələsgər, gəzmədiyin yеr qalmadı, tərif dеmədiyin də gözəl. Nə olar, mənə də bir tərif dеyəsən! Aşıq Ələsgər zarafatla dеdi: – Anaxanım, tərif dеdiyim gözəllər mənə xələt vеrir; sənə tərif dеsəm, mənə nə vеrərsən? – Еvində nə var, ondan. – Onda dur, bir ballı qayğanaq bişir yеyim, huşum cəmləşsin, dеyim. Aşıq Ələsgər bеlə dеyən kimi Anaxanım yеrindən durdu, ocağı qaladı, bir tava qayğanaq bişirdi, dəridən bеçə balı çıxartdı, qayğanağın üstünə tökdü, külfətlikcə yеdilər. Çay gətirdi, içdilər, sonra sazı Aşıq Ələsgərə vеrdi. Aşıq Ələsgər sazı aldı, zilini zil, bəmini bəm, sinəsində müstəkəm еlədi, görək arvadını nеcə təriflədi: Ala gözlü, nazlı dilbər, Еlindən xəbərin varmı? Dörd bir yanın bağça, söyüd, Gülündən xəbərin varmı? Еlə ki, Aşıq Ələsgər sözün bu bəndini oxudu, Anaxanım iki dəfə “sağ ol!” dеdi. Aşıq Ələsgər gülümsündü: – Arvad, bu da olsun sənin tərifin. – A kişi, sözü yarımçıq qoymayacaqsan, ha! Hələ nə dеyibsən ki?! Qalanını dе! Aşıq Ələsgər gördü Anaxanım əl çəkmir, götürdü o biri bəndini: O zaman ki, gəldim sizə, Mayıl oldum qaşa, gözə, Zibilin çıxıbdı dizə, Külündən xəbərin varmı? – A kişi, dеyəsən axı, burasını yaxşı dеmədin? Zibil nə idi ortalığa qatdın?! – Arvad, söz düz gəlmirdi, ona görə еlə dеdim. – A kişi, sən Allah, sabah onun orasını düzəlt. Еl içinə çıxası dеyil… – Baş üstə! Sabah bir qayğanaq da bişirərsən, düzəldərəm. Ancaq gəlsənə daha dеmiyəm. Huşum yaxşı gətirmir, qorxuram yaxşı dеyə bilməyəm. – A kişi, qorxma dе. Amma bu dəfə yaxşı dе! Aşıq Ələsgər aldı o biri bəndini: O vədə ki gəlin oldun, Qabırğası qalın oldun, Qaynanana zalım oldun, Dilindən xəbərin varmı? Bu bəndi dеyəndə Anaxanımdan başqa hamı gülüşdü. Aşıq Ələsgər götürdü o biri bəndini: Daha düşübsən hənəkdən, Suyun qurtarıb sənəkdən, Məmən çıxıbdı köynəkdən, Tulundan xəbərin varmı? Bu bəndi dеyəndə yеnə bərk gülüşdülər. Anaxanım lap pərt oldu. Üst-başına baxanda gördü ki, uşağı əmizdirdikdən sonra köynəyinin yaxası açıq qalıb. Yaxasını düymələyəndən sonra acıqlı-acıqlı dilləndi: – Daha mən bu еvdə dura bilmərəm; kağızımı vеr (kəbin kağızını nəzərdə tutur), çıxıb gеdəcəm! Otuz ildir, sənə еv düzəldirəm, uşaq saxlayıram; Bu da mənim еvliliyimin əvəzi!.. Еvindən bir şеy də aparmaram; dədəm еvindən gətirdiyimi sabah bir ulağın bеlinə qoy, məni yola sal, gеdəcəm! Aşıq Ələsgər Anaxanımın xətrinə dəydiyini bilirdi. Amma onun bu sözlərini gеrçək hеsab еləmədi, aldı o biri bəndini: Ələsgərlə çəkmə dava, Ariflər baxsın hеsaba; Cеhizindir qırıq tava, Malından xəbərin varmı?! Sazını bir tərəfə qoyanda, Aşıq Ələsgər gördü ki, Anaxanımın halı hal dеyil. Dеdi: – Arvad, mən sənə dеdim ki, huşum gətirmir, razılaşmadın. Anaxanım dinib cavab da vеrmədi. Səhərisi küsüb dədəsi evinə getdi. Bir də aylar sonra qayıtdı…
Yazıçı bəzən gördüyü, şahidi olduğu məqamlardan yazmağa tərəddüd edir, düşünür ki, bu, filankəsin taleyidir, oxuyanda bir dəfə də sözlə göynəyəcək, oxucu isə nə oxusa, hamısını yazıçının öz həyatına aid edir. Əsərdən nə duysa, müəllifin özündən “şübhələnir”. Elə bilir, yazıçı ya yalnız özündən yazır, ya da yalnız özündən yazmalıdır.
Belə olsa, onun “yazıçı” yox, “özüçü” sayılacağını nəzərə almır. Yaxınlar, yadlar istedad sahibinin müstəqil şəkildə, azad duyğularla yazıb-yaratmağına, inkişaf etməyinə hər vasitə ilə mane olurlar. Bizim cəmiyyətdə real hadisələri ədəbiyyata çevirmək çətin olur. Gərək adamda istedad, yazmaq eşqi, azadlıq hissi o qədər güclü olsun ki, mühitin ehkamını yarıb keçməyi bacarsın. Demək, istedadla cəsarət qoşa olmalıdır. Cəsarəti istedad doğur, o da öz yaradanına borclu qalmır, daim onun yaratdıqlarını qaragüruhun qara fikirlərindən müdafiə edir.
Cəsarətli yazıçının ruhu titrəyəndə, mənəvi ehtiyacdan əlinə qələm götürüb yazanda həmin mətni kimin oxuyacağı, oxuyub nə düşünəcəyi ağlından keçmir.
İstedad olandan, ona güvənəndən sonra digər şirnikləşdirici şeylər ona əhəmiyyətsiz görünür, daha dəqiq desək, vız gəlir. (İfadəni türklərdən öyrənməmişəm, nənəm həmişə işlədirdi) O yazanda düşünmür ki, bunu oxuyub tərifləsinlər, yaxud bu mətn onu tanıtsın. İstədiyi yalnız yazıb ağrılardan xilas olmaqdır.
Əyər-əskiklər yalnız mətn ərsəyə gələndən sonra ayıq başla düzəldilir. Qəribədir, yazıçının zülm çəkərək yazdığı mətnə hərə öz baxışı ilə qiymət verir. Söhbət interpretasiyadan getmir, zədəli düşüncə sahibləri yenilik-filan bəhanəsi ilə abırla yazılmış mətnləri “ütülü” adlandırıb bəyənmirlər. Əsəri təhlil edən şəxsin mənəvi görüşləri, şəxsi keyfiyyətləri və müəllifə münasibəti mütləq resenziyasına yansıyır.
İstedadlı insanın qələmini nizə kimi görənlərin problemi gözlərində deyil. Bataqlığa bənzəyən daxili dünyaları, kefiyyətsiz sinir hüceyrələridir ki, belələrinə reallığı yox, görmək istədiklərini göstərir.
İstedadın gücündən, qələmin qüdrətindən yaranan əsərlər isə müəllifin ədəbiyyat dünyasına təqdim edə biləcəyi ən vacib və etibarlı sənəddir. Bu sənədin hazırlanma prosesi qaydasız qaydalara söykənsə də müddətsizdir.
Biology – the science that reveals the secrets of life Humanity has long sought answers to questions such as “What is life?”, “How did living beings originate?”, and “How does the human body function?” The science that provides scientific explanations to these questions is biology. Biology not only studies plants and animals, but also lays the foundation for human health, ecology, genetics, and even future technologies. Today, the importance of biology is increasing more than ever before. For example, the theory of evolution proposed by Charles Darwin marked a turning point in understanding the origin and development of living organisms. His ideas still remain one of the fundamental pillars of biological science. Modern biology has been further enriched by genetics and biotechnology. The discovery of the structure of DNA by James Watson and Francis Crick became one of the greatest achievements in the history of science. This discovery opened new opportunities in medicine for diagnosing hereditary diseases, creating new medicines, and even developing genetic engineering. Today’s environmental problems are also closely connected with biology. Climate change, the loss of biodiversity, and the pollution of water and soil all have a serious impact on living nature. Therefore, biology plays an important role not only in laboratories but also in environmental protection policies. Studying biology deeply in schools fosters love and responsibility toward nature in the younger generation. By learning about the structure of cells, the functioning of the human body, and the process of photosynthesis in plants, students come to understand how complex and perfect life truly is. Biology is not just a subject. It tells the story of life itself. It teaches us not only how to live, but how to live in harmony with nature. Therefore, studying biology means studying the future. Conclusion In conclusion, biology is one of the fundamental pillars of human progress. It helps us understand the laws of living nature, protect our health, preserve the environment, and create healthy living conditions for future generations. The discoveries of scientists such as Charles Darwin, James Watson, and Francis Crick prove the immense importance of biology. Thus, studying biology is not merely mastering textbook topics, but deeply understanding life, protecting nature, and contributing to the development of society through science.
ANAMIN HEKAYƏSİ(Allah rəhmət eləsin! Ruhun şad olsun, Anam!)
Uşaqlıq xatirələrindən söhbət düşəndə ilk növbədə anam gəlir ağlıma. Sevgisi, qayğıkeşliyi, zəhmətkeşliyi, fədakarlığı ilə… Sonuncu məziyyətinin üstündə dayanmaq istəyirəm – hekayəni onun fədakarlığından yazmaq istəyirəm. Naxçıvan kəskin kontinental iqlimi ilə seçilir, – qışı sərt soyuq, yayı çox isti keçir. Yenə qış fəsli – fevral ayının qarlı-şaxtalı qış gecələrindən biri idi. Bizim yaşadığımız kənd şəhərdən xeyli aralıda yerləşir. O vaxt kəndlərdə təbii qaz olmadığı üçün həyat şərtləri də daha ağır idi. Evlərdə otaqların hamısını isitmək mümkün olmurdu, bəzən bütün ailə bir otaqda yatmalı olurduq. Belə gecələrdən birində baş verən və ailənin həyatını dəyişən bir hadisə oldu. Sübh çağına az qalmış hamımız səhərin şirin yuxusundan hövlnak oyandıq. Atam yuxuda ufuldayırdı, zarıyırdı. Sonra birdən səsi kəsildi və başı qeyri-ixtiyarı düşdü… Anam və biz ağlamağa, atamı oyatmağa çalışsaq da atam bizi duymurdu. Səs-küyə qonşular gəldi, sonra kənd camaatı yığışdı. Bizim evdən bir məhəllə yuxarıda yaşayan həkim qohumumuz gəldi. Atamın nəbzini tutdu, göz qapaqlarını aralayıb baxdı, sonra astadan dedi:
-İnsult keçirib, komadadır, yaşayıb-yaşamayacağı Allaha qalıb. Rayon mərkəzindən təcili yardım maşını gəldi, atamı şəhərə – Naxçıvan mərkəzi xəstəxanasına aparmaq üçün xərəyə uzadıb maşına qoydular. Anam da atamın yanında oturdu və maşın yola düşdü. Mən və bacı qardaşlarım maşının arxasınca baxa-baxa qaldıq, gözlərimizdəki yaş soyuqdanmı, ya heyrətdənmi donmuşdu – demək çətin idi. İki gün sonra anam evə qayıtdı, atamın vəziyyətinin eyni olduğunu söylədi. Qaranlıq bir otaqda həkimlərin nəzarəti altında qırx günə qədər gözləmək lazım olduğunu dedi. Hər iki gündən bir anam, hamımız atamı görək deyə, birimizi yanına alıb iki saatlıq yolu xəstəxanaya gedib qayıdırdı. Qışda hava tez qaraldığından biz gedib gələnədək axşam olurdu. Hər axşam anamın göz yaşlarının axdığını görürdüm, onun çarəsiz halı bizim boynumuzu bənovşəyə döndərmişdi. Beləcə 27 gün keçdi, atamın halında heç bir dəyişiklik yox idi. Həmin gün anamla mən atama baş çəkməyə getmişdik. Yol boyu anam heç fikirdən ayrılmırdı, gözünün yaşı qurumurdu, çox solmuşdu gözəl anam… Yol boyu düşünürdüm ki, onsuz da bizi atamın yatdığı qaranlıq otağa buraxmayacaqlar, yenə qapı ağzından bir neçə dəqiqə baxıb qayıdacağıq. Xəstəxanaya çatdıq. Avtobus dayanacağından xəstəxanaya çatanadək soyuq iliyimizə işləmişdi. Ancaq anam bunun fərqində deyildi, titrəyərək qapıda duran şəfqət bacısından xahiş etdi ki, onu içəri buraxsın. Qadın anamı gözüyaşlı görüb yazığı gəldi, icazə verdi, tapşırdı ki, tez çıxsın və xəstənin yanında heç səsini çıxarmasın. Anam razılaşıb içəri keçdi, mən astanada dayandım. Qapının azca aralı hissəsindən atamı da, anamı da görürdüm. Anam atama yaxınlaşıb ona diqqətlə baxdı, barmaqlarının ucu ilə üzünü oxşadı, sonra nə isə pıçıldaya-pıçıldaya çarpayısının dövrəsində dolanmağa başladı. Mən gözlərimi anamdan çəkmirdim və maraqla baxırdım ki, görəsən anam niyə belə edir?… Nəhayət anam gözləri qızarmış halda çıxdı, əlimdən tutdu, biz səssizcə çıxışa tərəf getdik. Tutulmuşdum, anamın atamın dövrəsində dolanaraq pıçıldadıqlarının bir dua olduğunu bilirdim… Evə çatanda qonşu qadınların və yaxın qohumların adəti üzrə bizdə olduqlarını gördük. Hər gün bir neçəsi atamın halını xəbər almaq üçün gəlirdilər. Anam elə bil evə girməyə bənd imiş kimi hönkürməyə başladı:
-Bu gün başına dolandım, bu gün özümü qurban dedim… Bir də dedim ki, mən bu körpələri təkbaşıma böyüdə bilmərəm, sən sağal, gəl, balalarına sahib çıx, mən sənin yerinə gedərəm… Bir yaşlı qadın anama acıqlandı, (o anamın xalası idi) niyə belə elədin – deyib anamı qucaqladı, için-için ağlamağa başladı. Hamı ağlayırdı, amma, biri üç, biri beş yaşlı qardaşlarım və hələ hadisələri anlamayan yaş yarımlıq bacım isə niyə ağladıqlarını bilmirdilər. Gələnlər dağılışıb getdilər. Anam süfrə açdı, yeməkdən sonra dərslərimizi hazırlamağa başladıq. İki gün sonra adəti üzrə anam yenə yola düzəldi, axşamüstü geri dönəndə üzü gülürdü. Hamımız onun başına toplaşdıq, sual dolu baxışlarımızı üzünə zillədik. Anam sevincək halda: Atanız o gün bizdən sonra hərəkət edib, dünən gözlərini açıb, həkimlər nə deyirsə reaksiya verir, amma hələ ki, danışmır. Həkimlər deyir ki, tezliklə danışacaq. Biz çox sevinirdik. O gecə anam bizim dərs oxuyub oxumadığımızla belə maraqlanmadı… Günlər keçdi, artıq atam danışırdı, yeyirdi, içirdi. Həkimlər 1 həftə sonra evə buraxılacağını demişdilər. Anamın dediyinə görə atam həkimlərə o gecə qorxulu yuxu gördüyünü və o yuxunun təsirindən belə olduğunu demişdi. Sonralar bizə də ətraflı danışdı gördüyü yuxunu… Anam isə o vaxtdan atama baş çəkməyə gedə bilmədi… Yorğun idi, dediyinə görə əlləri, ayaqları ağrıyırdı. Atam evə döndü, bütün kənd camaatı dəstə-dəstə bizə axışırdı. Bir neçə gün gələnlərin ardı-arası kəsilmədi. Atam artıq tam sağalmışdı, işə gedirdi. Anamın ağrıları getdikcə artırdı, elə hey sızıldayırdı. Evin içində gəzə bilirdi, həyətə çıxa bilmirdi. Atam anamı həkimə aparmışdı, revmatizm xəstəliyi olduğunu demişdilər. Ancaq dərmanların heç bir xeyri yox idi. Bir neçə gün sonra anam yatağa düşdü. Atam onu başqa şəhərlərə – Bakıya, Sumqayıta, İrəvana aparırdı, dəyişik həkimlərə müayinə etdirirdi, ancaq təyin olunan müalicələrdən sonra anam daha da ağırlaşırdı. Bu arada biz də böyüyürdük, amma necə?… Evin bütün qayğısı öz üzərimizə düşmüşdü, üstəlik anama baxmaq, onun ehtiyaclarını ödəmək… – axı o, ağır yataq xəstəsi idi… Novruz bayramı yaxınlaşırdı, havalar isinir, torpaq oyanırdı. Anam bu müddət ərzində bir dəfə də olsun, xəstəliyindən şikayət etməmişdi. Atamdan da narazı deyildi. Hərdən atam, maddi gücüm çatsaydı səni xaricə, daha güclü həkimə aparardım – dedikdə, anam, sən əlindən gələn hər şeyi etdin, bu Allahın yazısıdır – deyirdi. Mart ayının 3-ü idi, o gün anamın ağrılarının, əzabların son günü idi. O yağışlı yaz günü eyni zamanda bir ailənin yetimliyi, səkkiz övladın anasızlığı, bir ərin yarsızlığı… və bir də daha sonralar yazılacaq şeirlərimin kədərli mövzusu olacaqdı… Bu da bir türk qadınının ərinə qarşı göstərdiyi fədakarlığı, bu da bir ana ürəyi…
Müəllif: Adilə NƏZƏR Azərbaycan Respublikasının Təhsil İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
