“Yaz günü” – rənglərin, həyatın və daxili harmoniyanın poetik təsviri (Yeddinci yazı) Müasir gənc rəssam Türkan Hüseynlinin “Yaz günü” adlı əsəri ilk baxışdan sadə bir təbiət təsviri kimi görünsə də, əslində bu tablo həyatın yenilənməsi, ruhun sakitliyi və insanın daxili dünyasının incə qatları haqqında dərin publisistik mesaj daşıyır. Rəsm həm kompozisiya, həm rəng seçimi, həm də simvolika baxımından yaz fəslinin yalnız təbiətdə deyil, insanın ruhunda baş verən oyanışını ifadə edir. Əsərin mərkəzində yerləşən quş obrazı azadlıq, ümid və həyat enerjisinin simvolu kimi çıxış edir. Onun mavi və bənövşəyi çalarlarla işlənmiş bədəni sanki səma ilə yer arasında bir körpü rolunu oynayır. Bu rənglər psixologiyada sakitlik, harmoniya və daxili balans hissi ilə əlaqələndirilir. Rəssamın bu seçimləri təsadüfi deyil – burada tamaşaçıya ötürülmək istənilən əsas mesaj daxili sükunət və ümidin qorunmasıdır. Quşun ətrafını əhatə edən çiçəkli budaqlar isə yazın gəlişini, təbiətin yenidən dirçəlişini simvolizə edir. Ağ çiçəklər saflığın, təmiz niyyətlərin və yeni başlanğıcların rəmzidir. Bu baxımdan əsər yalnız təbiət mənzərəsi deyil, həm də insan həyatında yeni mərhələlərin başlanmasını ifadə edən poetik bir metaforadır. Rəsmdə diqqət çəkən əsas xüsusiyyətlərdən biri dairəvi kompozisiyadır. Budaqların quşu əhatə etməsi sanki onu qoruyan bir mühit yaradır. Bu, psixoloji baxımdan təhlükəsizlik, ailə istiliyi və qorunma hissini ifadə edir. Belə bir quruluş tamaşaçıda sakitlik və rahatlıq hissi oyadır. Kompozisiyanın mərkəzində yerləşən quş həm də diqqətin fokus nöqtəsidir. Bu, insanın həyatında əsas olan dəyərlərin – sevgi, ümid və azadlığın – ön plana çıxarılması kimi yozula bilər. “Yaz günü” əsərinə ümumi psixologiya prizmasından yanaşdıqda burada bir neçə mühüm məqam ortaya çıxır: -Quş – insanın daxili “mən”i, azad olmaq istəyi və ruhun uçuş arzusu, -Çiçəklər – emosional yenilənmə, sevgi və həyat enerjisi, -Budaqlar – həyatın dayaqları, ailə və sosial bağlardır. Etibarı, dayanıqlığı və inkişafı simgələyir. Bu elementlərin bir araya gəlməsi göstərir ki, insan yalnız azadlıqla deyil, eyni zamanda bağlılıqla da tamamlanır. Yəni, azad ruh ailə və sevgi ilə harmoniyada olduqda həqiqi xoşbəxtlik yaranır. Rəssamın istifadə etdiyi pastel fon əsərə yumşaqlıq və poetiklik qatır. Bu fon üzərində parlaq rəngli quşun seçilməsi isə həyatın monotonluq içində belə öz parlaqlığını qoruduğunu göstərir. Rənglərin bu kontrastı tamaşaçıda həm estetik zövq yaradır, həm də emosional təsir gücünü artırır. “Yaz günü” əsəri yalnız bir rəsmdən ibarət deyil – bu, həyat fəlsəfəsinin vizual ifadəsidir. Yaz burada sadəcə təbiət hadisəsi deyil, həm də insanın daxili dirçəlişidir. Hər bir çiçək, hər bir rəng sanki deyir: həyat davam edir, yenilənir və hər dəfə yeni ümidlərlə başlayır. Gənc rəssamın bu əsərində diqqət çəkən ən mühüm cəhət onun sadə motivlər vasitəsilə dərin məna ötürə bilməsidir. Bu isə gələcəkdə onun daha böyük və daha təsirli əsərlərə imza atacağının göstəricisidir. Türkan Hüseynlinin “Yaz günü” əsəri incə duyğuların, təbiət sevgisinin və insan ruhunun harmoniyasının bədii təcəssümüdür. Bu tablo tamaşaçını yalnız baxmağa deyil, həm də düşünməyə, hiss etməyə və öz daxili dünyasına səyahət etməyə dəvət edir. Bu əsər göstərir ki, bəzən ən sadə görüntülərin arxasında ən dərin həqiqətlər gizlənir – və məhz sənət bu həqiqətləri görünən edir.
Zəngilan elindən qəlbi vətən eşqi ilə döyünən, ürəyində uzun müddətdir doğma yurdun, o yurdda uyuyan əcdadların nisgilini yaşadan Rahilə xanım Xudaquliyeva ömrünün altmış səkkizinci yaşında haqq dünyasına qovuşdu. Yaşadığı müddətdə sinəsində topladığı bütün acı və şirin xatirələrini də özü ilə apardı.
Yaxşı yadımdadır, 2022-ci ilin 16 iyulu idi. Zəngilan işğaldan azad olunsa da oraya gediş-gəliş portal vasitəsilə həyata keçirilirdi. Bir qrup qohum doğma yurdun ziyarətinə yollanmışdıq. Qrupda Rahilə xanımın ömür-gün yoldaşı İsmayıl kişi də vardı. Onun təklifi ilə Genlik kəndinə döndük. Uzun müddət ermənilərin işğalında dağıdılıb viran günə qoyulmuş evlərə baxış keçirəndən sonra kəndin qəbiristanlığına yollandıq. İsmayıl kişi qabağa düşüb doğmalarının qəbirlərini tapır, hər birinin ruhuna ayrı-ayrılıqda fatihə oxuyur, əlində telefon tutmuş nəvəsi Rüfətə dönə-dönə xatırladırdı: “Bax, yaxşı-yaxşı çək, yoxsa Rahilə nənən rahatlıq tapa bilməz!” Səhhətindəki problemlərlə bağlı doğma yurdun ziyarətinə gələ bilməyən Rahilə xanımı hamıdan yaxşı tanıyan İsmayıl kişi onun el-obaya necə bağlı olduğunu, qohumcanlılığını, dostyanımlı olmasını daha dəqiq bilir, bunu hərəkəti ilə nəvəsinə də ötürürdü. Bəli, Rahilə xanım belə alicənab bir insan idi.
Xudaquliyeva Rahilə Süleyman qızı 10 avqust 1958-ci ildə Zəngilan rayonunun Genlik kəndində anadan olmuşdur. Rayonun Genlik və Malatkeşin kəndləri bir-birinə çox yaxın yerləşdiyindən bu iki kənddə bir məktəb fəaliyyət göstərib. Rahilə Süleyman qızı da bu məktəbdə – Malatkeşin kənd səkkizillik məktəbində təhsil alıb. O dövrə görə səkkizillik məktəblərin nəzdində 11 illik gecə məktəbləri vardı. Əksər şagirdlər kimi o da kənddə fəaliyyət göstərən gecə məktəbində təhsilini davam etdirərək kamal attestatına yiyələnib.
Atası Süleyman kişi kənddə məşhur Xudaquliyevlər nəslinin tanınmışlarından, hörmət sahiblərindən biri olub. Müxtəlif vəzifələrdə işləyib, imkanı çatdıqca kəndlilərinin köməyində durub. Daha çox milis sistemində sahə inspektoru işlədiyi vaxt ədalətli davranışı ilə seçilib.
Anası Əsgərova Səkinə Əsgər qızı uzun müddət Genlik-Malatkeşin kəndləri üzrə poçt məntəqəsinin müdiri işləyib.
Ailədə dörd bacı, bir qardaş olublar. Kənd həyatının qaydalarına uyğun mehribançılıqla yaşayıb, təsərrüfatları ilə məşğul olublar.
Rahilə Xudaquliyeva Yüngül Sənaye Texnikumunu bitirib rayona qayıdan kimi onu gənc kadr olaraq Zəngilan rayon Partiya Komitəsi Aparatında kargüzar vəzifəsinə işə qəbul ediblər. O, bu vəzifədə 1976-cı ildən 1982-ci ilə kimi işləmişdir. Sonra iş yerini dəyişmiş, rayon İstehlak Cəmiyyətində arxiv-makina işi üzrə kadrlar şöbəsində işini davam etdirmişdir.
Atası Süleyman kişi tez dünyasını dəyişdiyindən qızının toyunu görməyib. Rahilə xanım əmilərinin xeyir-duası ilə 1977-ci ildə öz həmkəndlisi İsmayılla ailə həyatı qurub.
Ağayev İsmayıl Novruz oğlu Genlik kəndində doğulub, boya-başa çatıb. Deyilənə görə, əsilləri Cənubi Azərbaycanın Təbriz şəhərindəndir. İsmayılın babası İsmayıl XX əsrin əvvəllərində başqa bir qardaşı ilə Qafan şəhərində mis mədənlərində işləmək üçün gəlib. Ailədə səkkiz qardaş imişlər. Sovet hökuməti qurulandan, Araz çayı boyunca tikanlı məftillər çəkiləndən sonra o tayla əlaqə kəsilib. İsmayıl kişi əvvəlcə Qafanın Şəhərçik qəsəbəsində yaşayıb, Hacıxanımla ailə qurub. Sonra ailəsi ilə birlikdə Zəngilanın Genlik kəndinə köçüb. Novruz Genlik kəndində böyüyüb, boya-başa çatıb. Orta təhsilini başa vurduqdan sonra Bakıda birillik sürücülük məktəbini oxuyub. Rayona qayıtdıqdan sonra öz ixtisası üzrə işləyib.
Birgə nigahdan 26 sentyabr 1978-ci ildə Naibə adlı bir qız övladları dünyaya gəlib. Naibə xanım böyüyür, ali təhsil alır. Hazırda Gəncə şəhərində 26 saylı məktəb-lisey kompleksində öz ixtisası üzrə müəllim işləyir. Əslən Zəngilanın Vejnəli kəndindən olan, məcburi köçkün olaraq Gəncə şəhərində məskunlaşan Mehdiyev Şahin Şirin oğlu ilə ailə qurur. Bu nigahdan iki uşaqları dünyaya gəlir. Oğlu Rüfət Gəncə Dövlət Universitetinin tarix-coğrafiya ixtisası üzrə fakültəsini bitirir. Hazırda dövlət qulluğundadır. Qızı Fatimə isə hazırda Bakı Dövlət Universitetinin sosial iş fakültəsində təhsil alır.
1993-cü ilin oktyabrın sonunda Zəngilan rayonu ermənilər tərəfindən işğal olunduqdan sonra Rahilə xanım da digər həmyerliləri kimi doğma yurdu tərk etmək məcburiyyətində qaldı. Onda hər kəs ümidi olan məkana üz tuturdu. Rahilə xanım da qardaş və bacısının əvvəlcədən köçüb yaşadıqları Gəncə şəhərinə gəlib burda məskunlaşdı.
Zəngilan sonuncu işğal olunmuş rayondur. Dağlıq Qarabağ və ətraf rayonlar daha əvvəldən işğal olunduğundan, həm də Ermənistandan (Qərbi Azərbaycandan) azərbaycan əhalisi deportasiya olunduğundan ölkədə Qaçqın və Məcburi Köçkünlərin işləri üzrə Komitə yaradılmışdı. Komitənin yerlərdə də nümayəndəlikləri, şöbələri fəaliyyət göstərirdi.
Bir gün Rahilə xanım qeydiyyata düşmək, işlərin nə yerdə olduğu ilə maraqlanmaq məqsədilə Gəncə şəhər Kəpəz rayon İcra Hakimiyyətinin inzibati binasında yerləşən Komitənin yerli şöbəsinə gəlir. Növbədə çox adamın dayandığını görür, lakin işin getmədiyinin şahidi olur. Yaxınlaşıb maraqlanır. Şöbənin ilk sədri Qurban müəllim bildirir ki, işi aparan – adamları qeydiyyata alan, makinada yazmağı bacaran, arayışları hazırlayan işçisi olmadığından özü bu işlərin öhdəsindən gələ bilmir. “Nə olar, icazə versəydiniz, mən kömək edərdim”, deyə hər zamankı kimi Rahilə xanım öz köməyini təklif edir. Qurban müəllim əvvəlcə tərəddüd edir, inanmaq istəmir. Rahilə xanım makinanın arxasına keçərək işə başlayır. Qısa müddətdə arayışları yazıb hazırlayır, kitabda qeydlərini aparır. Tez bir zamanda dəhlizin boşaldığını, adamların məmnunluqla oranı tərk etdiklərini görən Qurban müəllim Rahilə xanıma qalıb orda işləməyi təklif edir. Elə o gündən Rahilə xanım çiynini bu müqəddəs işin öhdəsinə söykəyir. Həmin dövrdə və sonrakı illərdə öz yurdlarından pərən-pərən düşmüş məcburi köçkünlərə xidmət göstərməkdən müqəddəs başqa hansı iş ola bilərdi?
Rahilə xanım təkcə ofisdə oturub qeydiyyatla məşğul olmur. O, Gəncə şəhərində məskunlaşan məcburi köçkünləri axtarır, onların şəraiti ilə tanış olur, qeydiyyata alır, gələn yardımların ədalətli şəkildə bölünməsində canı-dildən fəallıq göstərir. Baxmayaraq ki, bir müddət sonra Komitənin yerlərdə şöbələri genişlənir, hər rayon üzrə nümayəndə təyin olunur, amma Rahilə xanım heç vaxt ayrı seçkilik qoymur. Demir ki, bu zəngilanlıdır, bununla maraqlanım, o birilər mənlik deyil. İstər şuşalı, laçınlı, kəlbəcərli, ağdərəli, xocalılı, ağdamlı olsun, istər zəngilanlı, Rahilə xanım hamısının problemi ilə maraqlanır, onların həllinə çalışır. İllər ərzində Komitədə keçirilən yekun iclaslarında Rahilə xanımın adı həmişə çəkilir, işi təqdirəlayiq hesab olunur. El arasında da hamı onu tanıyır, doğma münasibətindən, göstərdiyi qayğıdan ağızdolusu danışırlar.
Təəssüf ki, həyat əbədi deyil; bu dünyaya bir gün gəliş olduğu kimi bir gün də gediş var. Amansız əcəl heç kimə möhlət vermir. Rahilə xanım da 2026-cı ilin soyuq bir fevral günündə dünyasını dəyişdi. Onu Gəncə şəhərində məşhur İmamzadə qəbiristanlığında torpağa tapşırdılar.
Bacısı Nəsibə xanım deyir ki, bacım Rahilə el üçün yaşadı, təkcə Zəngilandan deyil, Gəncədə məskunlaşan Dağlıq Qarabağ ətrafı bütün rayonlardan olan məcburi köçkünlərə qayğı göstərdi, çətin məqamlarda yanlarında oldu. Bu, bizim üçüb böyük təsəllidir.
Bəli, Rahilə xanımın əziz xatirəsi uzun müddət əziz tutulacaq. Özü də təkcə onu tanıyan zəngilanlıların qəlbində yox… həm də Gəncədə məcburi köçkünlük yaşayanların yaddaşında…
Deyirəm, Allahın dostlarımla bağlı mənə ən böyük lütfü bir ömür boyu saf və təmiz qəlbli, sədaqətli insanlarla nəfəs qədər yaxın olmağımız, sevinc və kədərimizi məhrəmliklə bölüşməyimizdir…
Gəncliyimizdən üzü bəri birgəlikdə olduğum barmaq sayına gələn rəfiqələrimdən biri də sənsən, Səlminaz!
Həmişə xatırlayıram ki, hər il aprelin 5-də təbiət tər-təzə libasıda yenicə puçurlayan əsrarlı peyzajı ilə könlümüzü oxşayıb. İndi də gecədən yağan yağış hələ də narın-narın çisəkləyir. Təbiət elə gözəldir ki, bu saflıq, paklıq könülümüzü ehtizaza gətirir. Yaz yağışı könül açmazmı, gözümüzü, könlümüzü oxşamazmı… Məni və səni sevən doğmaların üçün bu duyğusal gözəlliyə sevinc və şuxluq qatan bir fərəhimiz də sənin doğum günündür, əzizim!
Ömrümüzdən neçə bahar, neçə də payızlar ötdü. Hər iki fəsil sənin də həyatından izsiz, rəngsiz ötüb keçmədi. İllər öz axarı ilə taleyini naxışladı. Övladların, nəvələrin, əzizlərin səni sevgiylə, ehtiramla əhatə etdi.
Əbəs yerə demirik ki, sənətlərin ən ucası müəllimdir. Sən də dil-ədəbiyyat müəllimi olaraq pedaqoji sahədə böyük məsuliyyətlə, nizamla çalışdın. Zəhmətinin bəhrəsi də ölkəmizdə və onun hüdudlarından kənarda yaşayan, fəaliyyətdə olan, Azərbaycanın adına qürur gətirən şagirdlərindi. Xoş günlərində səni böyük ehtiramla xatırlayan müxtəlif ixtisaslı yetirmələrindi…
Doğum günün, yubiley yaşın mübarək olsun, Səlminaz xanım!
P.S. Qədim Şirvan elinin övladı olsan da nədənsə səni həmişə Qarabağ xanımlarına bənzətmişəm. Yerişinlə, duruşunla mənə nazlı, qəmzəli Qarabağ xanımlarını xatırlatmışan. Bu da sənə bir özəl baxış…
Nə olur-olsun, çiçəklər açmağından qalmaz, quşlar uçmağından… Qanad quranların uçmaq arzusu olmayıb heç vaxt, gül qoparanların da çiçəkləmək…
Hamı göyə üz tutdu əlləri, duaları, umacaqları ilə… Amma heç kim özü ilə aparmadı göy üzünü. Hamı torpağa döndü axırda, torpağa…
Təkcə ağrılardan deyil həzzdən də gələ bilir ölüm. Və ən ağrılısı odur ki, ömrünün ən yaxşı məqamda çatır əcəl, yəni yaşamaqdan həzz almağa başladığın vaxtda..
Elə dünyanın işləri də həmişə pis getmir, arada düzələ də bilir adamlarınkı kimi. Amma işlərin ən pisi dünya ilə sakinləri arasını vuranıdır..
Olan işdi, bir gün səndən tez ölsəm, dünyanın yaxşı vaxtında getdi, – deyərsən. Nə ağrılar gördük, nə həzzlər çəkdik. Bizə qalsa, hər şeyə rəğmən, dünyaya yenidən gələrdik.
Bir ömür əlləşdik həyatla, vuruşduq zamanla, çarpışdıq ədalətsizliklərlə. Gah suları tərsinə üzdük, gah düzünə üzüldük haqsızlığın. Sən demə, əlləşmək yox, ayaqlaşmaq gərək imiş, zamanla ayaqlaşmaq!
Burulğanlarda qərq olmaq daha böyük dərd, qəhr olur gücsüzlüyünü biləndə adam. Bir suların dibsizliyinə enmək var, bir də dalğaların ağuşunda ənginliklərə qalxmaq. O zaman anlayırsan ki, güc başqa şeydi, zor başqa şey…
Əli ətəyindən uzun olanlar yaxşı bilir ancaq nağılda olur Cırtdanın divə qalib gəlməsi. Xəlbirlə su daşımaq bir başqa qaravəlli…
Aldandıq “pul əl çirkidir” deyən kəslərə. Özləri sərvət topladılar xımır-xımır pul-para, var-dövlət, mal-mülk sahibi oldular, biz yenə lüt-üryan qaldıq çölün düzündə…
Mən Səməd Vurğun haqqında bu silsilə yazıları yazmağa başlayarkən,bilirdim ki,onun Hüseyn Cavidə həsr etdiyi “Səadət düşmənlərinə” şeirindən də yazacağam.Əlbəttə çox istərdim ki,bu şeir haqda yazmayım.Eyni zamanda daha çox istərdim ki,Səməd Vurğun kaş bu şeiri hec yazmamış olaydı..Amma mən bu silsilədə ” Səadət düşmənlərinə”şeirindən yazmasam elə bilirəm ki,bu yazımda tam səmimi olmaram.Haqlı olaraq. buna görə mənə irad da tutarlar… “Səadət düşmənlərinə” şeiri Səməd Vurğunu istəməyənlərin,onu qəbul etməyənlərin böyük şairə qarşı əllərində dəstəviz tutduqları şeirdir.Səməd Vurğunu təhqir edənlər,bu şeirə görə təhqirlərinə haqq qazandırırlar….Təəssüf ki,bu belədir…Səməd Vurğun heç şübhəsiz ki,bu şeiri sifarişlə yazıb (Bəlkə də heç özü yazmayıb- bu haqda bir qədər sonra).Və yenə də mənim qənaətimə görə bu şeri Səməd Vurğuna dönə- dönə,təkrar- təkrar yazdırıblar … O vaxta qədər ki, şeir,sifarişçiləri təmin edənə qədər…Çünki Səməd Vurğun öz şeirlərində heç kəs haqqında elə bədnam,kəskin,təhqiredici ifadələr işlətməyib.Hətta II Cahan savaşında da yazdığı şeirlərdə belə,faşistlər haqqında elə kəskin,təhqiramiz ifadələr işlətməyib.Mən yuxarıda dedim ki,bu şeiri Səməd Vurğuna təkrar-təkrar yazdırıblar.Bunu şeirdən də bilmək olur.Bu şeir Səməd Vurğunun həm üslub,həm forma,həm süjet baxımından ən zəif şeiridir.Sünilik hər sətirdə hiss olunur.Şeirdə boş pafos,şüarçılıq adamı yorur.Əsasən süjet dağınıqlığı,pərakəndəlik aydın nəzərə çarpır ( Mənə görə burda Səməd Vurğun üslubundan əsər-əlamət yoxdur)…Şeir “bizim yerlərin” tərənnümü ilə başlayır.Şeirin böyük hissəsi də bu tərənnümə həsr olunub…Sonra,qəfil ( qəfil sözündən uyğun söz tapa bilmirəm) Cavid yada düşür.Özü də necə:
“Sən ey böyük günlərin adına böhtan atan”.
Cavid hansı əsərində,hansı böyük günə böhtan atıb? Sonra o Cavidə “şarlatan” deyə xitab edir.Bu Səməd Vurğunun üslubudurmu?.Əlbəttə yox.
“Gözəllik aşiqiyəm” deyən deyilmidin sən? Ömründə bir yaxşılıq gəlməyibdir əlindən?”.
Bir-birini tamamıamayan iki cümlə.Bəli,Cavid özünə “gözəllik aşiqi” deyib. Amma onun hansı yaxşılığından,daha doğrusu pisliyindən söhbət gedir? ( Söhbət,qondarma vətənə xəyanətdən gedirsə ,bu ittiham da da öz təsdiqini hələ tapmayıb)….Sonra:
"Adına millətçilər dedi "Böyük sənətkar" .
Məsələ burasındadır ki,Cavidə böyük sənətkar deyənlərdən biri yox,birincilərdən biri,elə Səməd Vurğun olub.Özü də bütün ömrü boyu.Sonra davam edir :
Gəlin düz araşdıraq,sənin sənətinmi var?"
Bunu Səməd Vurğun Cavid haqqında deyir.İnandınızmı buna?.Kim bilməsə də Cavidin böyüklüyünü ən çox elə Səməd Vurğun bilirdi.
"Sən gecələr "Hamidi"vurub cilməyə getdin.
Bu şeirdə uzun müddət anlamadığım cümlə,bu misra olub.Hamidin bura nə dəxli var? Hamid Türk şairi idi,Cavidin də çox sevdiyi şairi idi, amma millətçi deyildi,türklər onu avropapərəst bir şair kimi qəbul edir.Amma məni dolaşığa salan “Hamidi”nin dırnaq içərisinə yazılışı olub.Özü də Hamid yox,”Hamidi”.Sonradan bildim ki,”Hamidi” 1937 – ci ildə Bakıda məşhur olan spirtli içki olub.Bu da Cavidə böhtandır.Səməd Vurğun da diğər qələm yoldaşları kimi Cavidin içgi aludəçisi olmadığını bilirdi.
Hərədən bir tük çəkib kosaya saqqal etdin.
Cümlənin qeyri-müəyyənliyini görürsünüzmü?
"Azərbaycan şairi" olsa da murdar adın"...
Az qala and içəsən ki,Səməd Vurğun heç kimə, “murdar” deməz.Onda ki,qala Cavid ola.
"Sultanların, şahların sinisini yaladın".
Cavidi tanıyanlar çox gözəl bilirdilər ki,Cavid qədər məğrur insan təkcə Azərbaycanda yox,dünyada az olub. Bunu Səməd Vurğun da bilirdi.
"Utanmadın Vaqifin,Füzilinin üzündən
Utanmadın Sabirin "Ay satıram" sözündən
Yenə də,fikir anlaşılmazlığı.
"O murdar arzuların torpaqlara kömüldü
Sənin yaratdıqların özündən əvvəl oldu".
Hüseyn Cavid 1937-ci ilin 4 iyununda həbs olunub,bu şeir isə həmin müdhiş ilin16 iyununda “Ədəbiyyat qəzeti”ndə çap olunub ( şeir özü tədqiqatçıların dediyinə görə 11 iyunda yazılıb).Cavidin həbsindən cəmi 6 gün sonra yazılıb.Cavidin arzuları nə tez (həbsindən cəmi 6 gün sonra) torpağa kömüldü? Səməd Vurğun hardan bilə bilərdi ki,Cavidin yaratdıqları özündən əvvəl ölüb.Axı Cavid hələ ölməyib,cəmi 6 gündür həbs olunub…Məni qınamayın,bəzən mənə elə gəlir ki,bu şeiri Səməd Vurğun yazmayıb ( O illərdə nə desən olardı).Sadıcə olaraq Səməd Vurğunun adından yazıblar.Səməd Vurğun yazıbsa da,ustalıqla hər cümlədə,bu şeiri ona zorla(1937-ci il) yazdırdıqları barədə elə bu şeirlərin cümlələri içərisində açıq- aydın dəlillər qoyub… Bu şeiri oxuduqda, mənfur sovet diktaturasının, Stalinin Bağırovun,onların məslək daşlarının,əlaltılarınınn xalqımızın tarixinə,mənəviyyatımıza nə qədər ağır,sağalmaz yaralar vurduqlarının bir daha şahidi oluruq. Bu olaylarda Səməd Vurğunu günahlandırmayın. . Bir xalq olaraq, bizə bu acıları yaşadan Stalinə Bağırova…dönə- dönə lənətlər oxuyun.
Остров «самоваров»: как империя убрала ветеранов с улиц. Это одна из самых позорных страниц в истории России и СССР. Это история о том, как империя «отблагодарила» людей, которые ради её спасения оставили на фронте части своего тела и здоровье. Представьте: парады Победы, ордена, крики «ура!» и на этом фоне тысячи людей, которых в народе с издёвкой называли «самоварами», потому что у них не было ни рук, ни ног.
USTACAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
Rəngli sükutun dili – çiçəklər nə deyir? (“Vaz və 4 çiçək”lə söhbət – altıncı yazı) Gənc rəssam Türkan Hüseynlinin “Vaz və 4 çiçək” adlı əsəri ilk baxışda sadə, zərif və estetik bir natürmort təsiri bağışlasa da, bu rəsmin dərinliyinə endikcə onun sadəcə çiçəklərdən və bir vazdan ibarət olmadığını anlayırıq. Bu əsər, əslində, ailə modelinin – ata, ana, bacı və qardaşdan ibarət olan dörd nəfərlik birliyin psixoloji və emosional harmoniyasını simvolik şəkildə əks etdirən incə bir bədii ifadədir. Rəsmdə diqqəti ilk çəkən məqam dörd qırmızı çiçəyin bir vaz içində yerləşdirilməsidir. Psixologiyada qırmızı rəng həyat enerjisini, sevgini, bağlılığı və bəzən də emosional intensivliyi ifadə edir. Bu çiçəklərin hər biri ayrı-ayrı fərdləri – ailə üzvlərini təmsil edir. Onların eyni kökdən çıxaraq bir vazda toplanması isə ailə bağlarının möhkəmliyini və birgə var olmağın vacibliyini göstərir. Vazın özü burada sadəcə bir qab deyil – o, ailənin təməlini, ev mühitini, valideynlərin yaratdığı təhlükəsiz və qoruyucu atmosferi simvollaşdırır. Bənövşəyi çalarlı vaz rəngi psixoloji baxımdan sakitlik, dərinlik və mənəvi zənginlik anlamı daşıyır. Bu isə onu göstərir ki, ailə yalnız fiziki deyil, həm də emosional və mənəvi bir sığınacaqdır. Dörd çiçəyin forması və yerləşməsi də təsadüfi deyil. Onlardan biri bir qədər kənara yönəlib – bu, fərdiliyi, ailə daxilində hər bir üzvün özünəməxsus xarakterə malik olduğunu göstərir. Digərləri isə bir-birinə daha yaxın, sanki bir-birini tamamlayan vəziyyətdədir. Bu isə ailə üzvləri arasında qarşılıqlı dəstək və empatiyanın mövcudluğunu əks etdirir. Yaşıl yarpaqlar isə inkişafı, yenilənməni və həyatın davamlılığını ifadə edir. Ailə psixologiyasında bu, xüsusilə uşaqların – bacı və qardaşın böyümə prosesində valideynlərin rolu ilə sıx bağlıdır. Yarpaqların çiçəkləri qoruması və onları tamamlaması valideyn qayğısının vizual metaforası kimi çıxış edir. Fonun sarı tonlarda işlənməsi isə rəsmin ümumi emosional fonunu müəyyənləşdirir. Sarı rəng psixologiyada istilik, sevinc və ümid rəmzidir. Bu, ailə daxilində mövcud olan pozitiv atmosferi, sevgi dolu münasibətləri və gələcəyə inamı simvolizə edir. Eyni zamanda, fonun yumşaq keçidlərlə verilməsi ailə həyatının dinamik, lakin harmonik axarını xatırladır. Bu əsərdə diqqət çəkən əsas psixoloji məqam odur ki, fərqli xarakterlərə malik dörd fərd bir məkanda – eyni vazda – harmonik şəkildə mövcuddur. Bu, sağlam ailə modelinin əsas prinsiplərindən biridir: fərqliliklərə baxmayaraq birgəlik, qarşılıqlı anlayış və emosional bağlılıq. Detallara keçsək, mərkəzdə aşağıdakı çiçək ananı təmsil edir. Ananın qucağından yüksələn iki qoşa çiçək isə Türkan və qardaşını simvolizə edir. Bir az kənarda olan çiçək isə atadır. Türkan özünü ataya yaxın ən kiçik ölçülü çiçək – qönçə kimi təsvir edib. Ananasın qucağında, özündən böyük qardaşının yanında və atasının himayəsində özünü çox xoşbəxt və dəyərli hiss edir. Ailədə ən kiçik olsa da özünü zirvədə təsəvvür edir. Türkan Hüseynlinin bu işi göstərir ki, incəsənət yalnız estetik zövq yaratmaqla kifayətlənmir, o, həm də insan psixologiyasının, sosial münasibətlərin və ailə dəyərlərinin dərin qatlarını açmaq gücünə malikdir. “Vaz və 4 çiçək” əsəri sadə kompozisiyası ilə mürəkkəb bir həqiqəti çatdırır: ailə – müxtəlif fərdlərin bir bütövə çevrildiyi, sevgi və anlayış üzərində qurulan canlı bir sistemdir. Bu rəsmi seyr edən hər kəs, istər-istəməz öz ailəsini xatırlayır və bu dörd çiçəyin arasında öz yerini axtarır. Bəlkə də bu əsərin ən böyük uğuru da elə bundadır – o, hər kəsə tanış olan, amma bəzən ifadə edə bilmədiyimiz hissləri rənglər vasitəsilə dilləndirir.
ÖVLADIYAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
Türkan Hüseynlinin “Qız qalası” adlı əsəri (beşinci yazı)
Azərbaycan təsviri sənətində milli simvolların bədii təcəssümü hər zaman xüsusi yer tutmuşdur. Bu baxımdan gənc rəssam Türkan Hüseynlinin “Qız qalası” adlı əsəri həm mövzu seçimi, həm də ifadə vasitələri ilə diqqət çəkən və dərin mənalar daşıyan yaradıcılıq nümunəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Əsərin adı birbaşa Azərbaycanın ən qədim və sirli memarlıq abidələrindən biri olan Qız qalası ilə bağlıdır. Bu qala yalnız memarlıq nümunəsi deyil, həm də xalq yaddaşında yaşayan rəvayətlər, miflər və tarixi yaddaşın daşıyıcısıdır. Qız qalası əsrlər boyu həm müdafiə tikilisi, həm də sirli hadisələrin mərkəzi kimi qəbul edilmiş, müxtəlif əfsanələrlə zənginləşmişdir . Türkan Hüseynli bu məşhur abidəni realist detallarla deyil, daha çox simvolik və abstrakt yanaşma ilə təqdim edir. Bu isə əsəri yalnız təsviri yox, həm də fəlsəfi düşüncə predmetinə çevirir. Rəsmə diqqətlə baxdıqda, ön planda iri, qızılı-sarı tonlarda təsvir olunmuş silindrik formalar diqqəti cəlb edir. Bu formalar birbaşa Qız qalasının strukturunu xatırladır, lakin klassik təsvirçilikdən uzaqdır. Rəssam burada konkret memarlıq dəqiqliyindən çox, formanın ruhunu təqdim etməyə çalışır. Fon isə dinamik mavi və qırmızı rənglərin toqquşması ilə verilib: -Mavi tonlar – səmanı, zamanın axarını və sakitliyi simvolizə edir, -Qırmızı isə, ocağı, alovu, atəşi – qaynar ruhumuzu, Günəşi, istiliyi, hərarəti simvolizə edir. Yəqin ki, Türkan balamız Qız qalasının yanında “bu möhtəşəm tonqalı qalayanda” Bayram çərşənbələrimizdən ilhamlanıb. Bu rəng qarşıdurması əsərin emosional yükünü artırır və tamaşaçını passiv müşahidəçidən aktiv düşünən subyektə çevirir. Əsərdə diqqət çəkən əsas cəhətlərdən biri də onun abstrakt xarakteridir. Qız qalası burada konkret daş tikili kimi yox, yaddaşın, keçmişin və milli kimliyin simvolu kimi təqdim olunur. Rəssamın istifadə etdiyi sərbəst fırça vuruşları və qeyri-dəqiq konturlar aşağıdakı fikirləri formalaşdırır: -Tarix yalnız faktlardan ibarət deyil, həm də hisslər və xatirələrdir, -Keçmiş zamanla silinmir, sadəcə forması dəyişir, -Milli dəyərlər hər nə qədər dəyişsə də, öz mahiyyətini qoruyur. Türkan Hüseynlinin bu əsərində xüsusi vurğulanmalı məqamlardan biri də gənc rəssam təfəkkürüdür. O, klassik mövzuya fərqli yanaşaraq onu müasir incəsənətin dili ilə yenidən təqdim edir. Bu isə göstərir ki: -Gənc nəsil (uşaq və yeniyetmələr) milli irsə biganə deyil, -Əksinə, onu yeni forma və üslublarla yaşadır. “Qız qalası” əsəri sadəcə bir memarlıq abidəsinin təsviri deyil. Bu, Azərbaycan tarixinin, mədəniyyətinin və milli kimliyinin bədii interpretasiyasıdır. Türkan Hüseynli bu əsər vasitəsilə tamaşaçını düşünməyə, keçmişə fərqli baxmağa və sənətin sərhədsiz ifadə imkanlarını dərk etməyə dəvət edir. Bu rəsm bir daha sübut edir ki, incəsənət yalnız gördüyümüzü deyil, hiss etdiyimizi də danışır – və bəzən ən dərin həqiqətlər məhz abstrakt formaların içində gizlənir.
