YAZARLAR cameəsi adından Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi XƏLİLOVA AFƏT MÜRŞÜD QIZInı doğum günü münasibətilə təbrik edir, qarşıdakı bütün həyat və fəaliyyətində yeni-yeni nailiyyətlər arzulayırıq!!! Uğurlarınız bol olsun!!! Allah Sizi qorusun!!! Hörmətlə: Zaur USTAC
YAZARLAR cameəsi adından Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi XƏLİLOVA AFƏT MÜRŞÜD QIZInı doğum günü münasibətilə təbrik edir, qarşıdakı bütün həyat və fəaliyyətində yeni-yeni nailiyyətlər arzulayırıq!!! Uğurlarınız bol olsun!!! Allah Sizi qorusun!!! Hörmətlə: Zaur USTAC
Öncə söz vardı… 20 – ci hissə. İsmayıl Şıxlı – Xalq yazıçısı, publisist, pedaqoq, ədəbiyyatşünas və ictimai xadim.
İSMAYIL MÜƏLLİM, MƏN SİZİ EŞİTDİM (esse-hekayəm 5 avqust 2023 – cü ildə “Ədəbiyyat qəzeti” ndə dərc olunub)
(Bu rubrikanı sözü qutsal sayan ədiblərimizə həsr edirəm…26 iyul İsmayıl Şıxlının anım günüdür)
Mən Kürə aşiqəm, Kür mənə aşiq.Mən Kürə məftunam, Kür mənə məftun.Mən Kürə heyranam, Kür mənə heyran. Ana Kür! Yaşa Kürüm! Hələ neçə ömür Yaşadacaq könüllər səni! Çünki zimistanın dağlara çəkildiyi vaxtlarda, sən bir gəlin kimi görünürsən yatağında, çünki sən təbiətin qucağında nazəninsən, gözəl Kürüm! Gözəlliyindən pay alsın dünyanın çayları, özəlliyindən nəsibini götürsün məmləkətin dənizləri, gurluğundan xəcil olsun elin suları-selləri.Səni sevməyə və seçməyə dəyər, əsərlərimin baş obrazını mən bu cür salamlayıram, zira Vətənimin həyatına bağlısan.Bu cür deyə bilərəmmi?
-Sən nəfəsi olmusan can gülşənimin, keçmişimin, bu günümün aynası Kür.Bu dünyada arzularımın dünyası Kür.Qovğalı, məlalı tariximizin şahidi, ey Ana Kürüm! -Bu sözləri dünən bu vədələr Kürlə qabaq-qənşər oturmuş, azman görkəmli, gözü eynəkli, qəlbi sazlı, dili sözlü bir kişi çayın qulağına pıçıldayarkən gördüm.Aralarında elə dostanə söhbət gedirdi ki…Kürmü onda məst olmuşdu, omu Kürdə xumarlanmışdı – ayırd etmək çətin idi.Müdaxilə etməyə də adamın əli gəlmirdi. “Bəs o hansı sənətin sahibi idi?” -deyə sual etsəniz, cavab verərdim – “müəllim”.Kürün sahilində nəfəsini əllərinə hovxuran bu ağsaqqalın barmaqlarını isidib bu saat yazıya başlayacaq kimi görkəmi vardı.Üzündən doğma, məhrəm bir insanı xatırladırdı.Məndən olsaydı, deyərdim ki, ədəbiyyat müəllimimdir.Lakin nagahan şəkildə çevrilib gözlərimə zillənən baxışından belə bir nidanı sezdim: “Təkcə müəllimmi?” – deyə soran bu möhtərəm zatın əzəmətli görünüşünün arxasında sadədil, cəfakeş, ziyalı və nurlu bir şəxsiyyətin dayandığını görçək, öz beynimdən keçən “qaçaraq fikirlərimdən, tələsik proqnozumdan bir qədər utandım” – desəm və həmən də əhfinizə sığınsam yeridir.Bir qədər irəli addımlasam, ona sarı yaxınlaşsam, bu mübhəm sükutu pozub, mehriban və qəhrəman müsafirimizi tanıyacağıma əminəm.Ancaq mən nə karəyəm ki…Bunu düşünürkən ayaqlarım səndələdi, taqətsiz, yorğun yerişim büdrəyib, sanki məni tənə və qınaqla danlayan təhər oldu:
-“Ey biçarə, özünə gəl, qarşındakı bir müəllimdir, hələ onu tanı, yaxşıca dərk et” Ancaq bir qədər becid davranmağın da zamanı, axı istidən Kürün kənarında ovxalanmış, sıcaqdan cadar-cadar olmuş torpaq bu saat mənimlə xosunlaşaraq tezliklə Günəşin üfüqdə qızaracağını xəbərləmişdi.Ayağıma yapışan bu saqqız yolların nahamarlığından fürsət bulub üzünə diqqətlə baxa bildim.Məni sevindirdi…Ey dostlar, tanıyıram. -Şıxlı İsmayıl, Baba İsmayıl, azman və ozan İsmayıl…Tanıyıram! İsmayıl Şıxlı sevgisini biraz da təhtəlşüurumuzda mürgüyə qalmış mental kodlarımızda arayaq.Sovet ideologiyasının ənənələrimizi qamçıladığı zamanda Novruz bayramını nəsrimizə gətirən kişi idi İsmayıl Şıxlı.Ədəbiyyatımıza sonra da kinomuza.”Dəli Kür” dən söhbət gedir.Bayram şölənlərinin, göstərilərinin sanballı çıxması üçün yazıçı şəxsən çəkilişlərdə iştirak edir, “baca-baca gəzmək”,” xurcun atmaq” kimi təzahüratlara diqqət kəsilib, necə deyərlər, hər şeyi seçib-sonalayardı. Lakin tələsməyək, Şıxlının “Dəli Kür”ə gedən yolu 1919 – cu ilin martın 22-dən başlayırdı.Novruz günlərində xalqımıza ərməğan olunan sevgili yazıçımızın doğulduğu yer Qazağın İkinci Şıxlı kəndidir.Şəcərəsi Şıxlinskilərin mübarək soyu ilə qovuşurdu.Hərb tariximizin nəhəngi, artilleriya generalı Əliağa Şıxlinskinin yaxın qohumu idi.Qazaxda dünyaya gəlmək zatən biixtiyar şəkildə saza və sözə doğuluşdan könül verməkdir.Belə də tərif verə bilərik: “Bəbəlikdən babalığa gedən yolda sazı çiyində, sözü dildə görənlərə”- Qazax elində doğulanlar deyilir.Bir də lap çağa vaxtından qamçılanmaq vardı taleyində.Bəy nəslinin yetirməsi kimi atası Qəhrəmanı və qohumlarının qanını it qanına döndərən sovet “başbilənlər” i cəfalı günlər yazdılar Şıxlinskilərin taleyinə. Yeniyetmə çağlarında Şıxlıya “xoş gördük” – deyən ilk növbədə qonşu Kosalar kəndinin camaatı oldu, müəllimləri Mirqasımın, Əlinin timsalında savadlı, dünyagörüşlü kişilər gənc İsmayıla yol göstərdilər.O da öyüdləri cavabsız qoymadan “Yol tutan, bal tutar” deyibən yola çıxdı: elm, poeziya və nəsr yoluna.Çox sualın cavabını hələ gənc çağlarından əxz edir, “Bezi söz, qeybəti söhbət yerinə” satanların ahını alır İsmayıl. “Nəsihətlə gülə-gülə gəlməyənləri, müsibətlə döyə-döyə gətirərlər” devizini rəhbər tutanlardan idi.Qorxunu kişiliyə yaraşdırmazdı.1941 – ci ilin iyununda dava başlayarkən, Pedaqoji İnstitutda dövlət imtahanı verməyə macal tapmır.Nolsun ki…Əvəzində başqa imtahan gözləyirdi onu – ” hərb imtahanı”.Hələ cəbhəyə yollanıb müsəlləh əsgər kimi vətənin keşiyində duranda vur-tut 22-33 yaşı vardı. “Kerç sahillərində”, ” Səhəri gözləyirik”, ” Konserv qutuları”,” Haralısan, ay oğlan?” cəbhə illərindən oxucular üçün ərməğan sayılan gündəliklərdir:
(Cəbhə gündəlikləri) “Gecə-gündüz alman tanklarının əleyhinə xəndəklər qazır, dəmir dirəklər basdırır, tikanlı məftillər çəkirdik.Biz imkan vermirdik ki, almanlar Mozdokdan bu yana Dərbəndə irəliləsinlər.Biz Xəzər sahilindən Qara dəniz sahilinə, Tuapse tərəfə, oradan Krasnodar şəhərinə doğru irəlilədik.İrəlilədik demək düz deyil, əslində, biz bu yolları dizin-dizin süründük, qarış-qarış keçdik”
Bütün bunlara insanı tir-tir titrədən, dəli kimi silkələyən, içdən təbii şəkildə silkinib çıxmış məhrəm yazıçı xatirələri də deyə bilərik. “Ayrılan yolıar” a qədər uzanan kəşfiyyat xarakterli yazıları, yeni üslub arayışları idi bütün bunlar.Axı ədəbi cameədə müəllim sandığı Mehdi Hüseyn ona “konkret müşahidələrini qələmə al” demişdi. 1954-55-ci illərdə yazılan “Ayrılan yollar” bir növ 1950-ci illərə qədər yaranan, pambıqçı, kolxozçu könlünə məlhəm sayılan, indi hardasa gülüş doğuracaq: “Qol çırmayıb sən tarlaya çıxanda, Səs yayılır hər mahala Sürəyya. Ağ pambığı becərəndə, yığanda, Gəlməyəsən heç zavala Sürəyya” -kimi mətnlərin qəhrəmanları “əməyin azad, diləyin azad” – deyib meydan sulayırdılar.Biz ona görə İsmayıl Şıxlı, İsa Muğanna, Anar, Elçin, Mövlud Süleymanlı, Fərman Kərimzadə kimi yazıçılara minnətdarıq ki, prozamızı pambıq tarlaları təki ayaqaltı olmaqdan xilas etdilər.Onların önündə İsmayıl Şıxlı gedirdi ki, monumental əsərləri ilə, pafosdan, bər-bəzəkli, bəzək-düzəkli sətirlərdən qaçıb, özündən sonra gələnlərə işıq tutdu… …Və bu işığı elə saçdı ki, arxadan gələnlərin gözləri qamaşmadı. Çətin məqamlarda bir an belə durmadı, duruxmadı, sinəsini önə verib “Azərbaycan” jurnalının redaktoru kimi yeni nəsil yazarların əsərlərinə yol açırdı.Yazıçı Anarın “Anlamaq dərdi” və “Şəhərin yay günləri” yazılarını nəşr etdirən məhz Şıxlı olub.O, bir çox mənfi stereotipləri, müşkül sayılan məqamları “Dəli Kür” romanı ilə sındıra bilib.Əsərin 1957-67-ci illərdə -10 il müddətində yazıldığı qeyd olunsa da, yazıçının övladı Elçin bəylə söhbət zamanı romanın deyildiyi vaxtdan əvvəl; il yarım, iki il tez bitdiyi qənaətinə gələ bildik.İstənilən halda, “Dəli Kür” “ilklər romanı” sayılır.İsmayıl müəllim romanda öz nəslinin, öz mahalının tərcümeyi-halını dəqiqliklə verə bilib.Şıxlı üç müəllim nəslinin tarixçəsini verərkən, Kürü “dəli” çağırmasını tarixi keçmişimizin qanlı-qadalı olması ilə izah edib. 19-cu əsrin sonu 20 – ci əsrin əvvəllərinin bütün ictimai-sosial, mədəni mənzərələrini ortaya qoyur bu əsər.Nəhəngliyi və miqyası ilə seçkin bir nümunədir.Ən əsası millidir.Hadisə, epizod yox, xarakter yığnağıdır bu roman.Cahandar ağa, Şahnigar, Mələk, Şamxal, Əşrəf, Allahyar, Molla Sadıx…Bir də Rus Əhməd.Kiminə görə, bu, “Firəng Əhməd” ləqəbli Əhməd bəy Ağaoğlunun, kiminə görə “Rus Əhməd” ayamalı Əhməd bəy Cavanşirin prototipidir.Sayğıdəyər ziyalımız Elçin Şıxlı ilə söhbət əsnasında buna da aydınlıq gətirdik.Sən demə, “Rus Əhməd” Qazaxda məşhur nəsil olan Seyidovların nümayəndəsidir – Molla Seyidin nəvəsi, Yusif kişinin oğlu, pedaqoq Əhməd Seyidovun prototipidir.Əslində, hər bir elm fədaisindən bu obrazda pay var. Bəs yazıçı “Dəli Kür” filmini necə görürdü? Elçin Şıxlı ilə bu haqda xeyli söhbət etmək imkanı bulurkən, həm də yeni-yeni faktlar öyrəndik.Filmin romanla müqayisədə sönük durmasının səbəbləri çox idi.Yəqin ki, çuğulların, danos yazanların “əməkləri” olmasaydı, 2 seriyalı, rəngli və tam şəkildə bir ekran əsəri görə bilərdik.Cinni Cəfər qoşunu kimi ortalığa doluşan, hər vəchlə yuxarılara yarınmağa çalışanlar belə əcaib sonluğa malik film görməkdən məmnun olmuşlarmı?! -Olmuşlar, fəqət İsmayıl Şıxlıya olan sevginin önünə keçə bilməmişlər.Sevgi bu – Ümidənin ümid dolu məhəbbəti və oxucu eşqi Şıxlını şıx kimi insana çevirmiş, “Namus qaçağı”,” Namərd gülləsi”, ” Ölüləri qəbiristanda basdırın”,” Ölən dünyam” kimi əsərlərin müəllifinə sonsuz dualar qıldırmışdı.Hikməti-Xuda deyilən budursa, Ümidə ilə yazıçının taleyindən yazmalı, 22 mart tarixli İsmayıl və Ümidə Şıxlının təvəllüdlərindən tutmuş soyadlarına qədər ölçülüb-biçilən həyat tarixçəsinə ehtiram bəslənməlidir. Ümidə ömür- gün yoldaşı idi İsmayıl Şıxlının.Təvəllüd illəri fərqli olsa da, hər ikisi eyni gündə-martın 22-də doğulublar.Yazıçının son günlərində “Ölən dünyam” romanını məhz Şıxlının diktəsi ilə Ümidə xanım yazmışdı.Son illərində İsmayıl müəllimin uzaqgörən gözləri nurunu itirmişdi, ona görə Ümidə təkcə ona həyat yoldaşı deyil, həm də qələm yoldaşı olur. O qələmə 76 illik həyatında hər zaman sadiq qaldı İsmayıl Şıxlı.Xatirələr çözələndikcə, maziyə dönüb baxdıqca ədibin hansı şakərini görürük? Balığa getməyi sevərmiş.Dəniz ola, dostların ola, sən olasan, amma 1965-ci ilə kimi.Mehdi Hüseynin vəfatından sonra balıq ovuna “tövbə” deyir yazıçı. Son romanı kimi “Ölən dünyam” nəhəngdir.Ən azından ona görə ki, İsmayıl Şıxlının dünyası ölmədi.Övladları – Elçinin, Fərruxun, nəvələri -Ayxanın, Toğrulun, Salatının, Ayselin, nəticələri- İsmayılın, İsgəndərin ömründə uzanıb gedir.
-İstiqlalımızda mütləqdir ki, Şıxlının payı var.Qarabağdakı gərgin döyüşlər zamanı Qazağın sərhəd zonasına yaxın bağda kətil tapıb əyləşmiş, 1-2 saat çay içmiş, soyuqqanlığı ilə təlaş və təşviş içində olanlara örnək olmuşdu. -“Kişi Bakıdan gəlib qızğın döyüşlərin şiddətli atışmaların içində rahatca çay içirsə, deməli, möhkəm olmaq lazımdır” – demişlər. İndi yaxşı tanıdım qəhrəmanımı.Qəhrəman kişinin oğluna deyəcəklərim var. -Mən sizi tanıyıram.Həlim səsinizdən, məğrur görkəminizdən, müəllim eynəyinizdən tanıyıram. -Ey sözə yaraşıq kişi, siz bizim üçün dirisiniz.Ölülərdən fərqli olataq dirilər xəyal qurarlar, arzu edərlər.Bu an kaş sizin də mənə olan arzularınızı eşitsəm, kaş… -Bəli, İsmayıl müəllim, mən sizi eşitdim.
(Yazımda İsmayıl Şıxlının böyük oğlu, sayğıdəyər insan Elçin Şıxlının faktlarına və öz araşdırmalarıma söykənmişəm)
Maarifçilik dövrünün ən nüfuzlu mütəfəkkir və yazıçılarından biri olan Volter kəskin zəkası, sosial şərhi və fəlsəfi düşüncələri ilə tanınır. Ancaq bəlkə də daha az tanınanı onun bir çox əsərlərinin yaradıldığı mebeldir: yazı kreslosu. Volter üçün bu yer oturmaq üçün yerdən çox şey idi; bu, onun müqəddəs yeri, yaradıcılıq məkanı, şəxsi düşüncə və ifadə məkanı idi. Volterin yazı kreslosu onun ən məşhur əsərlərini, o cümlədən satirik romanı “Kandid”i və “Dözümlülük haqqında traktat” adlı fəlsəfi traktatını qələmə aldığı yer idi.
İshaq Salmanzadə türkiyəli şəriki Ədhəm bəylə Budapeşt dəmir yolu vağzalında vidalaşdı. Ədhəm bəy onu Egerə ötürməyə gəlmişdi. Türkiyə adətiylə bir-birinə sarıldılar, yanaqlarını bir-birinə yapışdırdılar.
Ədhəm bəy:
– İnşallah mayısın 5-də Nyu Yorkda görüşürüz – dedi.
İshaq:
– İnşallah – deyib vaqonun pilləsiylə qalxdı, kupesinə girdi, pəncərədən şərikinə əl elədi. Bir an sonra qatar tərpəndi, İshaq Ədhəm bəyin çevrilib uzaqlaşdığını gördü.
Avropa qatarlarına xas olan oturaq kupeni bütünlüklə almışdı ki, yol-yoldaşı olmasın, tanımadığı adamlarla ünsiyyəti sevmirdi. Həm də onsuzda axı macar dilini bilmirdi, Egerə dörd saatlıq yolda özü-özüylə, xatirə və arzularıyla tək qalmaq istəyirdi.
Qalstukunu açdı, şalvar-pencəyini, köynəyini soyunub mavi idman paltarını geyindi. Bir az dar çəkmələrini çıxardı. Ayaqları yumşaq şap-şapları içində xeyli rahatlaşdı. Vərdişli hərəkətlə qol saatına baxmaq istədi, dərhal da yadına düşdü ki, dünən axşam bahalı “Roleks” saatını Ədhəm bəyə bağışlamışdı. Ədhəm bəy bahalı hədiyyəni heç cür qəbul etmək istəmirdi. Nəhayət, bir şərtlə qəbul etdi:
– Söz verin ki, siqara içmeyi burakacaqsınız, Amerikada siqara yasaqı pek ciddidi. Saatlarla çəkən danışıqlarda siqar içmeden dözmeli olacaqsınız.
Otuz iki yaşlı İshaq bir çox ölkələrdə olmuşdusa da, ABŞ-a yolu düşməmişdi. Odur ki, şəriki Ədhəm bəylə bu işgüzar səfəri səbirsizliklə gözləyirdi. Yeni iri bir inşaat layihəsini amerikalı işdaşlarıyla razılaşdırıb imzalamalıydılar. Amerika şirkətiylə əməkdaşlıq təklifi Ədhəm bəydən gəlmişdi və İshaq dərhal razılaşmışdı.
Yeniyetməlik çağından Amerikanın heyranı idi. Ekranlarda gördüyü Amerika filmləri, Dyuk Elinqtonun, Erol Qardnerin, Stiv Vanderin, Sten Kentonun və neçə-neçə başqalarının caz və rok ifalarından ibarət zəngin fonokolleksiyası vardı. Oxuduğu kitablar – əvvəllər Cek Londonun, Drayzerin, Mark Tvenin, daha sonralar Heminqueyin, Folknerin, Skott Fitsceraldın rus dilində çıxmış romanları İshaqı bu ölkəyə valeh etmişdi. İldən-ilə müxtəlif səbəblərdən təxirə saldığı niyyəti ingilis dilini öyrənmək idi. Bu il bu işə mütləq ciddi girişəcəkdi. Ədhəm bəy də “uğurlu biznes üçün bu, ən önəmli şərtdir” – deyirdi. Ədhəm bəyin yarızarafat-yarıciddi bir tövsiyəsi də vardı.
Amerika biznesində yəhudilərin çox mühüm nüfuzu olduğunu bildiyinə görə İshaqa təklif edirdi ki, soyadı Salmanzadənin “zadə”sini atsın. Adı da münasibdir, İshaq Salman tam bir yəhudi kimi səslənir. İshaq Salmanın həqiqi mənşəyini müəyyənləşdirənədək onu yəhudi biləcəklər, ona münasibət də özəl olacaq. Ədhəm bəy qəhqəhə çəkib:
– Tabii, şaka yapıyorum – desə də, bu sözlər İshaqın yadında qalmışdı.
Ədhəm bəylə iki il öncə Soçidə işgüzar bir toplantıda tanış olmuşdular. İkisi də inşaatçı və eyni yaşda olduqları üçün dərhal dil tapmış, yaxınlaşmışdılar. Ədhəm bəy İshaqı macar iş adamı Lasloyla da tanış etmişdi və elə indi Budapeştdə də birgə lahiyələri dolayısıyla görüşmüşdülər. Amma o Soçi görüşünün İshaqçün daha önəmli bir cəhəti də vardı. Soçidə Laslonun tərcüməçisi tatar qızı Kamilla Kadırovayla tanış olmuş və nağıllarda deyildiyi kimi, bir-birinə bir qəlbdən min qəlbə aşiq olmuşdular.
Kamilla Moskvada Xarici Dillər İnstitutunda macar dilini öyrənmiş, kurs yoldaşı Qaborla ailə qurmuş, institutu bitirdikdən sonra Eger şəhərində yaşamağa başlamışdılar. Az sonra hansı səbəbdənsə (səbəbini İshaqa deməyi lazım bilməmişdi) nigahları pozulmuş, amma artıq Macarıstanda rus dilindən tərcüməçi kimi tanınan və müxtəlif şirkətlərin işinə cəlb edilən Kamilla elə Egerdə də qalmışdı.
İshaq da arvadından bir neçə il qabaq ayrılmışdı. Ərkinazla uğursuz nigahları cəmisi bir il çəkmişdi. Ərkinazın səbəbsiz, mənasız və İshaqı dığ edən qısqanclığına yalnız bircə il tab gətirə bildi. İşdə, ya hansısa tədbirdə qarşılaşdığı, telefonla danışdığı, ya ismarış aldığı hər qadın heç bir əsas olmadan Ərkinazçün qısqanclıq obyektinə çevrilirdi. Yersiz şübhələriylə İshaqı çərlədirdi.
Ərkinaz dünyada bütün qadınlara nifrət edirdi. Bir yarısına ona görə ki, onun fikrincə, həddən artıq gözəl idilər, o biri yarısına da, onun rəyincə yaman kifir olduqlarına görə.
Əlqərəz, göz yaşları, bayılmalar, hədələr, qara-qışqırıqlardan keçərək axır ki, üzülüşdülər.
Bu qısa sürən uğursuz nigahı İshaq vahiməli yuxu kimi, qarabasma kimi xatırlayırdı. Sonralar ara-sıra müxtəlif qadınlarla görüşsə də, bütün varlığıyla qurşandığı biznes aləmi ona şəxsi həyatıyla uğraşmağa macal vermirdi. Hannan-hana ağlına belə fikirlər gələndə, düşünürdü ki, daha heç vaxt sevə və sevilə bilməyəcək. Ta Kamillaya rast gələnəcən.
Neçə il macar qürbətində yaşayan tatar qızının öz millətinə doğma olan bir insanla rastlaşması, keçmiş həyatıyla bağlı nostalji hisslər, ya kim bilir daha nələr Kamillanın elə ilk günlərdən ovqatına hakim kəsildi və bu hisslər İshaqın da qarşılıqlı duyğularına tuş gəldi.
Müşavirə sona yetən günlərdə İshaq dəqiq başa düşdü ki, daha Kamillasız yaşaya bilməyəcək. Lasloyla Ədhəm bəyin şərikli şirkətlərinə Macarıstanı da qoşmaq təklifi bu ölkəyə səfərlə bağlı olduğuna görə dərhal İshaq tərəfindən sevinclə qarşılandı. Və budur, Kamillayla – İshaq ona bizimcə Kamilə deyirdi – ayrıldıqlarından üç ay sonra, Budapeştdən Egerə, onunla görüşə gedir. Dörd saatdan sonra Kamilə onu Eger vağzalında qarşılayacaqdı.
İshaq özünü xoşbəxt adam sayırdı. 44 günlük zəfər savaşından, 23 saatlıq möcüzədən sonra başqa heç bir dərd-səri, narahatçılığı, qayğısı qalmamışdı. Doğrudur, bir illik uğursuz nigahı və müdhiş boşanmanın fəsadları nəticəsində diabet qazanmışdı. Amma vaxtlı-vaxtında vurduğu insulin iynələri, atdığı həblər vasitəsiylə qanında şəkəri tənzimləyə bilirdi və bu xəbis xəstəlik hələ ki, ona ciddi problem yaratmırdı.
Tambura çıxıb siqaret çəkmək istədi, birdən yadına düşdü ki, vağzalda başı Ədhəm bəylə söhbətə qarışıb siqaret almağı unudub. Kupeyə qayıtdı, əlini şalvarının cibinə salıb bir neçə forint çıxardı, vaqon restorana getdi. Ədhəm bəy onu məzəmmət etməkdə haqlı idi. Bizneslə məşğul olasan, doğma dilindən və rus dilindən başqa heç bir əcnəbi dil bilməyəsən?
Macarstanda rus dilində bir şey soruşmaq isə əbəsdi. Hətta rus dilini bilən olsa da, bu dildə cavab verməyəcəkdi. Bunu Budapeştdə olduğu bir neçə gündə anlamışdı.
Vaqon restoranda bufetçiyə siqaret, siqar sözlərini ortaq bir dildə söyləsə də, adam başını buladı. Hətta jestlə siqaret çəkmək istəyini göstərsə də, bir nəticə hasil olmadı.
Bufetçi: elə hey “Ninç” deyirdi. Budapeştdə olduğu bu bir həftədə İshaq yalnız bu sözü öyrənmişdi: “Ninç”, yəni “yox”.
Bufetdə siqaret yoxmuydu, ya satılımırdımı, bunu anlaya bilmədi. Kupeyə əli ətəyindən uzun qayıtdı. Siqaret çəkmək ehtiyacı isə tərs kimi daha da şiddətlənirdi. Cib telefonunda saata baxdı səkkizə on dəqiqə qalırdı. Egere iki saat iyirmi dəqiqədən sonra çatacaqdılar. Bir təhər dözməliydi.
Bu fikirlər içindəykən birdən qatar dayandı. İshaq pəncərədən baxırdı. Düz onun vaqonun qarşısında köşkdə siqaret satırdılar. İshaq tələsik qatardan endi, köşkə yanaşdı, cibindəki forintləri uzadıb (artıq burda “Kent”in neçə forintə satıldığını bilirdi) bir qutu siqaret aldı. Çevrilib baxanda gördü ki, qatar hərəkət etməyə başladı. Hövlnak yüyürdü, ayağı büdrədi, yıxıldı, güc bəlayla ayağa qalxanda dəhşət içində gördü ki, qatarın son vaqonu uzaqlaşıb getməkdədir.
“Lənət şeytana” deyə bu işdə heç bir günahı olmayan şeytanı söydü. Bir müddət matı-qutu qurumuş halda qaldı. Vəziyyətin ciddiliyini get-gedə daha dərindən dərk edərək elə bil büdrəyən ayağının ağrısını da unutmuşdu. Vağzalın içinə girib qatarların getmə-gəlmə cədvəlinin qarşısında durdu. Egerə gedən qatarın da, Budapeştə gedən qatarın da bu adını bilmədiyi şəhərdə yalnız səhər saat yeddidə və yeddi otuzda duracağını təşvişlə müəyyənləşdirdi.
Narın yağış çisələməyə başlamışdı. Vağzalın içinə keçdi, taxta skamyada əyləşdi və düşünməyə başladı. Düşdüyü vəziyyətin çıxılmazlığı onu daha çox eyməndirir və təlaşlandırırdı. Neyləməli, necə etməli. Hafizəsinə arxalanmadığına görə bütün telefonlar, ünvanlar cib telefonunda, cib telefonu isə Egerə gedən qatarın kupesində idi. Nə qədər səy etsə də, nə Ədhəm bəyin, nə Laslonun, nə Kamilənin, nə də Bakıdakı telefon nömrələrinin heç birini yada sala bilmirdi. Bircə öz ev telefonunun nömrəsi yadındaydı, amma boş mənzildə kimə zəng edəcəkdi? Həm də burdan ora necə, neçəyə zəng edə bilərdi? Cibində bircə forinti də qalmamışdı. Tərs kimi aclıq da hiss etməyə başladı, axı iynəsinin vaxtını ötürmüşdü. İngiliscə cəmi iki-üç söz bilir, macarca isə “ninç”dən başqa bir kəlmə də bilmirdi.
Bu xudmanı vağzaldan aydın olurdu ki, kiçik bir əyalət şəhərində, ya qəsəbəsindədir. Çətin bu şəhərdə rus dili bilən ola, o ki qaldı türk, ya Azərbaycan dilinə. Düşdüyü vəziyyəti kimə və necə izah edə bilərdi. Bu vəziyyətdən hansı çıxış yolu vardı? Axşam saat səkkizdən sonra yəqin ki, bütün rəsmi idarələr bağlıydı. Hara üz tutsun, kimdən imdat diləsin?
Aclığı elə bil dəqiqəbədəqiqə şiddətlənirdi. Yadına düşdü ki, cəmisi iki dəfə iynənin vaxtını ötürüb və hər ikisində az qala koma vəziyyətinə düşmüşdü. Yaxşı ki, hardansa bir parça qənd tapıb ağzına qoymuş, özünü bir təhər iynəyə çatdırmışdı. Ətrafa boylandı. Hər hansı dükandan əsər-əlamət yoxdu. Ağzının içi qupquru qurumuşdu. “Nə olur olsun, ruhdan düşməyib iradəmi toplamalıyam. Ola bilməz ki bir çıxış yolu tapılmasın”.
Gözlərini yumub düşünməyə başladı. Az sonra arxadan iki əl onun başını qucaqlayıb gözlərini örtməsini hiss etdi, sərin qadın əlləri idi.
Kamillanın əlləri… Möcüzə baş vermişdi. Kamilla nə sayaqsa onun düşdüyü vəziyyəti duymuş, tələsik özünü bura yetirmiş, İshaqın gözlərini əlləriylə qapamışdı. Yumşaq hərəkətlə sərin əlləri gözlərindən araladı qanrılıb geriyə baxdı. Qarşısında saçları yaşıl rəngə boyanmış, qalın sürməli gözləri və al qırmızı dodaqları olan qadın dayanmışdı. Qadın ona göz vurdu. İshaq başını buladı. Aydındı ki, fahişədi. Qadın diliylə dodaqlarını yaladı və bir daha İshaqa işarə etdi. İshaq: – ninç – dedi. Qadın gülümüsəyib onun saçlarını qarışdırdı və əliylə idman paltarını sığalladı. İshaq başa düşdü ki, əl çəkən deyil və onu cəlb edən yəqin ki, bahalı idman paltarıdır. Durub şalvarının boş ciblərini çevirdi.
Qadın:
– Fu – deyib burula-burula uzaqlaşdı.
İshaq gözlərini ovuşdurdu, yuxuydumu gördüyü, ya həqiqətdi? Əlbəttə, qadının Kamilə olduğunu zənn edəndə mürgüləyirmiş. Amma sonra olanlar real idi. Bəlkə bu qadını tale göndəribmiş, nə şəkildəsə onu çıxılmaz vəziyyətdən qurtara bilərmiş? Bu absurd fikri dərhal beynindən qovdu. Aclığı isə daha da çox hiss edirdi. Bütün vücudunu müc edən, taqətsizləşdirən, qanını soran bir zəliydi sanki…
Niyə vaqon restorona getmişkən vaxtından bir az qabaq nahar eləmədi? Niyə telefonu yanında deyil? Niyə milyonlarından ən çoxu iki yüz dolları götürmədi ki, taksi tutub Egere çatsın? Niyə? Niyə? Niyə? Cavabsız suallar beynini deşirdi.
Çıxılmazlıq az qala onu dəli edəcəkdi. Bir yandan da dəhşətli işəmək ehtiyacı hiss edirdi. Ətrafa boylanıb tualet lövhəsini axtardı, tapdı və ora tələsdi. Kəsilə-kəsilə gedirdi, özünü tualetə güclə çatdırdı. İçəri keçmək istəyirdi ki, qapıda dayanan yaşlı gözətçi qabağını kəsdi. Əvvəl onu niyə saxladığını anlamadı. Hansı dildəsə nə isə demək istədi. Kişi divardakı yazını göstərdi. Tualetə girməyin qiyməti yazılmışdı. İshaq bu axşam ikinci dəfə idman şalvarının ciblərini çevirdi, yəni ki, pulu yoxdu: “Ninç”. Kişi laqeydcəsinə başını buladı və yenə yazını göstərdi. İshaq siqaret qutusunu kişiyə uzatdı ki, heç olmasa “Kent”in əvəzinə onu içəri buraxsın. İndi də kişi “ninç” dedi. İshaq özünü saxlaya bilməyəcəyindən, biabır olmaqdan qorxurdu. Daha dözə bilmirdi, kişini itələyib içəri keçdi, qapını bağlıyıb, yüngülləşdi.
Tualetdən çıxanda qapıçının yanında pəzəvəng bir polisi gördü. Polis vərdişli hərəkətlə İshaqın qollarını burdu və dartıb ardınca apardı. Elə buradaca vağzalın içində polis məntəqəsinə girdilər. Polis İshaqı qəfəsə salıb qapısını bağladı. İshaq azərbaycanca və rusca danışa-danışa əlinin işarəsiylə ac olduğunu bildirdi. Polis başını buladı. İshaq: Ay em diabet – dedi, qolunu göstərdi və iynə vururmuş kimi: – insulin – dedi. Polis “ninç” dedi. “İlahi, bu millət ninçdən başqa da bir söz bilirmi?” İshaq lap özündən çıxırdı. Polis bir stəkan su gətirdi və qol saatında 8 göstərdi. Təbii ki, səhər səkkiz. İshaq başa düşdü ki, onun məsələsi səhər səkkizdə həll olunacaq. Deməli, Eger, ya Budapeşt qatarlarına da çatmayacaq. Ancaq bunu polisə necə, hansı dildə izah edə bilərdi? Ona hansı cəzanı verə bilərlər? Cəriməylə canını qurtara bilməyəcək, çünki yanında bir qəpiyi də yoxdu. Səhər bir təhər başa salacaq ki, müstəqil Azərbaycan respublikasının vətəndaşıdır. Budapeştdəki səfirliyimizə müraciət olunmasını tələb edir. Amma hələ səhərə çıxmaq lazımdı. Aclıq şüurunu tamamilə dumanlandırmış, iradəsini müc etmişdi. Yox, bütün iradəsini toplayıb, bu gözlənilməz müşkül vəziyyətdən qurturmalıdır. Bəlkə yata, yuxulaya bilsə, aclığı hiss etməz. Divara yaslanıb gözlərini yumdu.
Bakıda, Ağ şəhərdə, yeddinci qatda, bütün mərtəbəni tutmuş mənzilində idi. Eyvana çıxdı. Qarşısında açılan mənzərə – geniş prospektlər, modern binalar, iri meydanlar, kölgəli yaşıl parklar və bir qədər aralıda mavi dəniz… Bol günəşli, mülayim iqlimli bir gün idi. Sərin meh saçlarını oxşayırdı.
Qəfildən evlərinin düz qənşərində, elə binalarının mərtəbələrinin sayı qədər sal bir divar əmələ gəldi. Bu divar yavaş-yavaş əyilib İshaqgilin binasının üstünə yeriməyə başladı. İshaq dərk edirdi ki, bir an sonra bu pəncərəsiz, qapısız məşum divar onların binalarının üstünə yıxılıb yerlə-yeksan edəcək. Eyni anda şəhərin bütün başqa binaları da alt-üst olacaq və dərhal bütün dünyada bütün evlər, şəhərlər, kəndlər tar-mar olacaq. Neçə vaxtdır gözlənilən nüvə müharibəsi belə başlayıb anındaca bitəcəkdi, zəncirvari reaksiya bütün yer kürəsini xarabaya çevirəcəkdi.
Ən qəribəsi oydu ki, İshaq bundan nə kədərlənir, nə vahimələnir, nə dəhşətə gəlirdi. Əksinə, içini qəribə bir fərəh hissi, bəxtəvərlik duyğusu doldurmuşdu. Bütün insanlığın bir an içində birlikdə həlak olması qəlbində bir arxayınlıq hissi oyatmışdı. Heç kəs, heç kəs qalmayacaqdı. Deməli, dünyanın sonu belə imiş, qiyamət günü dedikləri buymuş, tək, fərdi yox, hamılıqla birlikdə əbədi yoxluğa qovuşmaq nə xoş bir hissmiş.
Sübh tezdən polis qəfəsin cəftəsini açanda məhbusu yerə yıxılmış gördü. Nəbzini yoxladı. Tez polis həkimini çağırdı. Həkim adamın təqribən gecə yarısı keçindiyini müəyyənləşdirdi. Morqda məlum əlamətə görə meyitin müsəlman, yaxud yəhudi olduğu aydınlaşdı. Qəsəbədə müsəlman qəbiristanlığı olmadığı üçün yəhudi qəbiristanlığında basdırmağı qərarlaşdırdılar. Amma yəhudiliyini qəti təsdiq edən heç bir sənəd olmadığı üçün ravvin buna izin vermədi. Meyiti krematoridə yandırdılar və külünə yiyə duran olmadığına görə havaya sovurdular.
18 iyul 2024
Müəllif: ANAR Xalq yazıçısı, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin sədri.
