9 May – Qələbə Günü Azərbaycan ədəbiyyatında
Qələbə Günü (9 May) XX əsrin ən böyük tarixi hadisələrindən biri olan İkinci Dünya Müharibəsi üzərində qazanılmış qələbənin simvoludur. Bu gün yalnız hərbi uğurun deyil, həm də milyonlarla insanın taleyinə təsir edən böyük bir dövrün yaddaşı kimi dəyərləndirilir. Azərbaycan xalqı da bu müharibədə həm ön cəbhədə, həm də arxa cəbhədə göstərdiyi fədakarlıqla tarixə öz adını yazmışdır. Bu tarixi hadisə Azərbaycan ədəbiyyatında da geniş və çoxşaxəli şəkildə əksini tapmışdır. XX əsr bəşər tarixində ən mürəkkəb, ziddiyyətli və faciəli dövrlərdən biri kimi yadda qalmışdır. Bu əsr yalnız elmi-texniki tərəqqi ilə deyil, həm də milyonlarla insanın həyatına son qoyan, taleləri alt-üst edən böyük müharibələrlə xarakterizə olunur. Bu müharibələrin ən dəhşətlisi isə şübhəsiz ki, İkinci Dünya Müharibəsi olmuşdur. Dünyanın müxtəlif qitələrini əhatə edən bu qlobal qarşıdurma təkcə siyasi və hərbi qüvvələrin toqquşması deyil, həm də insanlığın mənəvi dəyərlərinin, iradəsinin və yaşamaq əzminin sınağa çəkildiyi bir dövr idi. Bu müharibə milyonlarla insanın həyatına son qoymuş, saysız-hesabsız ailələri parçalamış, bütöv xalqların yaddaşında silinməz izlər buraxmışdır. Bu böyük sınağın başa çatması isə tarixə Qələbə Günü (9 May) kimi daxil olmuşdur. 9 May yalnız hərbi qələbənin qeyd olunduğu bir gün deyil; bu tarix eyni zamanda insan iradəsinin, müqavimət gücünün, vətən sevgisinin və birlik ruhunun təntənəsidir. Bu günün arxasında yalnız zəfər sevinci deyil, həm də itkilərin ağrısı, çəkilən əzablar, dağıdılmış talelər və unudulmayan xatirələr dayanır. Ona görə də 9 May həm sevincin, həm də hüznün birləşdiyi, tarixlə yaddaşın qovuşduğu xüsusi bir gündür. Azərbaycan xalqı da bu böyük müharibədə fəal iştirak edərək həm ön cəbhədə, həm də arxa cəbhədə misilsiz fədakarlıq nümunələri göstərmişdir. Minlərlə azərbaycanlı əsgər döyüş meydanlarında qəhrəmancasına vuruşmuş, yüz minlərlə insan isə arxa cəbhədə çalışaraq qələbənin əldə olunmasına öz töhfəsini vermişdir. Bu mübarizə yalnız silahla deyil, həm də ruh gücü, inam və dözüm hesabına qazanılmışdır. Bu səbəbdən 9 May Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşında xüsusi yer tutur və milli kimliyin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Tarixi hadisələr yalnız arxivlərdə və xronikalarda yaşamır; onlar həm də ədəbiyyatda, sənətdə, insan yaddaşında öz əksini tapır. Ədəbiyyat isə bu baxımdan ən təsirli vasitələrdən biridir. O, müharibənin təkcə faktlarını deyil, həm də insan talelərini, hisslərini, qorxularını, ümidlərini və ağrılarını bədii dillə ifadə edir. Azərbaycan ədəbiyyatı da İkinci Dünya Müharibəsi mövzusuna geniş yer verərək bu dövrün həm qəhrəmanlıq, həm də faciəvi tərəflərini dolğun şəkildə əks etdirmişdir. Qələbə Günü (9 May) mövzusunun Azərbaycan ədəbiyyatında işlənməsi yalnız tarixi hadisənin təsviri ilə məhdudlaşmır. Bu mövzu daha geniş mənada insanlıq dərslərinin, vətənpərvərlik ideyalarının, milli yaddaşın və mənəvi dəyərlərin bədii təcəssümü kimi çıxış edir. Ədəbiyyat vasitəsilə bu gün yalnız keçmişin bir səhifəsi kimi deyil, həm də gələcək nəsillər üçün mühüm ibrət dərsi kimi yaşadılır. 9 May – Qələbə Günü Azərbaycan ədəbiyyatında həm tarix, həm yaddaş, həm də insan talelərinin bədii salnaməsi kimi xüsusi yer tutur. Müharibə mövzusu Azərbaycan ədəbiyyatında yalnız qəhrəmanlıq dastanı kimi deyil, həm də insan talelərinin faciəsi, mənəvi sınaqların təcəssümü kimi işlənmişdir. Xüsusilə Səməd Vurğun yaradıcılığında müharibə dövrünün ruhu, xalqın vətənpərvərlik hissi və qələbəyə inam dolğun şəkildə ifadə olunmuşdur. Onun şeirlərində döyüşən əsgərin mənəvi gücü, xalqın birliyi və gələcəyə olan ümid hissi ön plana çəkilir. Eyni zamanda Rəsul Rza müharibənin daha çox fəlsəfi və psixoloji tərəflərinə diqqət yetirmişdir. Onun əsərlərində müharibə yalnız silahlı qarşıdurma deyil, həm də insanın daxili dünyasında baş verən sarsıntılar, həyat və ölüm arasında qalan talelərin dramı kimi təqdim olunur. Nəsr sahəsində isə Mehdi Hüseyn və İlyas Əfəndiyev kimi yazıçılar müharibə mövzusunu daha geniş həyat kontekstində işləmişlər. Onların əsərlərində cəbhədə döyüşən əsgərlərlə yanaşı, arxa cəbhədə yaşayan insanların həyatı, anaların, qadınların və uşaqların çəkdiyi əzablar real və təsirli şəkildə təsvir edilir. Bu yanaşma müharibənin yalnız qələbə ilə ölçülmədiyini, onun ağır bəşəri nəticələrinin də olduğunu göstərir. Azərbaycan ədəbiyyatında 9 May mövzusu həm də qəhrəmanlıq və vətən sevgisinin bədii ifadəsi kimi çıxış edir. Müharibə illərində yazılan əsərlər xalqın ruh yüksəkliyini qorumaq, insanları mübarizəyə ruhlandırmaq məqsədi daşıyırdı. Bu əsərlər bu gün də öz aktuallığını qoruyaraq, gənc nəsildə vətənpərvərlik hisslərinin formalaşmasına xidmət edir. Müasir dövrdə isə 9 May və ümumilikdə müharibə mövzusu daha çox tarixi yaddaş və mənəvi dərs prizmasından dəyərləndirilir. Yazıçılar artıq bu hadisələrə zamanın məsafəsindən baxaraq, müharibənin insan həyatına vurduğu izləri, onun cəmiyyətə təsirini və gələcək nəsillər üçün verdiyi mesajları ön plana çıxarırlar. Azərbaycan ədəbiyyatında İkinci Dünya Müharibəsi mövzusu XX əsrin ən mühüm və geniş işlənən istiqamətlərindən biridir. Bu mövzu yalnız konkret döyüş səhnələrinin təsviri ilə məhdudlaşmır; o, insan taleyi, mənəvi sınaq, vətən sevgisi və tarixi yaddaş kimi çoxşaxəli problemləri özündə birləşdirir. Müharibə Azərbaycan ədəbiyyatında həm dövrün canlı salnaməsi, həm də insanın daxili dünyasının dərin bədii təhlili kimi təqdim olunur. 1941–1945-ci illərdə baş verən İkinci Dünya Müharibəsi Azərbaycan xalqının həyatına birbaşa təsir göstərmiş, bu da ədəbiyyatda dərhal öz əksini tapmışdır. Müharibə illərində yazılan əsərlər əsasən xalqı ruhlandırmaq, qələbəyə inam yaratmaq və vətənpərvərlik hisslərini gücləndirmək məqsədi daşıyırdı. Bu dövrdə ədəbiyyat ideoloji və mənəvi bir silah kimi çıxış edirdi. Azərbaycan poeziyası müharibə dövründə xüsusi fəallıq göstərmişdir. Şairlər öz əsərlərində cəbhədə döyüşən əsgərlərin qəhrəmanlığını, xalqın birliyini və qələbəyə olan sarsılmaz inamını tərənnüm edirdilər. Azərbaycan poeziyasında 9 May qələbə mövzusunda Səməd Vurğun, Süleyman Rüstəm, Məmməd Rahim, Bəxtiyar Vahabzadə, Nəbi Xəzri, Məmməd Araz, Zəlimxan Yaqub, Hüseyn Arif, Sabir Rüstəmxanlı, Musa Yaqub kimi ədiblər çox qiymətli əsərlər yazmışdırlar. Səməd Vurğunun “Azərbaycan”, “Partizan Ana”, “Səttar”, Süleyman Rüstəmin “Ana və poçtalyon”, Məmməd Rahimin “Səngər”, “Qələbə”, Məmməd Arazın “Anam mənə bir nağıl danış”, Bəxtiyar Vahabzadənin “Qələbə” və “Mayın doqquzu” kimi şeirləri 9 May qələbə gününü həsr olunmuşdur. Səməd Vurğun müharibə dövrü poeziyasının ən görkəmli nümayəndələrindəndir. Onun şeirlərində vətən sevgisi, qəhrəmanlıq ruhu və gələcəyə ümid əsas yer tutur. Rəsul Rza isə müharibəyə daha fəlsəfi yanaşaraq insanın daxili dünyasında baş verən dəyişiklikləri, qorxu və ümid arasında qalan ruh halını təsvir etmişdir. Süleyman Rüstəm də öz şeirlərində döyüş ruhunu, əsgərin iradəsini və xalqın birliyini poetik dillə ifadə etmişdir. Bu şeirlər təkcə ədəbi nümunə deyil, həm də dövrün emosional və ideoloji portretidir. Nəsr janrında müharibə mövzusu daha geniş və çoxplanlı şəkildə işlənmişdir. Yazıçılar müharibənin yalnız ön cəbhəsini deyil, arxa cəbhədə baş verən hadisələri, insanların gündəlik həyatını və psixoloji durumunu da təsvir etmişlər. Mehdi Hüseyn əsərlərində müharibə dövrünün sosial və mənəvi problemlərini real və təsirli şəkildə əks etdirmişdir. Onun Abşeron və Qara daşlar romanlarında neftçilərin əməyi, arxa cəbhənin rolu və ümumi mübarizə ruhu geniş təsvir olunur. İlyas Əfəndiyev isə insan münasibətlərinə daha çox diqqət yetirərək müharibənin fərdi talelərə təsirini göstərmişdir. Onun Söyüdlü arx əsərində insanın daxili aləmi, sevgi, ayrılıq və gözləntilər ön plana çıxır. Müharibə mövzusu dramaturgiyada da öz əksini tapmışdır. Səhnə əsərlərində vətənpərvərlik ideyaları, qəhrəmanlıq və milli ruh xüsusi vurğulanmışdır. Bu əsərlər tamaşaçıları həm ruhlandırmaq, həm də düşündürmək məqsədi daşıyırdı. Azərbaycan ədəbiyyatında müharibə yalnız döyüş səhnələri ilə deyil, həm də arxa cəbhənin həyatı ilə təqdim olunur. Anaların oğul həsrəti, qadınların fədakarlığı, uşaqların çətin şəraitdə böyüməsi bu mövzunun ayrılmaz hissəsidir. Bu yanaşma müharibənin daha humanist və realist təsvirinə imkan yaradır. Müharibədən sonrakı dövrdə yazılan əsərlərdə mövzuya münasibət dəyişmiş, daha çox müharibənin nəticələri, travmaları və insan yaddaşında buraxdığı izlər ön plana çıxmışdır. Müasir yazıçılar bu mövzunu artıq təkcə qəhrəmanlıq prizmasından deyil, həm də faciə və dərs kimi təqdim edirlər. Azərbaycan ədəbiyyatında İkinci Dünya Müharibəsi mövzusu çoxşaxəli və zəngin bədii ənənə formalaşdırmışdır. Bu mövzu vasitəsilə yazıçılar və şairlər yalnız tarixi hadisələri əks etdirməmiş, həm də insanın mənəvi gücünü, vətənə bağlılığını və həyatın dəyərini ön plana çıxarmışlar. Müharibə mövzusu Azərbaycan ədəbiyyatında həm qəhrəmanlıq salnaməsi, həm də insanlıq dərsi kimi yaşayır və gələcək nəsillər üçün mühüm mənəvi irs olaraq qalır. 9 May – Qələbə Günü Azərbaycan ədəbiyyatında yalnız bir tarixi hadisənin təsviri deyil, həm də insanlıq, vətənpərvərlik və mənəvi dəyərlərin bədii ifadəsidir. Ədəbiyyat bu qələbəni yaddaşlarda yaşadır, onu gələcək nəsillərə ötürür və müharibənin acı həqiqətlərini unutmamağa çağırır. Qələbə Günü (9 May) Azərbaycan ədəbiyyatında yalnız tarixi bir hadisənin xatırlanması kimi deyil, daha geniş mənada insanlıq dəyərlərinin, milli kimliyin və mənəvi yaddaşın ifadə forması kimi çıxış edir. Bu günün arxasında dayanan İkinci Dünya Müharibəsi reallıqları ədəbiyyat vasitəsilə sadəcə fakt kimi deyil, insan talelərinin, duyğularının və psixoloji sarsıntılarının bədii təcəssümü kimi təqdim olunur. Azərbaycan ədibləri müharibə mövzusuna müraciət edərkən onu yalnız qəhrəmanlıq pafosu ilə məhdudlaşdırmamış, eyni zamanda bu faciənin dərin ictimai və fərdi nəticələrini də incəliklə təsvir etmişlər. Bu baxımdan Səməd Vurğun, Rəsul Rza, Mehdi Hüseyn və İlyas Əfəndiyev kimi sənətkarların yaradıcılığı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Onların əsərlərində müharibə həm qəhrəmanlıq məktəbi, həm də insan ruhunun sınaq meydanı kimi təqdim edilir. Bu əsərlər oxucunu təkcə qələbə sevinci ilə deyil, həm də itkilərin acısı, ayrılıqların kədəri və həyatın kövrəkliyi ilə üz-üzə qoyur. Ədəbiyyatın əsas gücü ondadır ki, o, tarixi hadisələri zamanın sərhədlərindən çıxararaq onları daim yaşayan mənəvi dəyərə çevirir. Bu mənada 9 May mövzusu Azərbaycan ədəbiyyatında kollektiv yaddaşın qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından mühüm rol oynayır. Əsərlərdə təsvir olunan obrazlar – cəbhədə döyüşən əsgərlər, səbrlə gözləyən analar, ümidi itirməyən qadınlar və müharibənin kölgəsində böyüyən uşaqlar – yalnız müəyyən bir dövrün qəhrəmanları deyil, ümumbəşəri duyğuların daşıyıcıları kimi çıxış edir. Müasir dövrdə bu mövzuya yanaşma daha da dərinləşmiş, ədəbiyyat müharibəni yalnız keçmiş hadisə kimi deyil, həm də gələcək üçün ciddi xəbərdarlıq və dərs kimi təqdim etməyə başlamışdır. Yazıçılar artıq qələbənin qiymətini daha geniş kontekstdə dəyərləndirir, sülhün əhəmiyyətini ön plana çəkir və insanlığı müharibənin dağıdıcı nəticələrindən uzaq durmağa səsləyirlər. Bu isə ədəbiyyatın tərbiyəvi və maarifləndirici funksiyasını daha da gücləndirir. Qələbə Günü (9 May) Azərbaycan ədəbiyyatında yalnız bir zəfər tarixinin bədii ifadəsi deyil, həm də insanın mənəvi kamilliyə aparan yolunun, vətənə bağlılığının və həyatın dəyərinin dərk olunmasının simvoludur. Ədəbiyyat bu qələbəni yalnız keçmişin yaddaşı kimi deyil, həm də bu günün və gələcəyin mənəvi istiqamətverici qüvvəsi kimi yaşadır. Bu baxımdan 9 May mövzusu Azərbaycan ədəbiyyatında daim aktual qalacaq, yeni nəslin düşüncəsində və yaradıcılığında öz əksini tapmağa davam edəcəkdir.
Müəllif: Həcər Atakişiyeva
“Yazarlar” jurnalının redaktoru, Yaradıcılıq Komissiyasının sədri, ədəbiyyatşünas-tənqidçi
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında
