“Gecənin öz sirri, öz aləmi var” (Zaur Ustacın – “Aşiq gecələr” şeiri haqqında) Zaur Ustacın “Aşiq gecələr” şeiri müasir Azərbaycan poeziyasında romantik-psixoloji lirikanın incə və təsirli nümunələrindən biri kimi diqqəti cəlb edir. Bu əsərdə gecə obrazı sadəcə zaman kəsiyi kimi yox, həm də ruhun dərinliklərini açan, sirrli və cazibədar bir məkan kimi təqdim olunur. Şair gecəni bir növ aşiqin mənəvi aləminin aynasına çevirir və oxucunu bu aləmin içərisinə dəvət edir. Əsərin ilk misralarından etibarən müəllifin poetik üslubu özünü göstərir. “O zülmət gecənə şam olum, gülüm” misrası klassik Şərq poeziyasından gələn şam–pərvanə motivini müasir duyumla yenidən canlandırır. Burada şam yanmaq, əriyib yox olmaq, sevgi uğrunda özünü fəda etmək simvoludur. Şairin “aşiq gecələr” ifadəsi isə gecəni passiv fon kimi deyil, sevən, duyan, hətta seçən bir varlıq kimi təqdim edir. Bu antropomorf yanaşma şeirə xüsusi emosional dərinlik verir. Zaur Ustacın poetikasında diqqət çəkən əsas cəhətlərdən biri obrazların çoxqatlılığıdır. “İşıldaquş” obrazı, “əriyən mumlar”, “yumulu gözlər” kimi ifadələr həm vizual, həm də metaforik yük daşıyır. Bu obrazlar vasitəsilə şair gecənin sakitliyində gizlənən daxili yanğıları, səssiz ehtirasları və ümidləri ifadə edir. Xüsusilə “əriyən mumlara aşiq gecələr” misrası zamanın keçiciliyi və hisslərin yanaraq tükənməsi ideyasını incə şəkildə çatdırır. Şeirin ikinci bəndində isə lirizm daha da güclənir. Burada aşiqin arzuları, gözləntiləri və sevgi ehtiyacı ön plana çıxır. “İstərəm bir gecə qoynunda uyam” misrası sadə görünsə də, onun arxasında böyük bir mənəvi yaxınlıq, rahatlıq və tamamlanma istəyi dayanır. Bu, fiziki yox, daha çox ruhani bir qovuşma arzusudur. Şair bu hissi şişirtmədən, səmimi və təbii şəkildə təqdim edir ki, bu da əsərin təsir gücünü artırır. Üçüncü bənddə isə fəlsəfi çalarlar güclənir. “Gecənin öz sirri, öz aləmi var” fikri şairin dünyagörüşünü açıq şəkildə ortaya qoyur. Gecə burada yalnız romantik fon deyil, həm də idrak məkanıdır. İnsan gündüzün səs-küyündə itirdiyi düşüncələri gecənin sükutunda tapır. Şairin özünə istinad etməsi (“Ustac da bundan xəbərdar”) isə əsərə müəllif mövqeyini birbaşa daxil edir və publisistik çalar yaradır. Şəhrizad obrazına müraciət isə təsadüfi deyil. Bu istinad şeirə həm klassik Şərq ədəbiyyatı ilə bağ, həm də nağılvari, sirli atmosfer qatır. Şəhrizad gecələrin hekayəçisi olduğu kimi, burada da gecə sirrin, gözəlliyin və cazibənin daşıyıcısıdır. “Sirli gözəllərə aşiq gecələr” misrası ilə şair bu ideyanı yekunlaşdırır və oxucunu düşünməyə vadar edir: bəlkə də gecə özü aşiqdir, insan isə sadəcə bu eşqin şahididir. Ümumilikdə, “Aşiq gecələr” şeiri Zaur Ustac yaradıcılığında romantik lirikanın yetkin nümunəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Əsərdə dilin sadəliyi ilə obrazların zənginliyi, klassik motivlərlə müasir hissiyyatın sintezi uğurla vəhdət təşkil edir. Şair oxucunu yalnız oxumağa yox, həm də hiss etməyə, düşünməyə və gecənin səssizliyində öz daxili dünyası ilə üzləşməyə çağırır. Bu şeir göstərir ki, gecə təkcə qaranlıq deyil — o, sevginin, sirrin, ilhamın və bəzən də insanın özünü tapdığı ən səmimi zamandır. Zaur Ustac isə bu gecələri sözlə işıqlandırmağı bacaran şairlərdəndir. Gecələriniz daim sakit və işıqlı olsun, Zaur Ustac!
Zaur Ustacın “Mən” şeiri sevginin fiziki yaxınlıqdan daha çox, ruhani varlıq kimi təqdim olunduğu incə və dərin lirika nümunəsidir. Bu şeirdə “mən” anlayışı adi mənada fərd deyil — o, sevdiyi insanın həyatına qarışan, onun nəfəsində, hisslərində, varlığında əriyən bir duyğuya çevrilir. Şair sevəni kənardan izləyən yox, onun daxilində yaşayan bir varlıq kimi təqdim edir.
Şeir ilk misralardan etibarən bu yaxınlığı və bütövlüyü hiss etdirir:
“Hər gün oyananda səhər mehində,
Sübhün şəfəqində, danındayam mən.”
Burada “mən” artıq konkret bir obraz deyil, səhərin təravətinə, gün doğumunun işığına çevrilmiş bir hissdir. Bu, sevginin görünməyən, lakin hər yerdə hiss olunan formasını ifadə edir. Aşiq sevdiyinin həyatına o qədər qarışıb ki, onun hər yeni günündə var olur.
“Telinin cığasın pozan küləyəm” misrası isə bu varlığın incə və toxunulmaz tərəfini göstərir. Külək kimi görünməz, amma hiss edilən bir yaxınlıq — bu, sevginin ən saf formalarından biridir. Şair burada fiziki varlıqdan imtina edərək daha yüksək, daha incə bir bağlılıq yaradır.
İkinci bənddə bu düşüncə daha da genişlənir:
“Hərdən eyvandakı göyərçin səsi,
Hərdən ilğımların ilıq nəfəsi,
Hərdən bir qönçənin açmaq həvəsi…”
Burada “mən” artıq təbiətin müxtəlif elementlərinə bölünür. Səsdə, nəfəsdə, çiçəyin açılışında belə mövcuddur. Bu, sevginin universallığını göstərir — o, təkcə bir anın yox, bütün zamanın və məkanın içində yaşayır. “Hər zaman, hər yerdə, qanındayam mən” misrası isə bu fikrin zirvəsidir: sevgi artıq xarici deyil, daxili bir həqiqətə çevrilib.
Şeirin son bəndi isə emosional kulminasiya nöqtəsidir:
“O gündən xəbəri yoxdu özündən,
Sormağa gərək yox, canındayam mən.”
Burada aşiqin “özündən getməsi” sevginin tam mənada hökmranlığıdır. Artıq fərdilik aradan qalxır, “mən” və “sən” anlayışları bir-birinə qarışır. “Canındayam mən” ifadəsi bu birliyin ən yüksək nöqtəsidir — sevgi artıq bədəndən, sözdən, məsafədən kənara çıxır. “Mən” “Biz”ə çevrilir.
Nəticə etibarilə, “Mən” şeiri sevginin ən saf və ən yüksək mərhələsini — varlıq səviyyəsində birləşməyi ifadə edir. Bu şeirdə sevgi nə sadəcə hissdir, nə də münasibət — o, yaşamaq formasıdır. Şair oxucuya göstərir ki, həqiqi sevgi kənarda dayanıb baxmaq deyil, sevdiyinin içində yaşamaqdır. Və bu zaman “mən” artıq ayrı bir varlıq deyil — o, “sən”in özü olur. “Biz” olur!
Müəllif: Süleymanova Ümmü İsmayıl qızı Şəki şəhəri 14 nömrəli tam orta məktəbin riyaziyyat müəllimi, AJB-nin üzvü, “Qızıl Qələm” media mükafatçısı.
REPORTAJ Sona İsmayılova Zakir Kayanın Media və Nəşriyyat Fəaliyyəti Redaktor Girişi
Dr. professor Zakir Kaya Türkiyə mərkəzli araşdırmaçı jurnalist və yazıçı kimi media, nəşriyyat və ədəbiyyat sahələrində fəaliyyət göstərir. Bu müsahibə Kayanın peşəkar təcrübəsi, nəşriyyat fəaliyyəti və yaradıcılıq istiqamətləri ilə bağlı şəxsi qiymətləndirmələrini əhatə edir.
REPORTAJ Sual 1: Jurnalistika sahəsinə yönəlmə prosesiniz necə başladı?
Zakir Kaya: Jurnalistikaya marağım erkən dövrlərdə formalaşdı. Yerli media mühiti və sahədə qazandığım müşahidələr bu istiqamətə yönəlməyimdə mühüm rol oynadı. Zamanla yazılı və vizual media istehsalı proseslərində fəal iştirak etdim.
Sual 2: Fəaliyyətiniz əsasən hansı sahələrdə cəmlənir?
Zakir Kaya: Fəaliyyətim əsasən araşdırma jurnalistikası, mədəni məzmun istehsalı və rəqəmsal media yayımçılığı sahələrini əhatə edir. Müxtəlif formatlarda məzmun istehsalı proseslərində iştirak etmişəm.
Sual 3: “Hayata Dair”, “Yüz Yüze” və “Sözün Güç Noktası” proqramlarının ümumi yanaşması nədir?
Zakir Kaya: Bu proqramlar müxtəlif sahələrdən olan qonaqların iştirakı ilə aktual mövzular ətrafında fikir mübadiləsi aparılmasını hədəfləyən müsahibə formatlı layihələrdir. Əsas məqsəd fərqli baxış bucaqlarını bir araya gətirməkdir.
Sual 4: Kaya Haber Ajansı (KHA) necə bir qurum kimi xarakterizə oluna bilər?
Zakir Kaya: Kaya Haber Ajansı rəqəmsal media mühitində məzmun istehsalı və yayım fəaliyyəti həyata keçirmək məqsədilə yaradılmış bir platformadır. Müxtəlif məzmun formatları üzərindən yayım fəaliyyətini davam etdirir.
Sual 5: Ədəbi fəaliyyətiniz haqqında məlumat verə bilərsinizmi?
Zakir Kaya: Ədəbi fəaliyyətim şeir, tərcümə və ictimai analiz istiqamətlərində cəmlənir. Müxtəlif dövrlərdə müxtəlif kitab və mətn layihələri üzərində çalışmışam.
Sual 6: Media və ədəbiyyat fəaliyyətləriniz arasında necə bir əlaqə qurursunuz?
Zakir Kaya: Media və ədəbiyyat mənim üçün bir-birini tamamlayan iki yaradıcılıq sahəsidir. Hər iki istiqamətdə əsas məqsəd bilgi istehsalı və ictimai düşüncə mühitinin formalaşdırılmasıdır.
Sual 7: Gələcək dövr üçün hədəfləriniz nələrdir?
Zakir Kaya: Rəqəmsal media sahəsində məzmun istehsalı imkanlarını genişləndirmək və daha böyük auditoriyaya çatmaq əsas hədəflərim sırasındadır. Yeni layihələr üzərində işlər davam edir.
Kapanış Qeydi Bu müsahibə iştirakçının şəxsi bəyanları əsasında hazırlanmış və media ilə nəşriyyat fəaliyyətlərinə dair ümumi çərçivə təqdim edir.
Müsahibə: Sona Abbasəliqızı Müsahibə Qonağı: Zakir Kaya Redaktor: Sona
****
RÖPORTAJ Sona İsmayılova – Zakir Kaya’nın Medya ve Yayıncılık Çalışmaları Editör Girişi Dr.profesor Zakir Kaya, Türkiye merkezli araştırmacı gazeteci, yazar olarak medya, yayıncılık ve edebiyat alanlarında faaliyet göstermektedir. Bu söyleşi, Kaya’nın mesleki deneyimi, yayıncılık faaliyetleri ve üretim alanlarına ilişkin kendi değerlendirmelerini içermektedir. RÖPORTAJ Soru 1: Gazetecilik alanına yönelme süreciniz nasıl başladı? Zakir Kaya: Gazeteciliğe ilgim erken dönemlerde oluştu. Yerel medya ortamı ve sahada edindiğim gözlemler bu alana yönelmemde etkili oldu. Zaman içerisinde yazılı ve görsel medya üretim süreçlerinde aktif görevler aldım. Soru 2: Çalışmalarınız hangi alanlarda yoğunlaşıyor? Zakir Kaya: Çalışmalarım ağırlıklı olarak araştırmacı gazetecilik, kültürel içerik üretimi ve dijital medya yayıncılığı alanlarında yoğunlaşmaktadır. Farklı formatlarda içerik üretim süreçlerinde yer aldım. Soru 3: “Hayata Dair”, “Yüz Yüze” ve “Sözün Güç Noktası” programlarının genel yaklaşımı nedir? Zakir Kaya: Bu programlar, farklı alanlardan konukların katılımıyla güncel konular üzerine görüş alışverişi yapılmasını amaçlayan söyleşi formatlı içeriklerdir. Temel olarak farklı bakış açılarını bir araya getirmeye odaklanmaktadır. Soru 4: Kaya Haber Ajansı (KHA) nasıl bir yapı olarak tanımlanabilir? Zakir Kaya: Kaya Haber Ajansı, dijital medya ortamında içerik üretimi ve yayıncılık faaliyetleri yürütmek amacıyla oluşturulmuş bir yapıdır. Farklı içerik formatları üzerinden yayıncılık faaliyetleri sürdürmektedir. Soru 5: Yazınsal çalışmalarınız hakkında bilgi verebilir misiniz? Zakir Kaya: Yazınsal çalışmalarım şiir, çeviri ve toplumsal analiz alanlarında yoğunlaşmaktadır. Farklı dönemlerde çeşitli kitap ve metin çalışmaları gerçekleştirdim. Soru 6: Medya ve edebiyat çalışmalarınız arasında nasıl bir ilişki kuruyorsunuz? Zakir Kaya: Medya ve edebiyat, benim için birbirini tamamlayan iki üretim alanıdır. Her iki alanda da temel amaç bilgi üretmek ve toplumsal düşünme alanı oluşturmaktır. Soru 7: Gelecek döneme ilişkin hedefleriniz nelerdir? Zakir Kaya: Dijital medya alanında içerik üretim kapasitesini geliştirmek ve daha geniş kitlelere ulaşmak hedeflerim arasındadır. Yeni projeler üzerine çalışmalar devam etmektedir. Kapanış Notu Bu söyleşi, katılımcının kendi beyanları temel alınarak hazırlanmış olup, medya ve yayıncılık faaliyetlerine ilişkin genel bir çerçeve sunmaktadır. Röportaj: Sona Abbasəliqızı Röportaj Konuğu: Zakir Kaya Editör: Sona Abbasəliqızı
(Zaur Ustac – Aşiq gecələr) Zaur Ustacın “Aşiq gecələr” şeiri sevginin ən incə, ən səssiz və ən dərin məqamlarını gecə obrazı üzərindən ifadə edən lirika nümunəsidir. Bu şeirdə gecə artıq sadəcə zaman anlayışı deyil, aşiq ruhun sirdaşına, sevgini qoruyan və yaşadan bir varlığa çevrilir. Şair gecəni hiss edən, seçən və hətta aşiq olan bir obraz kimi təqdim edir və bununla da poetik düşüncəni daha da dərinləşdirir. Şeir ilk misralardan etibarən bu duyğusal yaxınlığı açıq şəkildə göstərir: “O zülmət gecənə şam olum, gülüm, O gül cəmalına aşiq gecələr!” Burada aşiqin özünü “şam”a bənzətməsi təsadüfi deyil. Şam həm işıq saçır, həm də yanaraq əriyir. Bu, sevginin qurbanlıq tərəfini simvolizə edir. Aşiq sevdiyi üçün yanmağa, əriməyə hazırdır. Gecə isə bu yanğıya şahid olmaqla kifayətlənmir, sanki onun özünə vurulur — “aşiq gecələr”. Digər misrada verilən “Əriyən mumlara aşiq gecələr!” ifadəsi sevginin ağrı ilə vəhdətini göstərir. Mumun əriməsi zamanın keçməsi və hisslərin tükənməsi kimi yox, əksinə, sevginin davam etməsi üçün verilən bir bədəldir. Burada şair incə bir məqamı vurğulayır: həqiqi sevgi rahatlıqda deyil, məhz yanmaqda və dözməkdə özünü göstərir. Şeirin ikinci bəndində isə aşiqin arzuları daha açıq şəkildə ifadə olunur: “İstərəm bir gecə qoynunda uyam, Yumulu gözlərə aşiq gecələr…” Bu misralarda sevgi artıq fiziki yaxınlıqdan çox, ruhani bir sığınacaq kimi təqdim olunur. “Yumulu gözlər” ifadəsi sakitliyi, etibarı və təslimiyyəti simvolizə edir. Aşiq üçün ən böyük xoşbəxtlik sadəcə yanında olmaq, o sakitlik içində var olmaqdır. Şair gecəyə mistik bir məna da yükləyir: “Gecənin öz sirri, öz aləmi var” Bu fikir gecənin adi bir məkan olmadığını, onun özünəməxsus qanunları və duyğuları olduğunu göstərir. Gündüz gizlənən hisslər, etiraf olunmayan sevgilər məhz gecədə üzə çıxır. Gecə burada sanki insanın iç dünyasının aynasına çevrilir. Son bənddə verilən “Şəhrizad misalı, sirli, gözəl yar” bənzətməsi isə şeirin poetik yükünü daha da artırır. Şəhrizad obrazı ilə sevgi həm sirli, həm də cazibədar bir məna qazanır. Bu sevgi tam açılmayan, amma hiss edilən bir duyğudur. Və məhz buna görə “Sirli gözəllərə aşiq gecələr” — gecə yalnız zahiri gözəlliyə yox, sirr daşıyan, dərinlikli ruhlara yönəlir. Nəticə etibarilə, “Aşiq gecələr” şeiri sevginin səssiz, lakin güclü tərəflərini ifadə edən poetik bir düşüncədir. Bu şeirdə sevgi nə gurultuludur, nə də nümayişkaranə — o, gecə kimi sakit, amma dərin və sonsuzdur. Şair oxucuya göstərir ki, həqiqi sevgi bəzən ən çox danışılmayan, amma ən çox hiss olunan məqamlarda yaşayır. Və gecə — bütün sirləri, səssizliyi və qaranlığı ilə — bu sevginin ən sadiq şahidinə çevrilir.
Müəllif: Süleymanova Ümmü İsmayıl qızı Şəki şəhəri 14 nömrəli tam orta məktəbin riyaziyyat müəllimi, AJB-nin üzvü, “Qızıl Qələm” media mükafatçısı.
General Cəmşid xan Naxçıvanski adına Hərbi Lisey – 55 İllik Şərəf Salnaməsi: Bir məktəbin deyil, bir Millətin hərbi dirçəliş tarixinin yubileyi
Bu gün Azərbaycan xalqı sadəcə bir təhsil müəssisəsinin yaradılmasının ildönümünü qeyd etmir. Bu gün biz milli hərb tariximizin ən müqəddəs səhifələrindən birinin, Cəmşid Naxçıvanski adına Hərbi Liseyin 55 illik şanlı ömür yolunu sonsuz qürur, ehtiram və minnətdarlıq hissi ilə yad edirik.
1971-ci ildə bu liseyin yaradılması zahirdə bir məktəbin açılması kimi görünə bilərdi. Lakin tarixin dərin qatlarına baxdıqda aydın görünür ki, bu, sadəcə məktəb deyildi, bu, gələcək müstəqil Azərbaycanın milli ordusunun gizli şəkildə atılan ilk təməl daşı idi. Lisey məhz Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə 1971-ci ildə yaradılmışdır.
Ancaq bu qərarın böyüklüyünü dərk etmək üçün o dövrün siyasi reallığını unutmaq olmaz.
Heydər Əliyevin həmin addımı sıradan inzibati qərar yox, sovet totalitar sisteminə qarşı milli iradənin gizli manifestidir.
Bu, Sovet imperiyasının ən sərt ideoloji nəzarət illəri idi. Moskvanın hökmü ilə milli şüur, milli hərb düşüncəsi, milli zabit korpusu anlayışı boğulur, türk-müsəlman xalqlarının öz hərbi elitasını formalaşdırmasına ciddi maneələr yaradılırdı. Azərbaycanın oğulları öz Vətəni üçün deyil, yad imperiyanın maraqları üçün istifadə olunurdu.
Belə bir zamanda Heydər Əliyev təkcə hərbi məktəb yaratmadı, o, Sovet siyasi sisteminin içərisində gələcək istiqlalın kodlarını yazdı.
Və ən mühüm məqam:
Bu, Moskvanın sərt nəzarəti altında susdurulmuş bir millətin oğullarına gizlicə deyilən belə bir mesaj idi: “Hazırlaşın… gün gələcək bu torpağın öz Ordusu olacaq!” Bu gün həmin müqəddəs ocağın 55 illiyini qeyd edərkən biz təkcə bir liseyin yubileyini yaşamırıq. Biz Heydər Əliyev adlı tarixi cəsarətin, milli təfəkkürün və misilsiz siyasi qəhrəmanlığın 55 illik zəfərini yaşayırıq. Çünki o illərdə Sovet rejimi Azərbaycan türkünün milli ruhunu sındırmaq, onun hərbi şüurunu unutdurmaq, onu öz qəhrəmanlarından ayırmaq üçün bütün vasitələrdən istifadə edirdi. Millətin igid oğulları ya repressiya olunmuşdu, ya adları tarixdən silinmişdi, ya da “xalq düşməni” damğası ilə qaranlığa gömülmüşdü. Onlardan biri də Azərbaycanın şanlı hərb tarixinin parlaq siması olan Cəmşid xan Naxçıvanski idi. Sovet Kommunist Partiyası onun adını ləkələmiş, onu xalqın yaddaşından silmək istəmiş, bu qəhrəman generalın xatirəsini qorxu divarları arxasında həbs etmişdi. Belə bir zamanda həmin adı yenidən dövlət səviyyəsində diriltmək nə demək idi, bunu bugünkü nəsil tam təsəvvür belə edə bilməz. Bu, kabinetdə imza atmaq deyildi.
Bu, imperiyanın gözünün içinə baxaraq: “Sizin unutdurmaq istədiyiniz bu oğul mənim xalqımın şərəfidir!” demək idi.
Bu, qorxunun hökm sürdüyü bir sistemdə qorxmamaq idi. Bu, Sovet senzurasının boğazından milli qüruru zorla keçirib tarixə həkk etmək idi. Bu, təkbaşına bir siyasi üsyan idi. Bəli, üsyan.
Çünki Heydər Əliyev təkcə hərbi lisey yaratmadı. Heydər Əliyev Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının “xalq düşməni” kimi qara siyahıya atdığı Cəmşid xan Naxçıvanskinin adını minlərlə Azərbaycan gəncinin alnına şərəf nişanı kimi yazdı. Bu, sadəcə ad seçimi deyildi. Bu, şəhid edilmiş milli yaddaşa verilən həyat idi. Bu, təhqir olunmuş Azərbaycan hərb tarixinin ləyaqətinin geri qaytarılması idi. Bu, repressiya qurbanı olan bir türk generalına tarixin qarşısında verilən bəraət idi. Və bundan da böyük həqiqət var: Heydər Əliyev həmin liseyi açanda qarşısında təkcə bir təhsil planı yox idi. Onun qarşısında gələcək müstəqil Azərbaycanın xəritəsi vardı. O bilirdi ki, milli dövlətin sütunu milli ordudur. Milli ordunun sütunu isə milli ruhlu zabitdir. Milli ruhlu zabiti isə yalnız milli qürur üzərində qurulmuş məktəb yetişdirə bilər. Məhz buna görə Cəmşid Naxçıvanski adına Hərbi Lisey Sovet dövrünün formal məktəbi deyil, Azərbaycanın istiqlal laboratoriyası idi. Bu liseyin sinif otaqlarında sadəcə dərs keçilmirdi. Burada gələcək qələbələrin genetikası yazılırdı. Burada zabit çiyninə taxılacaq paqonun mənası öyrədilirdi. Burada Vətən üçün ölməyin qorxu yox, şərəf olduğu aşılanırdı. Burada Azərbaycanın sabahkı qalib komandirləri yetişirdi.
Heydər Əliyev bu məktəbə təsadüfi bir ad vermədi.
O, liseyə Sovet Kommunist ideologiyasının illərlə “xalq düşməni”, “etibarsız element”, “çar zabiti”, “siyasi cəhətdən zərərli şəxs” kimi damğaladığı Azərbaycan generalı Cəmşid xan Naxçıvanskinin adını verdi.
Bu addım o dövr üçün sadəcə cəsarət deyildi. Bu, açıq desək, misli görünməmiş siyasi qəhrəmanlıq idi.
Çünki Stalin repressiyalarının qara siyahısına salınmış, adı uzun illər tabu edilmiş, haqqında danışmaq belə risk sayılan bir Azərbaycan hərbçisinin adını dövlət səviyyəsində diriltmək Sovet nomenklaturasına qarşı səssiz, lakin çox dərin milli etiraz idi.
Heydər Əliyev bununla iki tarixi missiyanı eyni anda yerinə yetirdi:
Birincisi, Cəmşid xan Naxçıvanskinin adına siyasi bəraət qazandırdı.
Sovet rejiminin unutdurmaq istədiyi bir milli qəhrəmanı Azərbaycan xalqının yaddaşına geri qaytardı. Repressiya ilə ləkələnmiş adı şərəf kürsüsünə qaldırdı. Bir zamanlar “xalq düşməni” damğası vurulan şəxs birdən-birə Azərbaycan gənclərinin hərbi idealına çevrildi.
Bu, faktiki olaraq tarixi ədalətin bərpası idi.
İkincisi — milli zabit ruhunu həmin adın ətrafında formalaşdırdı.
Çünki hərbi məktəb təkcə dərs deyil, simvol üzərində qurulur. Heydər Əliyev çox yaxşı bilirdi ki, bu liseydə yetişəcək minlərlə gəncin qarşısında yad sovet marşalları yox, öz millətinin qəhrəman generalı dayanmalıdır.
Yəni bu liseyin divarları arasında sadəcə fizika, riyaziyyat, taktika öyrədilmirdi.
Burada öyrədilən əsas dərs bu idi:
Azərbaycanın öz ordusu olacaq. Azərbaycanın öz zabitləri olacaq. Azərbaycanın öz hərbi iradəsi olacaq.
1971-ci ildə SSRİ kimi nəhəng bir imperiyanın daxilində bu strateji baxışı qurmaq yalnız uzaqgörən dövlət ağlı deyil, həm də tarixi risk götürmək cəsarəti tələb edirdi.
Heydər Əliyev bu riski aldı.
Bu səbəbdən Cəmşid Naxçıvanski adına Hərbi Liseyin yaranması sıradan təhsil hadisəsi yox, milli müqavimətin intellektual-hərbi platformasının qurulması idi.
Bu müqəddəs ocaq sonradan nə verdi?
Bu ocaq Azərbaycan Ordusuna minlərlə peşəkar zabit verdi. Bu ocaq döyüş meydanlarında sinəsini Vətənə sipər edən qəhrəmanlar verdi. Bu ocaq Birinci Qarabağ savaşında, Aprel döyüşlərində, 44 günlük Vətən Müharibəsində və antiterror əməliyyatlarında adını şərəflə tarixə yazan igidlər yetişdirdi. Müdafiə Nazirliyinin məlumatına görə liseyin minlərlə məzunu Silahlı Qüvvələrin formalaşmasında mühüm rol oynayıb, çoxsaylı məzunları ali mükafatlara layiq görülüb.
Bu gün Azərbaycan əsgərinin zəfər addımlarının arxasında görünməyən, lakin çox möhtəşəm bir məktəb dayanır, məhz Cəmşid Naxçıvanski ruhu.
Bu ruhun memarı isə şübhəsiz ki, Dahi Şəxsiyyət Heydər Əliyevdir.
Çünki o, 55 il əvvəl sadəcə bir lisey açmadı.
O, Sovet qaranlığının içində gələcək qalib Azərbaycanın zabitlərini yetişdirəcək bir nur ocağı yandırdı.
O, unutdurulmuş Cəmşid xan Naxçıvanski adını xalqın qəlbində yenidən diriltdi.
O, milli hərb tariximizin qırılmış qılıncını yenidən qınına qaytardı.
Bu gün həmin qərarın necə dahiliklə verilmiş olduğunu qalib Azərbaycan daha aydın görür.
Cəmşid Naxçıvanski adına Hərbi Liseyin 55 illiyi münasibətilə bu müqəddəs ocağın bütün müəllim heyətini, məzunlarını, kursantlarını və Azərbaycan xalqını ürəkdən təbrik edir, bu şanlı tarixi yaradan dahi şəxsiyyət Heydər Əliyevin əziz xatirəsi önündə dərin ehtiramla baş əyirik.
Bu lisey sadəcə məktəb deyil, Azərbaycanın gələcək Zəfərlərinin doğulduğu hərbi beşikdir.
Bu gün bu məktəb Azəeyavan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin uzaqgörən və müdrik siyasəti, yüksək ordu quruculuğu, hərbi sahədəki yüksək strateji islahatları, qayğı və diqqəti sayəsində daha da inkişaf etməkdədir. Bu isə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrini daha da gücləndirir və bunun nəticəsində Azərbaycan ordusu hərb meydanında alternativi olmayan, Qafqazın ən güclü ordusuna çevrilib! Bu isə Azərbaycanı nəinki bölgədə əsas güc mərkəzinə çevirir, hətta bütün bunların nəticəsində bütün dünyada maraqları ilə hesablaşılan və diktə edən Dövlət statusuna yüksəlmişdir.
Allah bu məktəbin banisi, Azərbaycan xalqının Ümummilli Lideri və xilaskarı, müasir Azərbaycan dövlətinin qurucusu və memarı, Ulu Öndər Heydər Əliyevə qəni-qəni rəhmət eləsin! Bu günkü Azərbaycan Heydər Əliyevin şah əsəridir! Ulu Öndərin məkanı, cənnət, ruhu şad olsun!!
Yaşasın müstəqil Azərbaycan! Yaşasın qəhrəman Azərbaycan ordusu! Yaşasın Dövlətçiliyimiz! Yaşasın cənab Ali Baş Komandan!! AMİN
İsrail Təhlükəsizlik Akademiyasının Qafqaz və MDB ölkələri üzrə Azərbaycan Respublikasındakı Regional Nümayəndəliyinin Direktoru, Beynəlxalq Polis Akademiyasının Azərbaycan və Qafqaz üzrə Koordinator direktoru, Dünya Krav Maga (Terrorla mübarizə taktiki təlimləri) Federasiyasının Müstəsna Komitəsinin üzvü və Azərbaycan Respublikasındakı Regional Nümayəndəliyinin direktoru, “İsraildə Azərbaycan Evi” Diaspor qurumunun direktor müavini və Azərbaycandakı Nümayəndəliyinin direktoru
USTACAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
Araşdırmaçı jurnalist Zakir Kaya: Media, Ədəbiyyat və Müstəqil Düşüncənin Kəsişmə Nöqtəsi MÜSAHİBƏ MƏTNİ Müasir mediada sürət, görünürlük və rəqəmsal intensivlik artdıqca, məzmun istehsalının keyfiyyəti və müstəqilliyi getdikcə daha çox müzakirə mövzusuna çevrilir. Bu məqamda araşdırmaçı jurnalist Zakir Kaya həm yazılı mətbuat, həm də rəqəmsal media sahəsindəki fəaliyyəti ilə diqqət çəkir. Kaya jurnalistikanı yalnız xəbər ötürmək kimi deyil, eyni zamanda ictimai düşüncəni qidalandıran bir sahə kimi dəyərləndirir. Onun fikrincə, media təkcə informasiya axını deyil, həm də mədəni və intellektual istehsal məkanıdır. Ədəbiyyat və media arasındakı əlaqəyə xüsusi vurğu edən Kaya bildirir ki, bu iki sahə bir-birini tamamlayan struktura malikdir. Yazı yalnız ifadə vasitəsi deyil, eyni zamanda ictimai yaddaşı formalaşdıran güclü amildir. Kayanın həyata keçirdiyi proqram və məzmunlar xüsusilə müsahibə və analitik formatlar izləyiciyə təkcə informasiya deyil, həm də düşünmək imkanı yaratmağı hədəfləyir. Bu yanaşma onu klassik jurnalistika anlayışından fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərdən biri kimi önə çıxır. Müstəqil jurnalistika anlayışına da diqqət yetirən Kaya mediada obyektivliyin və azad düşüncənin əhəmiyyətini vurğulayır. Onun fikrincə, jurnalistin əsas vəzifəsi həqiqəti müxtəlif tərəfləri ilə ortaya qoymaq və cəmiyyətə düşünmək üçün zəmin yaratmaqdır. NƏTİCƏ Zakir Kayanın mediaya yanaşması müasir rəqəmsal dövrdə jurnalistikanın dönüşümünü anlamaq baxımından mühüm nümunə hesab olunur. Onun baxışında media yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, həm də ictimai şüurun formalaşdığı bir sahə kimi təqdim edilir.
****
Araştırmacı Gazeteci Zakir Kaya: Medya, Edebiyat ve Bağımsız Düşüncenin Kesişim Noktası
RÖPORTAJ METNİ Günümüz medyasında hız, görünürlük ve dijital yoğunluk artarken, içerik üretiminin niteliği ve bağımsızlığı giderek daha fazla tartışma konusu haline geliyor. Bu noktada araştırmacı gazeteci Zakir Kaya, hem yazılı basın hem de dijital medya alanındaki çalışmalarıyla dikkat çekiyor.
Kaya, gazeteciliği yalnızca haber aktarmak değil, aynı zamanda toplumsal düşünceyi besleyen bir alan olarak görüyor. Ona göre medya, yalnızca bilgi akışı değil; aynı zamanda kültürel ve entelektüel bir üretim sahasıdır.
Edebiyat ve medya arasındaki ilişkiye de özel bir vurgu yapan Kaya, iki alanın birbirini tamamlayan bir yapı olduğunu ifade ediyor. Yazının sadece bir anlatım aracı değil, aynı zamanda toplumsal hafızayı şekillendiren güçlü bir unsur olduğunu belirtiyor.
Kaya’nın yürüttüğü programlar ve içerikler, özellikle söyleşi ve analiz formatında, izleyiciye sadece bilgi değil aynı zamanda düşünme alanı da açmayı hedefliyor. Bu yaklaşım, onu klasik gazetecilik anlayışından ayıran temel noktalardan biri olarak öne çıkıyor.
Bağımsız gazetecilik kavramına da dikkat çeken Kaya, medyada tarafsızlığın ve özgür düşüncenin önemine vurgu yapıyor. Ona göre gazetecinin en temel görevi, gerçeği farklı yönleriyle ortaya koyabilmek ve kamuoyuna düşünme zemini sunabilmektir.
SONUÇ
Zakir Kaya’nın medya yaklaşımı, günümüz dijital çağında gazeteciliğin dönüşümünü anlamak açısından önemli bir örnek olarak değerlendiriliyor. Medya, onun perspektifinde yalnızca bir iletişim aracı değil, aynı zamanda toplumsal bilinç üretim alanı olarak konumlanıyor.
Bu gün Xalq şairi Fikrət Qocanın anım günüdür… Vaxtilə Fikrət Qocanın Dövlət Mükafatına təqdim olunmuş 10 cildliyi haqqında yazdığım məqalə dövri mətbuatda dərc olunduqdan sonra Fikrət müəllim mənə telefon açdı, yazını bəyəndiyini, məmnunluğunu və razılığını bildirdi. Ruhu şad olsun. Bu da həmin yazı:
BƏDİİ AXTARIŞLARDA YAŞANAN ÖMÜR XX əsr Azərbaycan poeziyasının görkəmli nümayəndəsi, Xalq şairi Fikrət Qocanın ötən il nəşr olunmuş 10 cilddən ibarət “Seçilmiş əsərləri”i ilə tanışlıqdan aldığım ilk təəssüratım belə oldu: Həcmcə və bədii dəyərinə görə sanballı olan bu əsərlər şairin neçə onillikər boyu yaradıcı zəhmətinin bəhrəsi olmaqla yanaşı ədəbi-ictimai taleyini, şəxsiyyətini, ədəbiyyat tariximizin böyük bir mərhələsini əks etdirir. Hələ gənclik illərimdən şairin yaradıcılıq yoluna bələd olsam da cildlərin hər biri ilə yenidən tanışlıqdan duydum ki, şairin söz mülkünə nəzər yetirib, onları ədəbi meyarına, xarakterinə görə səciyyələndirmək bir yazının qəlibinə sığan deyil. Bu cildlər olduqca geniş, çoxşaxəli mövzuları əhatə etdiyindən onların məzmun-ideya xüsusiyyətlərini araşdırmaq, heç şübhəsiz, bir neçə tədqiqat əsərinin mövzusu olmaqla, müxtəlif aspektlərdən aparılan araşdırmaların çəkə biləcəyi yükdür. Lakin bu, heç də böyük həcmli cildlərin ictimai-bədii dəyərindən yığcam şəkildə bəhs etmək zərurətini azaltmır, əksinə, bu əsərlərin özünəməxsusluğundan, fərdilik prinsipindən, bədii siqlətindən söz açmağı labüd edir. Çünki, Fikrət Qocanın orijinal üslubu, azad düşüncəsi, mövzularının müasirliyi və aktuallığı bütün zamanların ədəbiyyatı olmaqla böyük dəyərlərə söykənir. Onun əsərləri həyat gerçəkliklərindən damla-damla süzülən bədii detalları, ictimai mahiyyəti ilə xarakterikdir.
Fikrət Qocanın ədəbi ömrü bədii axtarışlarda keçib. Vətənin içindən başlayan səyahəti sərhədlər aşıb, dənizlər, okeanlar keçib, insanlar, talelər, ömürlər arasında yaşayıb. İctima-siyasi hadisələrin kökünə varıb, müxtəlif xalqların tarixini öyrənib. Yaddaşının mərkəzində olan hadisə və şəxsiyyətləri bədii süjet xəttində işləyərkən realizm prinsipinə söykənib, poetik təsvirlərində dolğun şəkildə əks etdirib. Bu əsərlər heç şübhəsiz, yaradıcılığının ilk dövrlərindən başlayaraq müdriklik çağınacan yol alan ədəbi taleyinin dəqiq kompasıdır. Bu kompasın göstərdiyi məkan və obyektlər torpaqdı, dənizdi, mavi göylərdi və əlbəttə ki, onları sevdirən, həyatın çox gərəkli, vacib elementinə çevirən insandı, onun mənəvi dünyası, arzuları, gələcəyə ümidli baxışlarıdı.
Bu əsərlər həyatımızın tərkib hissəsi olmuş hadisələri düşüncəmizə, yaddaşımıza yazmaq qüdrətindədir. Bu əsərlərdəki lirik ovqat, hiss və düşüncə, vətəndaşlıq missiyası, dünyəvi mətləblər, milli-bəşəri problemlər özünün çeşidli çalarları ilə həyat həqiqətlərinin timsalında cəsarətlə, qətiyyətlə işıqlandırılmışdır. Onun yaradıcılığında xalq həyatı, Azərbaycanın tarixi, dünyamızın mənzərəsi bütün əzəməti, parlaqlığı ilə öz əksini tapmışdır. Bədii axtarışlarından qazandığı ədəbi uğurlarına görə də cəsarətlə demək olar ki, Fikrət Qoca uzun illər özünün poetik düşüncəsi, milli təfəkkürü ilə zamanın içiylə yeriyən, yaşadığı hadisələrin ictimai mənasına varan güclü, qüdrətli ədəbi şəxsiyyətdir. Şair yaradıcılığı boyu sözdən fırça kimi də istifadə etməyi bacarmışdır. Onun poeziyası, həm də nəsri dünyanın gərdişinə, milli-bəşəri hadisələrə, yaşadığımız itkilərə, ölümsüz ölümlərə, qəhrəmanlıqlara həsr olunmuş yaddaş rəsmləridir. Səfərlərdə gördüyü şəhərlər, bu şəhərlərin təbiəti, insanları, çayları, meşələri onun əsərlərində bir panoram kimi görünür.
Müəllif özünün qəhrəmanlarını uzaqlarda – dənizlərin arxasında, nağıllarda, əsatirlərdə arayıb-axtarmır, insanların arasında apardığı müşahidələrindən görüb-götürür. Qəhrəmanların təbiətindən, xarakterindən, hal-xasiyyətindən gələn xüsusiyyətləri sözünün qüdrətilə nizama düzür. Beləliklə, onlar yazıçının bədii təxəyyülündə, düşüncəsində formalaşaraq həyat-cəmiyyət hadisələri, bədii obrazlar timsalında həqiqi ədəbiyyatın materialına çevrilə bilir. Fikrət Qoca ilk gənclik çağlarından həyatı öyrənmək sevdasında olduğundan illər boyunca qarşısına qoyduğu məqsədini, istəyini reallaşdıra bilib. Kotanarxdan başlanan müşahidələrini yaşam boyu ürəyinin işığından, istisindən keçirərək yüzlərlə əsərlərinin mövzusu edib. Həyatdan öyrəndikləri, insanlardan görüb-götürdükləri hər zaman düşüncəsini, duyğularını qanadlandırıb. Və bu əsərlərdə ilk yaradıcılığından üzü bəri kamilləşən, müdrikləşən şair özünəinamı və özünüdərki gənclərə öyrətməyə, təlqin etməyə çalışıb.
Fikrət Qoca gəncliyimizin ən populyar şairi idi. Hələ o vaxtlar sayca az olan mətbuat orqanlarında onun şeirlərini həvəslə oxuyur, mahnılarını sevərək züm-zümə edirdik. Şairin həyata sevgisi, marağı şeirləri kimi həmişə təravətlidir.
Bu ana torpaqdan doğulmuşam mən, Qoca çinarların bir pöhrəsiyəm. Gözümü oxşayıb bu çöl, bu çəmən, Mən bulaq səsiyəm, yarpaq səsiyəm.
Hərdən mənə elə gəlir ki, Fikrət müəllim üçün şeirlərinin məxsusi yazıldığı vaxt, şərait yoxdur. Gəzdiyi, olduğu yerlərdə həyata, təbiətə, insanlara poetik nəzərlərlə baxdığındandır ki, dünya şairin gözündə bitib-tükənməyən arzularının, həyat eşqinin çeşməsi timsalındadır.
Görsəm ki, arzumun ləçəkləri tökülür, Görsəm ki, ümidimin Beli bükülür, Yenə işığını sevərəm, Səni öyərəm. Gözəlsən, dünya, deyərəm.
Dünyanın gərdişindən, vərdişindən öyrənən şair gəldi-gedərlik qanunlarının incəliyinə varmağı, gözü-könlü tox, ləyaqətlə yaşamağı vacib sandığındandır ki, həyata açıq gözlə, reallıq prizmasından nəzər yetirməyi başqalarına da tövsiyə edir. Ömür boyu hərisliklə, acgözlüklə var-dövlət yığanlara şairin olduqca sadə bir xatırlamasından necə faydalanmayasan…
Öldü varlı ata, qaldı varisi. Dedi ki, – Mənimdir torpaq, xaniman. Bu vaxt eşidildi Torpağın səsi: Görək kim-kimindir, Ey cavan oğlan.
Gənclik illərinin yadigarı olan bu yığcam şeirdə şair vara, dövlətə həris insana böyük mətləbi anladır. Burda nəsihət də var, böyük hikmət də: Nə varsa, hamısı torpağındı… Əldən tutmaq, qoldan yapışmaq, tikəni bölüşmək, xalqını, vətənini sevmək, sevdiklərinə sadiq olmaq, dəyərləri yaratmaq və yaşatmaq – budur insanın yaşadığı dünyada öhdəliyi, insanlıq borcu.
Bu gün ölkələrin bir-birilə əlaqəsi, dünyanın əmin-amanlıqda olması bütün xalqların istəyi, arzusudur. Bu münasibətləri qorumaq isə dünya xalqlarının vətən borcu olmalıdır. Təəssüflər olsun ki, bəzən kağız üzərində sülhün tərəfdarı olub insan qanına susayanlar, özgə torpaqlarına göz dikənlər, günaha batanlar heç Allahı yada salmırlar. Amma Tanrı insanlara qəddarlığından, amansızlığından əl çəkməyə vaxt verir, zaman verir. Şair dünyanı qarışdıranlar, insanlığı məhv edənlər, yer üzünü viran qoyanlarla, Allahlıq iddiasında olanlarla həmişə savaşdadır:
Özünüzü haqq saymayın, Özünüzü Allah saymayın! Durduğunuz yerə enincə, enin. Ətrafdakı ağlayan, gülən insanları görüncə enin! Bizə verilən vaxt Allah amanıdır.
Şairin vətənə sevgisi adi sevgi deyil, orijinaldı. Vətənin gülünü, çiçəyini sevmək, gözəllərini vəsv etmək hələ böyük sevgi deyil. Gərək vətənin dərdini çəkməyi, qada-balasını almağı bacarasan. Ağır günlərində sözünlə, əməlinlə sərhəddinə çəpər olasan. Onu gələcək nəslə ləyaqətlə əmanət edə biləsən. Fikrət Qocanın vətən sevgisi belə bir borc hissindən, ona həqiqi bağlılıqdan yaranıb.
Ulu vətən sevgisi Sevgilərin tacıdı. Şirinlərdən şirindi, Acılardan acıdı. Onun zülmünü çəkmək Ruhun etiyacıdı. Bu sevginin töhfəsi Zindan, həsrət, ölümdü, Ölümə hazır olmaq Özü dərin elmdi, Bunu sevənlər bilir
Fikrət Qocanın yaradıcılığında mahnı mətnləri də xüsusi yer tutur. “Azərbaycan”, “Yollar görüşəndə”, “İlk sevgi”, “Ana”, “Məcnun gəzər Leylini”, “Ay ana, dostum evlənir”, “Dilin can incidəndir”, “Gəl səhərim”, “Bir baxmısan, bir də bax”, “Sənin bircə təbəssümün”… mətnlərindəki həzinlik, ülvilik, şirinlik, eyni zamanda işıqlı sabahların, ümidlərin ziyası insanı duyğulandırır. Bu şeirlər sadəcə musiqiyə yatımlı olması ilə deyil, orda təsvir olunmuş vətən torpağı, onun bitirib-yetirdikləri, çayları, çəmənləri, insanın munis duyğuları bütün gözəllikləri ilə doğma və əzəmətli görünür.
Adi həqiqətlərin içərisində insanın mənəvi qatında gizlənən, uzaq yolların düşüncələrinə, görüb-götürdüklərinə, ümumən bütün gerçəkliklərə müəllif çox bucaqlardan göz yetirir. Və bizi də yaşadığımız ömrə həqiqətin gözü ilə nəzər yetirməyə sövq edir. Bunlar şairin öz düşüncələri olsa da həyat materialları ilə xarakterizə edildiyindən ictimailəşə bilib. Elə şeirin, sənətin gücü də bundadır.
Atam getdi, Məndən kiçik qardaşım getdi. Neçə dostum, yoldaşım getdi. Bu günlərdə uçdu getdi anam Bunlar mənə uçma öyrədir. Mən ayağı yerə bağlı insanam, İndi inanmışam, İndi xeyli ürəklənmişəm. Sizlər uçub getdiyiniz budağa, İndi mən də enmişəm.
Poemalarında istər vətəndə baş vermiş ictimai-siyasi hadisələr, istərsə də uzaq ölkələrə səfərləri zamanı o yerlərin həyatı, insanları, təbiəti haqqında eşidib-bildiklərini, gördüklərini şair müasirlik-tarixilik qovuşuğunda işləmişdir. Fikrət Qocanın poemaları ciddi, gerçək hadisələrdən bəhs edən həyat hekayələridir. Bu əsərlərin aşıladığı ideya və qayə, müəllifin məqsədi sadə, həm də dolğun süjet xətti boyunca işıqlandırılıb. “Oddan keçənlər”də 37-in vahiməsi, qara-qorxusu böyük sənətkarlıqla işləndiyindən, əzilən, məhv edilən insanların fəcində şairin zamana tüğyan edən qəzəbi oxucunu riqqətə gətirir. Bu dövranda satanların şərəfsizliyi üzündən satılan tərəflərin ocaqları söndürülüb, evləri dağılıb. Qəribədir, zülmə-zindana dözüb-dayananlar azadlıqda da rahat yaşaya bilmirlər. Çünki üzə duranlar, haqqa şər atanlar yenə vəzifə başındadırlar. Bütün bunarı görmək və duymaq şairi çox incidir. Belələri ilə üz-üzə gəlmək qəlbini ağrıdır. Amma həqiqət incələr, üzülməz, deyib atalar. Haqq aşiqi günahsız köçür bu dünyadan, xain, satqın, ev yıxana isə “şərəfsiz bir əcəl” qismət olur. Vətənə sədaqət, xalqın azadlığı uğrunda mübarizəyə qalxmaq, bir vətəndaş olaraq qəhrəmanın vətənpərvərliyindən, mübarizlik ruhundan xəbər verir. Şərt o deyil ki, bu qəhrəman sənin öz millətindən olsun. Azadlıq bütün xalqlar üçün şirin nemətdir. Və o qəhrəman bütün xalqlar tərəfindən sevilir, ehtiramla yad edilir. Məhz buna görə də şair başqa xalqların qəhrəmanlarına da rəğbətlə, sevgiylə yanaşır, öldürülən, məhv edilənlərə heyfsilənir. Çe Qevara, Xose Risal, Li Vin Tam, Amilkar Kabral kimi qəhrəmanların böyük amallar uğrunda döyüşlərinə haqq qazandırır. Bu mənada şairin bədii yaddaşından keçən qəhrəmanlara, əfsanəvi partizanlara rəğbəti böyükdür. Çünki xalqını, torpağını sevən oğul, vətəndaş harda doğulub, hansı millətdən olsa da insanlıq üçün bir amal var: Vətən üçün yaşamaq! Şair insan taleyini, vətənin ağrı-acılarını düşüncəsindən, mənəvi süzgəcindən keçirən sənətkar oduğundandır ki, dünyada baş verənlərə təkcə mənsub olduğu xalqın yox, dünya vətəndaşı kimi, milyonların gözüylə baxa bilir. Dünyanı başına almış fəlakətlərə qarşı çıxmağa, insanların ləyaqətlə yaşamasına, çalışmasına səsləyən poeziyasından bir dünyasevərlik ruhu keçib gedir. Elə buna görədir ki, bir insan taleyinin üzərində qurulan poetik fikirlərdə milli-bəşəri duyğular ustalıqla ifadə olunur. O, həmişə düşünür, arayır, axtarır, məqamında məntiqi dərkinin poetik peyzajını yaradır. Göz dolu, ürək yüklü, axı o da boşalmalı, dinclik tapmalıdı. Bu səbəbdən, şair daim axtarışda, el-oba içində, kəndlərdə, şəhərlərdə – yaxın-uzaq səfərlərdə bir yaradıcı ömür yaşayr. Bədii-fəlsəfi düşüncəyə, həyat müşahidələrinə malik olanlar üçün dünyanı dərk etmək, mənəvi-əxlaqi dəyərlərin fövqündə olmaq, milli-bəşəri dərdləri, ağrıları duymaq, qiymətləndirmək və bunların bədii panoramını yaratmaq Fikrət Qoca poeziyasının, bütövlükdə ədəbi irsinin ideya və mahiyyətini ifadə edir. Bəzən insan təkliyə, öz içinə çəkiləndə, düşüncələrinə qapılanda xalqın yaddaşında olan işıqlı insanların xatirəsinə, anımına dalır. Şair belə vaxtlarda həyatında yeri olan, izi qalan insan barədə düşüncələrə dalır, onu anır. Bir ölüm xəbərindən başlanan düşüncələri xatirələrə yol alır. O yolda sözə ehya edənlərdən biri, Rəsul Rza görünür. “Rəsulsuz dəqiqələr” böyük şairin yoxluğundan rahatsız olan Fikrət müəllimin ağrısı, sarsıntısıdır. Əsər boyu R.Rzanın öz hikmətləri də müəllifin fikir karvanının yolu üstündə bir mayaka dönür. Bu sadə deyimdə, düşüncədə müəllifin bənzətməsi, güclü məntiqə söykənir.
Şair qocalmır, Ömrü bir yaz olur, qurtarır. Şair ölmür, Qara qələm kimi yazılır, qurtarır.
Sadə deyim tərzi bədii qavramada hamar və rahat bir üslub olduğundan yaddaşa asan yazılır.
Müstəqilliyə aparan yollarda xalqın başına gətirilən faciələr müəllifin “Bakı-Quba yolu” poemasında gördükləri ilə düşündükləri o yerlərdə tarixin yaddaşına köçən soyqırım faciəsi bir dərd olub, şairin ürəyinə sancılır. Şaumyanlar, Lalayanlar xalqı qanına qəltan ediblər, öldürdüklərini, yarıcan etdiklərini quyulara atıblar. Amma bu vəhşiliklərini nə qədər gizlətsələr, ört-basdır etsələr də pozulmayan tarix bu faciələri faş etdi. “Axı öldürmək olmur. Öldürüb basdırmaq olmur. Sözün düzün-doğrusun!… ”
Niyə bu qədər sevilən və yadda qalandı bu poeziya? Bu, şairin həyat hadisələrinin mərkəzində olan insanları, onların mübarizələrini, yaşam haqqını öz biçimində, rəngində və çəkisində görə bilməsi və dəyərləndirməsi ilə bağlıdır. Bu şeirlərdə gör-götür etməli çox gerçəkliklər var. İki əsrin tərənnümçüsü olan şairin zamanla səsləşən poeziyası gün işığında görünən həyat həqiqətlərinin bədii əksidir. Onun yaradıcılığında bir Vətən mənzərəsi, Vətən obrazı var. Bu mənzərə-obrazlara rövnəqlik gətirən yenə də çeşid-çeşid insanlardı. Yaxın keçmişdə yaşadığımız tarixi hadisələr – faciələr, acılar, itkilər, şəhidlik ağrıları, kənd adamlarının psixologiyasını xarakterik xüsusiyyətlərlə, çoxçalarlı həyat hadisələri ilə canlandırmaq istəyi şairi nasir kimi də fəaliyyətə sövq edib. Hər iki janrda yaratdığı əsərlərinə yaxından bələd olduqca onun poeziyasında duyduğum təhkiyə elementləri nəsrində geniş məkana, hadisələrə çevrilmiş, həm də çox rahatlıqla, rəvan, axıcı, şirəli dillə təsvir olunmuşdur. Yazıçı bu əsərlərində də vətənin, xalqın taleyini zəngin həyat materialları əsasında yaratmağa üstünlük verib. Çünki gerçəklik, həyata doğru mövqedən yanaşmanın mühüm şərtidir. Odur ki, Fikrət Qocanın Azərbaycan ədəbiyyatına xidmətlərini təkcə poeziyası ilə ölçmək doğru deyil. O, nəsr sahəsində də uğurlu əsərlər yaradıb. “Seçilmiş əsərləri”nin bir neçə cildində şair-nasirin müxtəlif illərdə yazdığı nəsr əsərləri yer alıb. Həmişə bu fikirdə olmuşam ki, yaradıcı insan sözünü ədəbiyyatın bir neçə növ və janrında ifadə edə bilər. Və bu istiqamətlər yaradıcılıqda paralel xətlər kimi inkişaf edir. Bu əsərlər böyük yaradıcı zəhmətin məhsulu olan həyat gerçəkliklərini, xalqın yaşadığı ağrıları, böyük sevgini, hikməti, müdriklikliyi ifadə edən yaşamları ilə xarakterikdir. Fikrət Qocanın böyük vətəndaş olması da vətənin, xalqın taleyini öz ömründə yaşaması, onunla qanadlanması, pərvazlanması ilə diqqət çəkir.
1988-ci ilin meydan hadisələri, 90-cı ilin yanvar faciələri, Xocalı qətliamı, Fikrət müəllimin yaradıcılığında hadisələrə reallıq prizmasından nəzər yetirməsi, bir vətəndaş ziyalı olaraq, bu ağrıları yaşayaraq qələmə alması ilə diqqət çəkir. Müəllif onları nə qədər bədii detallarla zənginləşdirsə də bu hadisələr sənədli-bədii əsərlər kimi qəbul olunur. F.Qocanın yazıçı məharəti, ustalığı ondadır ki, sadə süjetlərdə mühitin eybəcərliyini, ictimai qüsurları təmkinlə, usta bir vərdişlə tənqid edir. Və həm də cəmiyyətin mənfiliklərini həyat tərzində, düşüncəsində daşıyanların böyük qismini tipikləşdirməyə nail olur. Eləcə də insanların bir-birindən fərqli yaşam tərzini gerçəkliklərin fonunda təqdim edir. Bu təqdimat-təsvirlərin içərisində Suzen Dark, Əşrəf, Gülzar xanım kimi obrazlar aramızda yaşayırmış kimi onların talelərinə həssaslıqla yanaşırıq. Bu əsərlər bizi, başqasının həyatıdır, deyib, ictimai ağrıların daşıyıcılarına çevrilmiş bu insanlara yad nəzərlərlə baxmaq vərdişindən qurtarmaq gücündədir. Fikrət Qocanın nəsri bizi belə bir laqeydlikdən çəkindirir, gerçək sənət əsəri ilə cəmiyyət arasında bir doğmalıq, istilik yaradır.
Onun nəsr əsərləri bəzən elə bir adi söhbətlə başlayır ki, əvvəlcədən onun necə bir gərəkli hadisələrin baş verəcəyinə, problemlərin həllini çözə biləcəyinə inanmaq olmur. Bu inamsızlıq maraq qiyafəsində oxucunun qarşısına çıxır və onu səbrlə, təmkinlə əsəri oxumağa səfərbər edir. Fikrət müəllim sadə təsvirlərlə böyük mətləblər, sətiraltı mənalar anlada bilmək məharəti ilə yanaşı, həm də olduqca canlı dialoqlar yaradır. Sanki gözünün qarşısında, ətrafında dərdləşən, bölüşən insanlara maraqla diqqət kəsilirsən. Təbiilik və sadəlik bir libas kimi obrazların görkəminə ustalıqla biçilib. Onlar öz davranış və hərəkətləri ilə görümlüdürlər. Fikrət Qoca milli mənsubiyyətlərə, xarakterlərə dərindən bələd olduğu üçün başqa xalqların ictimai-mədəni həyatına, mənəvi aləminə yaxın ola bilir. Bu yaxınlıq görüşmək, münasibət yaratmaq, maraqlı ünsiyyət qurmaqla yaranır və əsərlərinə yol alır. Bu mənada Vadim İvanoviç (“Qarğa səsi”) özünün xarakteri, mənsub olduğu millətin genetik xüsusiyyətlərini göstərə bildiyi üçün maraqlı obrazdır. Bu əsərlərdə beynəlmiləlçilik yeni bir məna kəsb edir. Başqa xalqların ədəbiyyatına, mədəniyyətinə yaxın olmaq, özünün milli-mədəni dəyərlərini uzaq diyarlarda təbliğ etmək – bütün bunlara tolerantlıq prizmasından, multikultural yanaşma Fikrət müəllimin yaradıcılığında hələ gənclik dövründən özünü büruzə vermişdir. Fikrət Qoca elə o çağlardan bu fikirdə idi ki, dünya böyük vətəndir, bütün millətlər də bu vətənin övladlarıdır. Burda ayrıseçkilik, düşmən münasibətlər dünya dediyimiz evi öz əlimizlə yıxıb-uçurmaq, dağıtmaq yolverilməzdir. O, bütün xalqlara doğmalıq prizmasından yanaşır. Göstərir ki, cəmi insanların dərdləri, acıları, mənəvi dünyaları bir-birinə çox yaxındı. Yazıçı bütün əsərlərində bu məsələlərə çox həssaslıqla yanaşır, fəlsəfi düşüncələrini yaratdığı obrazların timsalında olduqca dolğun ifadə edir.
Fikrət Qoca təbiətə, insanlara həyatın rənglərindən elə naxışlar vurur ki, bunlar tək-tək bədii detallar kimi yaddaşa həkk olur: “Kəndimiz o qız gələndə ağ-qara kino idi. O qız kəndə gələn andan oldu rəngli kino”. “Sulu yerin qamışı kimi vızz eləyib çıxıb göyə, Allaha pay aparır”. “Deyirlər yaradan insanı özünə bənzər yaradıb. Yaradan bütün yaratmaq meyli olmağımızı, düşünmək, kəşf etməyə cəhdimizi yəqin ki, nəzərdə tuturmuş…” “Məhəbbət daş deyil ki, başına düşə, huşunu itirəsən. Gərək ürəyin, qapın açıq ola”. “Yaz yerdən qaynayırdı, göydən yağırdı”… Bu bənzətmə və detallardan istənilən qədər göstərmək olar.
Nəsr əsərlərində mənə xoş gələn cəhətlərdən biri də müəllifin özünün hadisələrin içərisində, qəhrəmanların yanında olmasıdır. O özünün ibrətamiz, nəsihətamiz fikirləri, müdaxilələri ilə oxucunu həyatı canlı-canlı görməyə, dərk etməyə çağırır. Bununla bir növ insanları, xüsusən də cavanları səhvlərdən çəkindirməyə çalışır. “Dəniz altındakı xatirələr”də 41-45-in müharibəsi, Şura hökumətinin ölkəyə gətirdiyi ab-hava, bəy-xan-kəndli münasibətləri, insan taleləri, psixoloji ağırlıqlar, oxucu yaddaşından şırım açaraq keçib-gedir. Burda Bəhram obrazı müharibə mövzusunda yazılan əsərlərdən bir çox cəhətləri – özünəxas sərtliyi, xarakteri, “tuncdan tökülmə bədəni”, bu kimi bir sıra təsvirlərlə fərqlidir, yenidir. Bu mövzuda yazılmış başqa bir əsərdə isə (“Qoca söyüd yıxıldı”) müharibənin gətirdiyi dəhşətlər, aclıq, fəlakət tamam başqa istiqamətdən canlandırılmışdır. Burda diqqətə yönəldilən insan taleyidir. Müharibə Hüsən kişinin hər şeyini əlindən alıb. Həyat get-gedə öz axarına düşsə də Hüsən kişinin düzəni pozulmuş həyatı sıxıntı içindədir. Ən böyük faciə Hüsən kişinin təkliyidir…
Əvvəldə qeyd etdiyimiz kimi, yazıçı meydan hadisələrini, onun yaşadığı ağır, üzücü günləri həyat həqiqətləri fonunda qələmə alıb. 20 yanvar faciəsindən bəhs edən əsərdə o gecə adamlarla bərabər şəhid olmuş Bakıya şahidlik edən müəllif sanki yaddaşımızın rəsmini çəkib. Burda vətənin taleyi bütünlükdə insanların həyatından keçir. Kiçik bir nümunə: “Öznəm tonqala tərəf qaçdı. Oradan bir anın içində tufan keçmişdi, adamarı, ağacları, daşları, asfaltı burub, əzib, didib, töküb getmişdi. Ayaqqabı tayı vardı, içində ayaq, sırıqlı qolu vardı, içindən insan ovcu üzü Allaha baxırdı, üstündən tanklar keçmiş yüngül maşınlar içinin adamı ilə yerə yapışmışdı…” (“Ölüm ayrılıq deyil”). O gecə baş verən hadisələrin bütün gerçəkliyi ilə gələcək nəslə ötürülməsi müəllifin başlıca məqsədi olmuşdur. Bu başlıca amil Fikrət Qocanın “Seçilmiş əsərləri”nin mahiyyət və ideyasını ifadə etdiyindən ədəbiyyat tariximizin parlaq bir səhifəsi olaraq bütün zamanlarda müasir və aktual səslənəcəkdir. “Respublika” qəzeti, 1 Aprel 2016
(Qəndab – Ara-sor məni) Hər gün oyananda səhər mehində, Sübhün şəfəqində, danındayam mən. Telinin cığasın pozan küləyəm, Hər zaman səninlə, yanındayam mən.
Hərdən eyvandakı göyərçin səsi, Hərdən ilğımların ilıq nəfəsi, Hərdən bir qönçənin açmaq həvəsi, Hər zaman, hər yerdə, qanındayam mən.
Ustacı həmin gün aldın özündən, Əyləşdin yanında, getdi özündən, O gündən xəbəri yoxdu özündən, Sormağa gərək yox, canındayam mən. 05.05.2026. Bakı.
“Bu gün Xalq şairi Fikrət Qocanın anım günüdür… Vaxtilə Fikrət Qocanın Dövlət Mükafatına təqdim olunmuş 10 cildliyi haqqında yazdığım məqalə dövri mətbuatda dərc olunduqdan sonra Fikrət müəllim mənə telefon açdı, yazını bəyəndiyini, məmnunluğunu və razılığını bildirdi. Ruhu şad olsun. Bu da həmin yazı…”
BƏDİİ AXTARIŞLARDA YAŞANAN ÖMÜR XX əsr Azərbaycan poeziyasının görkəmli nümayəndəsi, Xalq şairi Fikrət Qocanın ötən il nəşr olunmuş 10 cilddən ibarət “Seçilmiş əsərləri”i ilə tanışlıqdan aldığım ilk təəssüratım belə oldu: Həcmcə və bədii dəyərinə görə sanballı olan bu əsərlər şairin neçə onillikər boyu yaradıcı zəhmətinin bəhrəsi olmaqla yanaşı ədəbi-ictimai taleyini, şəxsiyyətini, ədəbiyyat tariximizin böyük bir mərhələsini əks etdirir. Hələ gənclik illərimdən şairin yaradıcılıq yoluna bələd olsam da cildlərin hər biri ilə yenidən tanışlıqdan duydum ki, şairin söz mülkünə nəzər yetirib, onları ədəbi meyarına, xarakterinə görə səciyyələndirmək bir yazının qəlibinə sığan deyil. Bu cildlər olduqca geniş, çoxşaxəli mövzuları əhatə etdiyindən onların məzmun-ideya xüsusiyyətlərini araşdırmaq, heç şübhəsiz, bir neçə tədqiqat əsərinin mövzusu olmaqla, müxtəlif aspektlərdən aparılan araşdırmaların çəkə biləcəyi yükdür. Lakin bu, heç də böyük həcmli cildlərin ictimai-bədii dəyərindən yığcam şəkildə bəhs etmək zərurətini azaltmır, əksinə, bu əsərlərin özünəməxsusluğundan, fərdilik prinsipindən, bədii siqlətindən söz açmağı labüd edir. Çünki, Fikrət Qocanın orijinal üslubu, azad düşüncəsi, mövzularının müasirliyi və aktuallığı bütün zamanların ədəbiyyatı olmaqla böyük dəyərlərə söykənir. Onun əsərləri həyat gerçəkliklərindən damla-damla süzülən bədii detalları, ictimai mahiyyəti ilə xarakterikdir.
Fikrət Qocanın ədəbi ömrü bədii axtarışlarda keçib. Vətənin içindən başlayan səyahəti sərhədlər aşıb, dənizlər, okeanlar keçib, insanlar, talelər, ömürlər arasında yaşayıb. İctima-siyasi hadisələrin kökünə varıb, müxtəlif xalqların tarixini öyrənib. Yaddaşının mərkəzində olan hadisə və şəxsiyyətləri bədii süjet xəttində işləyərkən realizm prinsipinə söykənib, poetik təsvirlərində dolğun şəkildə əks etdirib. Bu əsərlər heç şübhəsiz, yaradıcılığının ilk dövrlərindən başlayaraq müdriklik çağınacan yol alan ədəbi taleyinin dəqiq kompasıdır. Bu kompasın göstərdiyi məkan və obyektlər torpaqdı, dənizdi, mavi göylərdi və əlbəttə ki, onları sevdirən, həyatın çox gərəkli, vacib elementinə çevirən insandı, onun mənəvi dünyası, arzuları, gələcəyə ümidli baxışlarıdı.
Bu əsərlər həyatımızın tərkib hissəsi olmuş hadisələri düşüncəmizə, yaddaşımıza yazmaq qüdrətindədir. Bu əsərlərdəki lirik ovqat, hiss və düşüncə, vətəndaşlıq missiyası, dünyəvi mətləblər, milli-bəşəri problemlər özünün çeşidli çalarları ilə həyat həqiqətlərinin timsalında cəsarətlə, qətiyyətlə işıqlandırılmışdır. Onun yaradıcılığında xalq həyatı, Azərbaycanın tarixi, dünyamızın mənzərəsi bütün əzəməti, parlaqlığı ilə öz əksini tapmışdır. Bədii axtarışlarından qazandığı ədəbi uğurlarına görə də cəsarətlə demək olar ki, Fikrət Qoca uzun illər özünün poetik düşüncəsi, milli təfəkkürü ilə zamanın içiylə yeriyən, yaşadığı hadisələrin ictimai mənasına varan güclü, qüdrətli ədəbi şəxsiyyətdir. Şair yaradıcılığı boyu sözdən fırça kimi də istifadə etməyi bacarmışdır. Onun poeziyası, həm də nəsri dünyanın gərdişinə, milli-bəşəri hadisələrə, yaşadığımız itkilərə, ölümsüz ölümlərə, qəhrəmanlıqlara həsr olunmuş yaddaş rəsmləridir. Səfərlərdə gördüyü şəhərlər, bu şəhərlərin təbiəti, insanları, çayları, meşələri onun əsərlərində bir panoram kimi görünür.
Müəllif özünün qəhrəmanlarını uzaqlarda – dənizlərin arxasında, nağıllarda, əsatirlərdə arayıb-axtarmır, insanların arasında apardığı müşahidələrindən görüb-götürür. Qəhrəmanların təbiətindən, xarakterindən, hal-xasiyyətindən gələn xüsusiyyətləri sözünün qüdrətilə nizama düzür. Beləliklə, onlar yazıçının bədii təxəyyülündə, düşüncəsində formalaşaraq həyat-cəmiyyət hadisələri, bədii obrazlar timsalında həqiqi ədəbiyyatın materialına çevrilə bilir. Fikrət Qoca ilk gənclik çağlarından həyatı öyrənmək sevdasında olduğundan illər boyunca qarşısına qoyduğu məqsədini, istəyini reallaşdıra bilib. Kotanarxdan başlanan müşahidələrini yaşam boyu ürəyinin işığından, istisindən keçirərək yüzlərlə əsərlərinin mövzusu edib. Həyatdan öyrəndikləri, insanlardan görüb-götürdükləri hər zaman düşüncəsini, duyğularını qanadlandırıb. Və bu əsərlərdə ilk yaradıcılığından üzü bəri kamilləşən, müdrikləşən şair özünəinamı və özünüdərki gənclərə öyrətməyə, təlqin etməyə çalışıb.
Fikrət Qoca gəncliyimizin ən populyar şairi idi. Hələ o vaxtlar sayca az olan mətbuat orqanlarında onun şeirlərini həvəslə oxuyur, mahnılarını sevərək züm-zümə edirdik. Şairin həyata sevgisi, marağı şeirləri kimi həmişə təravətlidir.
Bu ana torpaqdan doğulmuşam mən, Qoca çinarların bir pöhrəsiyəm. Gözümü oxşayıb bu çöl, bu çəmən, Mən bulaq səsiyəm, yarpaq səsiyəm.
Hərdən mənə elə gəlir ki, Fikrət müəllim üçün şeirlərinin məxsusi yazıldığı vaxt, şərait yoxdur. Gəzdiyi, olduğu yerlərdə həyata, təbiətə, insanlara poetik nəzərlərlə baxdığındandır ki, dünya şairin gözündə bitib-tükənməyən arzularının, həyat eşqinin çeşməsi timsalındadır.
Görsəm ki, arzumun ləçəkləri tökülür, Görsəm ki, ümidimin Beli bükülür, Yenə işığını sevərəm, Səni öyərəm. Gözəlsən, dünya, deyərəm.
Dünyanın gərdişindən, vərdişindən öyrənən şair gəldi-gedərlik qanunlarının incəliyinə varmağı, gözü-könlü tox, ləyaqətlə yaşamağı vacib sandığındandır ki, həyata açıq gözlə, reallıq prizmasından nəzər yetirməyi başqalarına da tövsiyə edir. Ömür boyu hərisliklə, acgözlüklə var-dövlət yığanlara şairin olduqca sadə bir xatırlamasından necə faydalanmayasan…
Öldü varlı ata, qaldı varisi. Dedi ki, – Mənimdir torpaq, xaniman. Bu vaxt eşidildi Torpağın səsi: Görək kim-kimindir, Ey cavan oğlan.
Gənclik illərinin yadigarı olan bu yığcam şeirdə şair vara, dövlətə həris insana böyük mətləbi anladır. Burda nəsihət də var, böyük hikmət də: Nə varsa, hamısı torpağındı… Əldən tutmaq, qoldan yapışmaq, tikəni bölüşmək, xalqını, vətənini sevmək, sevdiklərinə sadiq olmaq, dəyərləri yaratmaq və yaşatmaq – budur insanın yaşadığı dünyada öhdəliyi, insanlıq borcu.
Bu gün ölkələrin bir-birilə əlaqəsi, dünyanın əmin-amanlıqda olması bütün xalqların istəyi, arzusudur. Bu münasibətləri qorumaq isə dünya xalqlarının vətən borcu olmalıdır. Təəssüflər olsun ki, bəzən kağız üzərində sülhün tərəfdarı olub insan qanına susayanlar, özgə torpaqlarına göz dikənlər, günaha batanlar heç Allahı yada salmırlar. Amma Tanrı insanlara qəddarlığından, amansızlığından əl çəkməyə vaxt verir, zaman verir. Şair dünyanı qarışdıranlar, insanlığı məhv edənlər, yer üzünü viran qoyanlarla, Allahlıq iddiasında olanlarla həmişə savaşdadır:
Özünüzü haqq saymayın, Özünüzü Allah saymayın! Durduğunuz yerə enincə, enin. Ətrafdakı ağlayan, gülən insanları görüncə enin! Bizə verilən vaxt Allah amanıdır.
Şairin vətənə sevgisi adi sevgi deyil, orijinaldı. Vətənin gülünü, çiçəyini sevmək, gözəllərini vəsv etmək hələ böyük sevgi deyil. Gərək vətənin dərdini çəkməyi, qada-balasını almağı bacarasan. Ağır günlərində sözünlə, əməlinlə sərhəddinə çəpər olasan. Onu gələcək nəslə ləyaqətlə əmanət edə biləsən. Fikrət Qocanın vətən sevgisi belə bir borc hissindən, ona həqiqi bağlılıqdan yaranıb.
Ulu vətən sevgisi Sevgilərin tacıdı. Şirinlərdən şirindi, Acılardan acıdı. Onun zülmünü çəkmək Ruhun etiyacıdı. Bu sevginin töhfəsi Zindan, həsrət, ölümdü, Ölümə hazır olmaq Özü dərin elmdi, Bunu sevənlər bilir
Fikrət Qocanın yaradıcılığında mahnı mətnləri də xüsusi yer tutur. “Azərbaycan”, “Yollar görüşəndə”, “İlk sevgi”, “Ana”, “Məcnun gəzər Leylini”, “Ay ana, dostum evlənir”, “Dilin can incidəndir”, “Gəl səhərim”, “Bir baxmısan, bir də bax”, “Sənin bircə təbəssümün”… mətnlərindəki həzinlik, ülvilik, şirinlik, eyni zamanda işıqlı sabahların, ümidlərin ziyası insanı duyğulandırır. Bu şeirlər sadəcə musiqiyə yatımlı olması ilə deyil, orda təsvir olunmuş vətən torpağı, onun bitirib-yetirdikləri, çayları, çəmənləri, insanın munis duyğuları bütün gözəllikləri ilə doğma və əzəmətli görünür.
Adi həqiqətlərin içərisində insanın mənəvi qatında gizlənən, uzaq yolların düşüncələrinə, görüb-götürdüklərinə, ümumən bütün gerçəkliklərə müəllif çox bucaqlardan göz yetirir. Və bizi də yaşadığımız ömrə həqiqətin gözü ilə nəzər yetirməyə sövq edir. Bunlar şairin öz düşüncələri olsa da həyat materialları ilə xarakterizə edildiyindən ictimailəşə bilib. Elə şeirin, sənətin gücü də bundadır.
Atam getdi, Məndən kiçik qardaşım getdi. Neçə dostum, yoldaşım getdi. Bu günlərdə uçdu getdi anam Bunlar mənə uçma öyrədir. Mən ayağı yerə bağlı insanam, İndi inanmışam, İndi xeyli ürəklənmişəm. Sizlər uçub getdiyiniz budağa, İndi mən də enmişəm.
Poemalarında istər vətəndə baş vermiş ictimai-siyasi hadisələr, istərsə də uzaq ölkələrə səfərləri zamanı o yerlərin həyatı, insanları, təbiəti haqqında eşidib-bildiklərini, gördüklərini şair müasirlik-tarixilik qovuşuğunda işləmişdir. Fikrət Qocanın poemaları ciddi, gerçək hadisələrdən bəhs edən həyat hekayələridir. Bu əsərlərin aşıladığı ideya və qayə, müəllifin məqsədi sadə, həm də dolğun süjet xətti boyunca işıqlandırılıb. “Oddan keçənlər”də 37-in vahiməsi, qara-qorxusu böyük sənətkarlıqla işləndiyindən, əzilən, məhv edilən insanların fəcində şairin zamana tüğyan edən qəzəbi oxucunu riqqətə gətirir. Bu dövranda satanların şərəfsizliyi üzündən satılan tərəflərin ocaqları söndürülüb, evləri dağılıb. Qəribədir, zülmə-zindana dözüb-dayananlar azadlıqda da rahat yaşaya bilmirlər. Çünki üzə duranlar, haqqa şər atanlar yenə vəzifə başındadırlar. Bütün bunarı görmək və duymaq şairi çox incidir. Belələri ilə üz-üzə gəlmək qəlbini ağrıdır. Amma həqiqət incələr, üzülməz, deyib atalar. Haqq aşiqi günahsız köçür bu dünyadan, xain, satqın, ev yıxana isə “şərəfsiz bir əcəl” qismət olur. Vətənə sədaqət, xalqın azadlığı uğrunda mübarizəyə qalxmaq, bir vətəndaş olaraq qəhrəmanın vətənpərvərliyindən, mübarizlik ruhundan xəbər verir. Şərt o deyil ki, bu qəhrəman sənin öz millətindən olsun. Azadlıq bütün xalqlar üçün şirin nemətdir. Və o qəhrəman bütün xalqlar tərəfindən sevilir, ehtiramla yad edilir. Məhz buna görə də şair başqa xalqların qəhrəmanlarına da rəğbətlə, sevgiylə yanaşır, öldürülən, məhv edilənlərə heyfsilənir. Çe Qevara, Xose Risal, Li Vin Tam, Amilkar Kabral kimi qəhrəmanların böyük amallar uğrunda döyüşlərinə haqq qazandırır. Bu mənada şairin bədii yaddaşından keçən qəhrəmanlara, əfsanəvi partizanlara rəğbəti böyükdür. Çünki xalqını, torpağını sevən oğul, vətəndaş harda doğulub, hansı millətdən olsa da insanlıq üçün bir amal var: Vətən üçün yaşamaq! Şair insan taleyini, vətənin ağrı-acılarını düşüncəsindən, mənəvi süzgəcindən keçirən sənətkar oduğundandır ki, dünyada baş verənlərə təkcə mənsub olduğu xalqın yox, dünya vətəndaşı kimi, milyonların gözüylə baxa bilir. Dünyanı başına almış fəlakətlərə qarşı çıxmağa, insanların ləyaqətlə yaşamasına, çalışmasına səsləyən poeziyasından bir dünyasevərlik ruhu keçib gedir. Elə buna görədir ki, bir insan taleyinin üzərində qurulan poetik fikirlərdə milli-bəşəri duyğular ustalıqla ifadə olunur. O, həmişə düşünür, arayır, axtarır, məqamında məntiqi dərkinin poetik peyzajını yaradır. Göz dolu, ürək yüklü, axı o da boşalmalı, dinclik tapmalıdı. Bu səbəbdən, şair daim axtarışda, el-oba içində, kəndlərdə, şəhərlərdə – yaxın-uzaq səfərlərdə bir yaradıcı ömür yaşayr. Bədii-fəlsəfi düşüncəyə, həyat müşahidələrinə malik olanlar üçün dünyanı dərk etmək, mənəvi-əxlaqi dəyərlərin fövqündə olmaq, milli-bəşəri dərdləri, ağrıları duymaq, qiymətləndirmək və bunların bədii panoramını yaratmaq Fikrət Qoca poeziyasının, bütövlükdə ədəbi irsinin ideya və mahiyyətini ifadə edir. Bəzən insan təkliyə, öz içinə çəkiləndə, düşüncələrinə qapılanda xalqın yaddaşında olan işıqlı insanların xatirəsinə, anımına dalır. Şair belə vaxtlarda həyatında yeri olan, izi qalan insan barədə düşüncələrə dalır, onu anır. Bir ölüm xəbərindən başlanan düşüncələri xatirələrə yol alır. O yolda sözə ehya edənlərdən biri, Rəsul Rza görünür. “Rəsulsuz dəqiqələr” böyük şairin yoxluğundan rahatsız olan Fikrət müəllimin ağrısı, sarsıntısıdır. Əsər boyu R.Rzanın öz hikmətləri də müəllifin fikir karvanının yolu üstündə bir mayaka dönür. Bu sadə deyimdə, düşüncədə müəllifin bənzətməsi, güclü məntiqə söykənir.
Şair qocalmır, Ömrü bir yaz olur, qurtarır. Şair ölmür, Qara qələm kimi yazılır, qurtarır.
Sadə deyim tərzi bədii qavramada hamar və rahat bir üslub olduğundan yaddaşa asan yazılır.
Müstəqilliyə aparan yollarda xalqın başına gətirilən faciələr müəllifin “Bakı-Quba yolu” poemasında gördükləri ilə düşündükləri o yerlərdə tarixin yaddaşına köçən soyqırım faciəsi bir dərd olub, şairin ürəyinə sancılır. Şaumyanlar, Lalayanlar xalqı qanına qəltan ediblər, öldürdüklərini, yarıcan etdiklərini quyulara atıblar. Amma bu vəhşiliklərini nə qədər gizlətsələr, ört-basdır etsələr də pozulmayan tarix bu faciələri faş etdi. “Axı öldürmək olmur. Öldürüb basdırmaq olmur. Sözün düzün-doğrusun!… ”
Niyə bu qədər sevilən və yadda qalandı bu poeziya? Bu, şairin həyat hadisələrinin mərkəzində olan insanları, onların mübarizələrini, yaşam haqqını öz biçimində, rəngində və çəkisində görə bilməsi və dəyərləndirməsi ilə bağlıdır. Bu şeirlərdə gör-götür etməli çox gerçəkliklər var. İki əsrin tərənnümçüsü olan şairin zamanla səsləşən poeziyası gün işığında görünən həyat həqiqətlərinin bədii əksidir. Onun yaradıcılığında bir Vətən mənzərəsi, Vətən obrazı var. Bu mənzərə-obrazlara rövnəqlik gətirən yenə də çeşid-çeşid insanlardı. Yaxın keçmişdə yaşadığımız tarixi hadisələr – faciələr, acılar, itkilər, şəhidlik ağrıları, kənd adamlarının psixologiyasını xarakterik xüsusiyyətlərlə, çoxçalarlı həyat hadisələri ilə canlandırmaq istəyi şairi nasir kimi də fəaliyyətə sövq edib. Hər iki janrda yaratdığı əsərlərinə yaxından bələd olduqca onun poeziyasında duyduğum təhkiyə elementləri nəsrində geniş məkana, hadisələrə çevrilmiş, həm də çox rahatlıqla, rəvan, axıcı, şirəli dillə təsvir olunmuşdur. Yazıçı bu əsərlərində də vətənin, xalqın taleyini zəngin həyat materialları əsasında yaratmağa üstünlük verib. Çünki gerçəklik, həyata doğru mövqedən yanaşmanın mühüm şərtidir. Odur ki, Fikrət Qocanın Azərbaycan ədəbiyyatına xidmətlərini təkcə poeziyası ilə ölçmək doğru deyil. O, nəsr sahəsində də uğurlu əsərlər yaradıb. “Seçilmiş əsərləri”nin bir neçə cildində şair-nasirin müxtəlif illərdə yazdığı nəsr əsərləri yer alıb. Həmişə bu fikirdə olmuşam ki, yaradıcı insan sözünü ədəbiyyatın bir neçə növ və janrında ifadə edə bilər. Və bu istiqamətlər yaradıcılıqda paralel xətlər kimi inkişaf edir. Bu əsərlər böyük yaradıcı zəhmətin məhsulu olan həyat gerçəkliklərini, xalqın yaşadığı ağrıları, böyük sevgini, hikməti, müdriklikliyi ifadə edən yaşamları ilə xarakterikdir. Fikrət Qocanın böyük vətəndaş olması da vətənin, xalqın taleyini öz ömründə yaşaması, onunla qanadlanması, pərvazlanması ilə diqqət çəkir.
1988-ci ilin meydan hadisələri, 90-cı ilin yanvar faciələri, Xocalı qətliamı, Fikrət müəllimin yaradıcılığında hadisələrə reallıq prizmasından nəzər yetirməsi, bir vətəndaş ziyalı olaraq, bu ağrıları yaşayaraq qələmə alması ilə diqqət çəkir. Müəllif onları nə qədər bədii detallarla zənginləşdirsə də bu hadisələr sənədli-bədii əsərlər kimi qəbul olunur. F.Qocanın yazıçı məharəti, ustalığı ondadır ki, sadə süjetlərdə mühitin eybəcərliyini, ictimai qüsurları təmkinlə, usta bir vərdişlə tənqid edir. Və həm də cəmiyyətin mənfiliklərini həyat tərzində, düşüncəsində daşıyanların böyük qismini tipikləşdirməyə nail olur. Eləcə də insanların bir-birindən fərqli yaşam tərzini gerçəkliklərin fonunda təqdim edir. Bu təqdimat-təsvirlərin içərisində Suzen Dark, Əşrəf, Gülzar xanım kimi obrazlar aramızda yaşayırmış kimi onların talelərinə həssaslıqla yanaşırıq. Bu əsərlər bizi, başqasının həyatıdır, deyib, ictimai ağrıların daşıyıcılarına çevrilmiş bu insanlara yad nəzərlərlə baxmaq vərdişindən qurtarmaq gücündədir. Fikrət Qocanın nəsri bizi belə bir laqeydlikdən çəkindirir, gerçək sənət əsəri ilə cəmiyyət arasında bir doğmalıq, istilik yaradır.
Onun nəsr əsərləri bəzən elə bir adi söhbətlə başlayır ki, əvvəlcədən onun necə bir gərəkli hadisələrin baş verəcəyinə, problemlərin həllini çözə biləcəyinə inanmaq olmur. Bu inamsızlıq maraq qiyafəsində oxucunun qarşısına çıxır və onu səbrlə, təmkinlə əsəri oxumağa səfərbər edir. Fikrət müəllim sadə təsvirlərlə böyük mətləblər, sətiraltı mənalar anlada bilmək məharəti ilə yanaşı, həm də olduqca canlı dialoqlar yaradır. Sanki gözünün qarşısında, ətrafında dərdləşən, bölüşən insanlara maraqla diqqət kəsilirsən. Təbiilik və sadəlik bir libas kimi obrazların görkəminə ustalıqla biçilib. Onlar öz davranış və hərəkətləri ilə görümlüdürlər. Fikrət Qoca milli mənsubiyyətlərə, xarakterlərə dərindən bələd olduğu üçün başqa xalqların ictimai-mədəni həyatına, mənəvi aləminə yaxın ola bilir. Bu yaxınlıq görüşmək, münasibət yaratmaq, maraqlı ünsiyyət qurmaqla yaranır və əsərlərinə yol alır. Bu mənada Vadim İvanoviç (“Qarğa səsi”) özünün xarakteri, mənsub olduğu millətin genetik xüsusiyyətlərini göstərə bildiyi üçün maraqlı obrazdır. Bu əsərlərdə beynəlmiləlçilik yeni bir məna kəsb edir. Başqa xalqların ədəbiyyatına, mədəniyyətinə yaxın olmaq, özünün milli-mədəni dəyərlərini uzaq diyarlarda təbliğ etmək – bütün bunlara tolerantlıq prizmasından, multikultural yanaşma Fikrət müəllimin yaradıcılığında hələ gənclik dövründən özünü büruzə vermişdir. Fikrət Qoca elə o çağlardan bu fikirdə idi ki, dünya böyük vətəndir, bütün millətlər də bu vətənin övladlarıdır. Burda ayrıseçkilik, düşmən münasibətlər dünya dediyimiz evi öz əlimizlə yıxıb-uçurmaq, dağıtmaq yolverilməzdir. O, bütün xalqlara doğmalıq prizmasından yanaşır. Göstərir ki, cəmi insanların dərdləri, acıları, mənəvi dünyaları bir-birinə çox yaxındı. Yazıçı bütün əsərlərində bu məsələlərə çox həssaslıqla yanaşır, fəlsəfi düşüncələrini yaratdığı obrazların timsalında olduqca dolğun ifadə edir.
Fikrət Qoca təbiətə, insanlara həyatın rənglərindən elə naxışlar vurur ki, bunlar tək-tək bədii detallar kimi yaddaşa həkk olur: “Kəndimiz o qız gələndə ağ-qara kino idi. O qız kəndə gələn andan oldu rəngli kino”. “Sulu yerin qamışı kimi vızz eləyib çıxıb göyə, Allaha pay aparır”. “Deyirlər yaradan insanı özünə bənzər yaradıb. Yaradan bütün yaratmaq meyli olmağımızı, düşünmək, kəşf etməyə cəhdimizi yəqin ki, nəzərdə tuturmuş…” “Məhəbbət daş deyil ki, başına düşə, huşunu itirəsən. Gərək ürəyin, qapın açıq ola”. “Yaz yerdən qaynayırdı, göydən yağırdı”… Bu bənzətmə və detallardan istənilən qədər göstərmək olar.
Nəsr əsərlərində mənə xoş gələn cəhətlərdən biri də müəllifin özünün hadisələrin içərisində, qəhrəmanların yanında olmasıdır. O özünün ibrətamiz, nəsihətamiz fikirləri, müdaxilələri ilə oxucunu həyatı canlı-canlı görməyə, dərk etməyə çağırır. Bununla bir növ insanları, xüsusən də cavanları səhvlərdən çəkindirməyə çalışır. “Dəniz altındakı xatirələr”də 41-45-in müharibəsi, Şura hökumətinin ölkəyə gətirdiyi ab-hava, bəy-xan-kəndli münasibətləri, insan taleləri, psixoloji ağırlıqlar, oxucu yaddaşından şırım açaraq keçib-gedir. Burda Bəhram obrazı müharibə mövzusunda yazılan əsərlərdən bir çox cəhətləri – özünəxas sərtliyi, xarakteri, “tuncdan tökülmə bədəni”, bu kimi bir sıra təsvirlərlə fərqlidir, yenidir. Bu mövzuda yazılmış başqa bir əsərdə isə (“Qoca söyüd yıxıldı”) müharibənin gətirdiyi dəhşətlər, aclıq, fəlakət tamam başqa istiqamətdən canlandırılmışdır. Burda diqqətə yönəldilən insan taleyidir. Müharibə Hüsən kişinin hər şeyini əlindən alıb. Həyat get-gedə öz axarına düşsə də Hüsən kişinin düzəni pozulmuş həyatı sıxıntı içindədir. Ən böyük faciə Hüsən kişinin təkliyidir…
Əvvəldə qeyd etdiyimiz kimi, yazıçı meydan hadisələrini, onun yaşadığı ağır, üzücü günləri həyat həqiqətləri fonunda qələmə alıb. 20 yanvar faciəsindən bəhs edən əsərdə o gecə adamlarla bərabər şəhid olmuş Bakıya şahidlik edən müəllif sanki yaddaşımızın rəsmini çəkib. Burda vətənin taleyi bütünlükdə insanların həyatından keçir. Kiçik bir nümunə: “Öznəm tonqala tərəf qaçdı. Oradan bir anın içində tufan keçmişdi, adamarı, ağacları, daşları, asfaltı burub, əzib, didib, töküb getmişdi. Ayaqqabı tayı vardı, içində ayaq, sırıqlı qolu vardı, içindən insan ovcu üzü Allaha baxırdı, üstündən tanklar keçmiş yüngül maşınlar içinin adamı ilə yerə yapışmışdı…” (“Ölüm ayrılıq deyil”). O gecə baş verən hadisələrin bütün gerçəkliyi ilə gələcək nəslə ötürülməsi müəllifin başlıca məqsədi olmuşdur. Bu başlıca amil Fikrət Qocanın “Seçilmiş əsərləri”nin mahiyyət və ideyasını ifadə etdiyindən ədəbiyyat tariximizin parlaq bir səhifəsi olaraq bütün zamanlarda müasir və aktual səslənəcəkdir.
