4 yanvar (9 iyul 1975 Ağdam – 4 yanvar 2015, Bakı ) gözəl insan, əsl ziyalı, tanınmış həkim Lənkəran Səfərovun anım gündür…
QISA ARAYIŞ:
Səfərov Lənkəran İldırım oğlu 9 iyul 1975 – ci ildə Ağdam rayonu Yusifcanlı kəndində ziyalı ailəsində anadan olub. Ağdam rayon Yusifcanlı kənd orta məktəbində, daha sonra Azərbaycan Tibb Universitetinin Müalicə İşi fakültəsində təhsilini davam etdirərək ürək – damar cərrahı ixtisasına yiyələnmişdi. Azərbaycan Ordusunun Hərbi Hava və Hava Hücumundan Müdafiə Qüvvələrində Tibb Xidməti bölməsində həkim-zabit kimi xidmət keçmiş, ehtiyatda olan tibb xidməti həkim-zabiti idi. Öz ixtisası üzrə həkim işləyirdi. 4 yanvar 2015 -ci ildə qəfil ürək tutmasından dünyasın dəyişib. Allah rəhmət eləsin… Ruhu şad olsun… Amin…
“XƏZAN” və “YAZARLAR” jurnallarının kollektivi Səlim Babullaoğluna qayınanası Sara xanımın vəfatından kədərləndiklərini bildirir, dərin hüznlə başsağlığı verirlər. ALLAH RƏHMƏT ELƏSİN!
O, ədəbiyyat vurğunuydu. Onun damarlarından qanla birlikdə poeziya, nəsr axırdı.Ədəbiyyat fədaisi idi. Anası onu dünyaya gətirəndə göbəyin ədəbiyyata kəsmişdilər. Ədəbi düşüncələri ilə tənqidçi kimi öz yeri vardı. Şəmkirdən Bakıya gələndən sonra “Sahibkar və hüquq” qəzetini təsis edib baş redaktoru oldu. Publisistik məqalələri ilə doğma vətənə məhəbbətdən, ana dilimizə sevgidən yazardı. Ədəbi dil qaydalarına əməl etməyən yazarlara qarşı barışmaz idi. Dilimizin düzgün ədəbi yazılışına tələbkar yanaşardı. Çəkinmədən nöqsanı üzə deyərdi. Hekayələri, povestləri, aforizm deyimləri ilə oxucuların sevimlisi olmuşdu. Neçə-neçə kitalara ön sözlər yazmışdı. Nə qədər kitablara redaktorluq etmişdi. Həm də gözəl kitablar müəllifidi. Məhərrəm müəllimlə ilk tanışlığımızın tarixi yadımda deyil. Bir dəfə Minçəçevir yazarlarının çap olunmuş almanaxı haqqında saytda bir məqalə vermişdi. Bu məqalədə mənim şeirlərim haqqında da öz fikrini bildirmişdi. Bundan sonra sosial şəbəkədə bizim dostluğumuz başladı. Get-gedə bu şəxsi dostluğa çevrildi. Bir-birimizlə telefon vasitəsi ilə əlaqə saxladıq. Yaxından tanış olandan sonra onun təmiz qəlbli insan olduğunu gördüm. Bakıya gedəndə zəng edib görüşərdim. “845” adlı kitabımın Bakıda keçirilən təqdimatına dəvət etdim. Gəlib kitab haqqında ürək sözlərini dedi. Mingəçevir yazarları daim onun diqqət mərkəzində idi. Dostluğa sədaqətli olan dəyərli ədəbiyyat tənqidçisi Məhərrəm Şəmkirli 74 yaşına sanılı günlər qalmış bizi əbədi tərk etdi. Sabah 03.01.2025-ci il bizdən ayrıldığı 40 gündü. Onun əziz xatirəsi daim qəlbimizdə yaşayacaq. Allah rəhmət eləsin, ruhu şad olsun! Əzizlərinə Allah səbr versin!
Deyir ki,- “Qismət adlı bir məfhum var, mən ona ürəkdən inanıram. Bəzən çox istədiyin bir şeyin arxasınca qaçırsan, qazanmaq üçün əlindən gələni edirsən. Ancaq nə qədər çalışsan da, istəsən də, alınmır. O zaman inad etməməli, hər şeyi olduğu kimi qəbul etməli insan. Çünki həyatın səninlə bağlı başqa planları var. Deməli, o, sənin qismətin deyil, taleyinə yazılmayıb. Həyat onu olduğu kimi qəbul etdiyiniz zaman tam sizin olacaq.”
İstedadın da üç növü var:- passiv, orta və parlaq. Haqqında söhbət açmaq istədiyim Aysel Əlizadə üçüncülərdəndir. İctimai fəaliyyətini, eləcə də yaradıcılığını izlədikcə buna şahid olmuşam…
“18 yaşım var idi. Elə qəribə qız idim ki, necə deyərlər, divara dırmaşırdım. Böyük arzuları olan, məktəbdə çox aktiv bir qız, təşkilatçı… Bayramları, tədbirləri özüm keçirirdim, tək başına. Fabriklərin bağlanma vaxtı idi. Sevil xala vardı, karamel fabrikində işləyirdi. Bu da işsiz qalmışdı. Mənə elə həyəcanla danışdı ki, ürəyim ağrıdı. Getdim karamel fabrikinə. Sonra da yazı yazdım. Zahid Səfəroğlu sağ olsun, mənə kömək elədi, çap elədi yazını. Onda “Yeni müsavat”ın gurultulu vaxtları idi. Sonra Space TV-yə getdim. Orda staj keçdim. Televiziyada “Yeni müsavat”da çap olunduğumu deyəndə çaşdılar. Xəbərlərdə çalışırdım. PKK-nın terror xəbərlərini ilk dəfə mən Azərbaycan türkcəsində çatdırmışdım. PKK-a işinə mən baxırdım. Sonra da ABA televiziyasına getdim. Efir üçün yazdıqlarımı çap etməyə başladım. Birinci yazım Azad Mirzəcanzadə haqqında idi. Çox yaxşı qarşılanmışdı. Şeir yazmağım da belə oldu. Ədəbi verilişlər hazırlayırdım. Bir dəfə Anar müəllimə dedim ki, şeir yazıram. Şeirlərimi göstərdim, çox bəyəndi. Dedi, mən yazıçıyam, şair deyiləm, ola bilsin, obyektiv fikir demərəm, ən yaxşısı sən Fikrət Qocaya göstər şeirlərini. Fikrət müəllimə göstərdim, o da çox böyük ruh verdi mənə. Az şeir yazdığımı dedim ona. Fikrət Qoca dedi ki, nə olsun, Natəvan da az yazıb. Məni elə şişirtdi ki… Ağız da büzə bilərdi, amma əksinə böyük mənəvi ruh verdi mənə.”- söyləyir.
Çox ağıllı, iti zəkalı, dərin düşüncəli xanımdır. Özü dediyi kimi, Aysel adının mənası “Ay işığının seli, ay seli” deməkdir. Və bu coşqu onun həyatında da biruzə verir. Bir də deyir ki:- “Sevincini uca səslə bölüşə bilmirsənsə, demək azad deyilsən!..”
Həyat düsturu- azadlıq üstəgəl(+) azadlıq çıx(-) azadlıq böl (:) azadlıq vur(x) azadlıq olan bu xanım haqqında geniş danışıb vaxtınızı almaq istəmirəm. Çünki ölkədə kifayət qədər tanınır, sosial platformalarda barəsində istənilən qədər məlumat var. Məqsədim, onu ad günü münasibəti ilə təbrik etməkdir. Axı yanvarın 3-ü Aysel Əlizadənin yubileyidir…
Həyat, bir yolçu üçün yol nəğməsi, bir yaradıcı üçün isə zəmanə aynasıdır. Bu aynada kiminsə izi solmasın deyə, kiminsə adı itməsin deyə, hər birinin əziz anlarını zəka-qələm birliyiylə anıya çevirən Elman Eldaroğlunun adgünüdür. Elman bəy, bu gün, Siz, ömür yolunun daha bir addamacından keçirsiniz. Xeyirli-uğurlu olsun!
Siz, Elman bəy, tanıdığınız-tanımadığınız onlarla aydının həyatını (sanki) bir rəsm əsəri kimi görür, onun cizgilərini məhəbbət və diqqətlə sözlərdə yaşadırsınız. Hər adgünü yazınız, yalnız yığcam tarixçələr deyil, həm də, bir insanın mahiyyətinə poetik pəncərədir. Siz, yalnız qutlamırsınız, həm də insan ömrünün dərin anlamlarını işıqlandırır, zamanın axarını bir anlıq tutub, gözəllik yaratmağı bacarırsınız.
İndi isə Sizin ilhamverici gələnəyinizə uyğun olaraq, biz də Sizin yaradıcılığınıza və insani keyfiyyətlərinizə öz dost, həmkar sayğımızı yetirmək istəyirik, əfəndim. Sizin duyğu-düşüncələriniz, fikirləriniz, ədəbiyyata, kültürə, biliyə, bilgiyə töhfələriniz oxucunuz, həmkarınız üçün dəyərlidir. Siz həm yaradıcı fəaliyyətinizlə, həm də səmimiyyətinizlə çevrənizdəki insanlara ilham verməyə davam edirsiniz.
Siz diqqətcil, qayğıkeş aydın olaraq, hər kəsə öz doğma münasibətinizi, poetik yanaşmanızı və dəyərli sözlərinizi təqdim etməklə, adgünlərini daha da anlamlı qılırsınız. Yazılarınızda adgünü yiyələrinin həyat və fəaliyyətlərinin ən önəmli məqamlarını bənzərsiz vurğularla işıqlandırırsınız. Bəlkə də bu işdə, Sizin doğulub, boya-başa çatdığınız el-obanın da özgü payı vardır: el-obasının adı Yardımlı, özləm dolu baxış yeri Savalan, Ərdəbil olan yaradıcı insan bəs necə olmalı, nə təhər yazmalıdır?.. Üstəlik, öz adın ELman, ata adın ELdar ola!..
Sizin “həyat rəsmi”nizə bir neçə rəng qatmaq yaxud mövcud rəngləri təsbit və tərənnüm edəsi olsaq, ən azı bu üç məqamı vurğulamalıyq: — Sizin qayğıkeş münasibətiniz insanlara ümid və sevinc bəxş edir; — Yaradıcılığınız, ədəbiyyatın, kültürün ruhunun daim yeni zirvələrə daşınma haqqı olduğunu aşılayır; — Dəyərlərə dəyər qatamağınız, vəfadarlığınız dostlar, həmkarlar üçün örnəkdir.
Ömür yolunuzda əliniz çatıb, ününüz yetən zirvələr, yeni uğurlar, yeni nəğmələr və ən uyumlu rənglər olsun, əfəndim! Həyatınızın hər anı bir sənət əsəri kimi incə, anlamlı və dəyərli qalsın!
Qoy bu yeni il, yeni yaş Sizin üçün yeni uğurların və sevinc dolu anların başlanğıcı olsun!
Adgününüzü bir daha qutlayır, Sizə möhkəm cansağlığı, yeni yaradıcılıq uğurları diləyirəm!
Vətənimin uca dağlar qoynunda, Onuşaqlı bir ailə yaşardı. Çəkərdi qayğısın, nazın onun da, Təhsilli görmək, eşqiylə yaşardı. Zəhmətkeş ataydı, adı Ehtiram, Ailəcanlı Ana, çağrılır Nigar. Evə bircə tikə girməzdi haram, Sənətkar atanın hər işi pərgar. Övladların xoşbəxt görmək arzusu, Yaşadar, amalı həyat sevinci. Bol idi, ailənin nemət, ruzisi. Övladın uğuru, onun sevinci, Bitirir övladlar, təhsili bir-bir. Hərə bir sahədə başlayır işə. Ehtiram Nigarla olaraq əlbir, Toy-düyün eşqiylə girişir işə. Atanın-ananın məqsədi birdir, Əli iş tutana toy-düyün etsin. Hər gün yaradana edərək şükür, Təki Ata-ana arzuya yetsin. Hər oğlu evlənib, qızı köçdükcə, Çırpınır ürəyi, gözü dolurdu. Oğlanlar ev tikib, evə köçdükcə, Qəlbən rahatlanıb, xoşbəxt olurdu. Övladlar ocaqdan uçduqca bir-bir, Yeni bir ocaqda yuva qururdu. Nəvələr doğulub, artdıqca bir-bir, Sanırdı Ehtiram, şərəf-qürurdu. Artıq hər oğulun ayrı ocağı, Hərə öz evində, yaşayır rahat. Gör neçə ocaqda yanır çırağı? Qızlar ər evində xoşbəxtdir, xoşbəxt. Bir axşam qərara gəlir Ehtiram, Hər ay bir övladın evinə getsin: ” Öladlarım üçün çox nigaranam, Hər oğlum, hər qızım murada yetsin!” Böyük oğlugilə gedir Nigarla, Oğlugil sevinclə çıxır yoluna. Onlar qarşılanır, bax hay-harayla, Nəvələr hey keçir, sağı-soluna. Dincəldi Azərin evində o gün, Çox tez isinişdi, nəvələr ona. Gülüb-əyləndilər onlar bütün gün, “Oğlum çox xoşbəxtdir!”- düşünür Ata. Oğlum gəncliyimi gətirir yada, İnsan bircə dəfə gəlir həyata. Övladlarla nəfəs aldıqca Ata, Sanır ondan xoşbəx yoxdur dünyada. Nəvələr qatırlar nənənin başın, Ata üzün tutur, bu an oğluna: “Qonşulardan varmı, dostun-yoldaşın?” Sorub, nəzər saldı, Ata oğluna. Azər gülümsəyib, verdi cavabı: “-Açıq sor, ay ata, nədir marağın? Hər bir məsləhətin mənə bəhs edər. Qapıbir qonşumuz hər axşamçağı, Məni nərd atmağa dəvət eləyir. Şirin söhbət edib, çay da içirik, Çayı qəndsiz içər, mürəbbə ilə. Hər bir kəlməmizi ölçüb-biçirik, Vaxtın ötdüyünü duymuruq belə”. -“Evin arxasında ağsaqqal qonşun? Qonşuluq edirmi? Gedib-gəlirsiz? Qonşun çox yaşlıdır, cavandır yaşın, Sevinci paylaşıb, dərdi bölürsüz?” -“Bəli! Ay ata, o, gözəl insandır, Yaşı çox deyildi, dərdi böyükdür. Qohuma-qonşuya candan yanandı, Xəstə bir oğlu var, Ataya yükdür. Onun müalicəsi, dava-dərmanı, Təkcə bu atanın boynuna düşür. Maaşı bitəndə təkcə gümanı, borc üçün qohuma- qonşuya düşür. Bir necə dəfə də üz tutub mənə, Utana-utana borc pul istəyib. Pulu verdiyimdə o dönə-dönə, Dua elədikcə, üzü tərləyib”. Diqqətlə dinləyib oğlunu Ata: “Aldığı borcunu tezmi, qaytarıb?” -“Belələri tək-tək gəlir həyata, Söz verdiyi vaxtdan öncə qaytarıb”. -Oğlum, beləsiylə qonşuluq elə, İmkanın olduqca əl də tutarsan. “Qonşu, nə lazımdır? Soruşma belə, Qonşu şad olarsa, rahat yatarsan. Sağdakı qonşun, bəs, necədir, oğul? Qonşuylasevincin-qəmin bölürmü?” -“Xoşbəxtdir!-görən kəs eləyər ağıl, Kitab oxumasa, rahat olurmu? Hər bazar axşamı görüşürük biz, Qonşu söhbət açır, oxuduğundan. Onun söhbətlərin çox sevirik biz, Qonşular razıdır, qonşuluğundan”. -“Ay oğul, soldakı qonşun necədir? Nə işlə məşğuldur, xoş güzəranı?” -“Oturuşu-duruşu lap gülməçədir. Hər sözü-söhbəti qaraldır qanı”. -“Niyə? Nə söyləyir? Nədir istəyi?” -“Mühasib işləyir, vardır hörməti, Varlanıb, seçilmək onun istəyi. Azacıq olsaydı, kaş, mərifəti, Olmazdı qonşudan torpaq istəyi”. -“Necə? Qonşun səndən torpaq istəyib?” -“Mənə deyir, çoxdur, sənin torpağın, Yarısını məndən, pay da istəyib. Niyyətin biləntək mən bu axmağın, Salam-kəlamın da kəsmişəm tamam”. Qonşunun istəyi çəkdi marağın, Oğluna məsləhət verdi Ehtiram: “Qapıbir qonşunla vaxtı xoş keçir, Hər gün nərd oynayıb, çay da içərsiz. Oğlu xəstə olan, bilsən, nə çəkir, Hərdənbir xəstəyə baş da çəkərsiz. Borc üçün nə zaman dil açsa, sənə, Əlüstü verərsən, heç düşünmədən. Kitabsevər ilə dostluq et, yenə, Görüşərkən qonşun hər oxuduğundan, Nağıl eləyəndə dinlə səbirlə. Qonşu qonşusuna dəstək olduğun, Göstərər əməldə, həm də səbirlə. Amma başabəla, tamahkar qonşun, Bitməyəcək səndən sərvət istəyi. Ay oğul,fikirləş, yaxşıca düşün, Qonşu Qonşu olar, öz dəstəyiylə. Özün savadlısan, az olsa, yaşın, Kimsə xoşbəxt olmaz, var istəyilə. Əzəldən dünyanın işi belədir, Tamahkar insanın heç gözü doymaz! Tamahkar insanlar başabəladır, Dünyanı versən də, ac gözü doymaz! Ata nəsihəti ağlına batdı, Önündə diz çöküb, öpdü əlindən. Amalın söhbəti, ta sona çatdı, Təki xeyir-dua alsın elindən. Elə ki, oxucum, könlünə yatdı, Sənin də xoş sözlər çıxsın dilindən.
“Mən sevdalar diyarında Olub ulu şah yaşadım! Bir kimsəyə əyilmədim, Ömrüm boyu şax yaşadım!
Az dodaqdan söz çəkmədim, Az ocaqdan köz çəkmədim, Gözəllərdən göz çəkmədim, Edib yüz günah yaşadım.
Yarı yalan, yarı doğru, Hey can atdım yara doğru. Ürəyimdə nisgil, ağrı, Dodağımda ah yaşadım.
Danışanda sözüm güldü, Nəfəsinlə közüm güldü, Həmişə bir gözüm güldü, – Gah ağladım, gah yaşadım…
Qonaq çağır yar, odana! Alovlanım yar oduna! Ömrüm boyu Yaradana Aparıb pənah yaşadım…”
Şair Rafiq Yusifoğlu 1950-ci ildə Qubadlı rayonunun Çardaxlı kəndində müəllim ailəsində dünyaya gəlib. 1966-cı ildə orta təhsilini başa vurduqdan sonra Bakıya üz tutub. 1966-1970-ci illərdə təhsilini indiki Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin filologiya fakültəsində davam etdirib. Sonra bir müddət Sumqayıt şəhərində müəllim işləyib. Eyni zamanda Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun aspiranturasına daxil olub. “Azərbaycan Sovet poemasının inkişaf problemləri” mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək filologiya elmləri namizədi alimlik dərəcəsinə yiyələnib. 1985-ci ildən 1992-ci ilədək “Göyərçin” jurnalında söbə müdiri, 1992-ci ildən 1996-cı ilədək məsul katib, 1996-1997-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Televiziyasının “Xəbərlər” baş redaksiyasında “Elm, mədəniyyət, incəsənət” şöbəsinin müdiri vəzifələrində çalışıb. 1997-ci ildən “Göyərçin” jurnalının baş redaktorudur. Şairin uşaq ədəbiyyatının inkişafında xüsusi fəaliyyəti var. 2007-ci ildə “XX əsr Azərbaycan poemasının sənətkarlıq xüsusiyyətləri” mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək filologiya elmləri doktoru adına layiq görülüb. Hazırda Sumqayıt Dövlət Universitetinin “Azərbaycan ədəbiyyatı” kafedrasının professorudur. Azərbaycan Respublikasının Əməkdar Mədəniyyət işçisidir. Ədəbi fəaliyyətə hələ orta məktəbdə oxuyarkən başlayan şair, 1966-cı ildən şeirləri, məqalələri ilə mətbuatda çıxış edir. Son illər bədii tərcümə ilə də məşğul olur. F.Q.Lorkanın, Corc Bayronun, Peter Şyuttun, Hans Yurgen Hayzenin, Ulla Hanın, Roza Auslenderin və başqalarının şeirlərini, dünya uşaq ədəbiyyatının gözəl nümunələrini dilimizə tərcümə edib. Bununla yanaşı öz əsərləri də bir sıra dillərə tərcümə olunub, dərsliklərə düşüb. Çoxlu mahnı mətnlərinin, elmi-publisistik məqalələrin müəllifidir. Əsərləri əsasında “Qəm karvanı”, “Bütün Azərbaycan əsgər olmalı” televiziya tamaşaları çəkilib və dəfələrlə nümayiş etdirilib. Bu gün, yanvarın 2-də Rafiq Yusifoğlunun 75 yaşı tamam olur. Onu bu münasibətlə təbrik edir, möhkəm can sağlığı, firəvan həyat arzulayıram.
Bu gün Polad Həşimovun anadan olduğu gündür. Məqamı ucadır:
Milli Qəhrəman General Polad Həşimovun anası Səmayə Ana dəfn günü… CAN AY ANA…
(Polad Həşimovun Anasına)
Can ay Ana, bu baxışda nələr var… Bu baxışda, Poladının ilk dişi, İlk addımı, gülüşü var, yeriş var… Bu baxışdan asılıbdı murazlar… Bu baxışda Poladının ilk beşi, Gülərüzü, şux qaməti, duruş var…
** * Can ay Ana, bu baxışda nələr yox?!m Bu baxışda yoxa çıxıb diləklər, Bu baxışda zaman da yox, məkan da… Bu baxışda itib bütün mizanlar… Bu baxışda dünya çöküb iməklər, Bu baxışda yelkən də yox, sükan da…
** * Can ay Ana, bu baxışda nələr var… Bu baxışda Poladın ilk rütbəsi, Bu baxışda şərəf də var, şan da var… Bu baxışda fəğan edir arzular… Bu baxışda min vaizin xütbəsi, Al don geymiş qürub da var, dan da var…
** * Can ay Ana, bu baxışda nələr yox?! Bu baxışda qədər namı ağlayır, Bu baxışda Polad adlı oğul yox… Bu baxışda tükənibdi niyazlar… Bu baxışda kədər qəmi dağlayır, Mum tək yumşaq, polad kimi oğul yox….
** * Can ay Ana, bu baxışda nələr var… Bu baxışda Poladının mərdliyi, Ərənliyi, cəsurluğu, qürur var… Baxışının hərarəti dondurar… Bu baxışda fəxarətin sərtliyi, Ağalığı, amirliyi, onur var…
** * Can ay Ana, bu baxışda nələr yox?! Bu baxışda susub qapı zəngləri, “Polad gəldi”, dur ayağa deyən yox… Bu baxışda od qalayır xəyallar… Bu baxışda itib dünya rəngləri, “Ana” – deyə, şirin-şirin gülən yox…
** * Can ay Ana, bu baxışda nələr var… Bu baxışda xanım, xatın bir Ana, Sinəsində bağrı çat-çat olan var… Bu baxışdan neçə Ana boylanar… Bu baxışda Nüşabə tək şir Ana, Tomris kimi kükrəyən var, yanan var… 12.01.2021. – Bakı.
Freyd şüuraltını kəşf edəndə bizə insan şüurunun o qədər də vacib olmadığını, əsl determinantın şüuraltı olduğunu söylədi. Nitsşe, insanın ehtiraslı bir varlıq olması fikrini işlədi. Marks iqtisadi qanunların insanın davranışını müəyyən etməsi fikrini irəli sürdü. Bu üç ideya insanın rasional varlıq olması fikrini zəiflətməyə başladı. Lakin bu üç ideyadan xeyli əvvəl Dostoyevski artıq rasional insan ideyasını təkzib etməyə başlamışdı.
“Hər şeyi çox başa düşmək bir xəstəlikdir; gerçək, tam mənası ilə bir xəstəlikdir.” Dostoyevski yazır.
Dostoyevski, insan təbiətini və psixologiyasını dərindən araşdıran yazıçı olaraq, rasional insan anlayışını öz əsərlərində çox təsirli şəkildə tənqid etmişdir. O, insanın yalnız ağlın deyil, eyni zamanda ehtirasların, instinktlərin və irrasional motivlərin idarəsində olduğunu göstərməyə çalışmışdır. Onun əsərlərində qəhrəmanlar tez-tez özlərini başa düşülməsi çətin, ziddiyyətli və qeyri-müntəzəm davranışlarla ifadə edirlər.Dostoyevski “hər şeyi çox başa düşmək bir xəstəlikdir” fikri ilə insanda sonsuz analizin və şüurun sərhədlərinin insan xoşbəxtliyinə zərbə vurduğunu iddia edir. O, bəzən insanın ağıl və məntiq çərçivələrindən çıxaraq daha dərin bir ruhani və ya emosional təcrübə yaşadığını göstərir. Dostoyevskinin bu fikirləri, Freyd, Nitsşe və Marksın irəli sürdüyü fikirlərlə yanaşı, insan təbiətinin təkcə rasional perspektivdən anlaşılmayacağını vurğulayan böyük bir nəzəriyyəvi bazanın tərkib hissəsidir. Bu dörd şəxsiyyətin birləşmiş təsiri, insanın yalnız məntiqli, məqsədəuyğun və rasional davranan bir varlıq olmadığını, əksinə, daha mürəkkəb və ziddiyyətli olduğunu dərk etməyimizə kömək edir. Dostoyevski rasional insan ideyasını yalnız tənqid etməklə kifayətlənməmiş, həm də bunun əksini – insanın irrasional və paradoksal təbiətini ortaya qoymuşdur. Onun fikrincə, insan hər zaman ağıl və məntiqə tabe olmayan qərarlar verə bilər. Məsələn, “Yeraltından Qeydlər” əsərində qəhrəman açıq şəkildə bildirir ki, insanlar təkcə faydalı və ağlabatan olanı seçmir, bəzən yalnız iradələrini sübut etmək üçün zərərli və irrasional davranışlar sərgiləyir. Bu, insanın azadlıq istəyinin, hətta bu azadlığın özünə zərər verəcəyi hallarda belə üstün gəldiyini göstərir. Dostoyevski əsərlərində insanın davranışlarını idarə edən dərin, gizli motivlərə işarə edir. Dostoyevski öz əsərlərində göstərir ki, insan təbiəti yalnız məntiq və şüurla izah edilə bilməz. Məsələn, “Yeraltından Qeydlər” əsərindəki qəhrəman sübut edir ki, hətta insanın xoşbəxtlik axtarışı belə irrasional davranışla müşayiət edilə bilər. Bu yanaşma, insanın özünü şüuraltı impulslarının və mənəvi ziddiyyətlərin əsiri kimi tanıması ilə daha da mənalı olur. Bu, Freydin şüuraltının insanın əsas determinantı olması fikrinə bənzəyir. Həm Dostoyevski, həm də Freyd insanda ziddiyyətli istəklərin və impulsların mövcudluğunu vurğulayır. Nitsşe insanın ehtiraslarla idarə olunduğunu söyləyərkən Dostoyevskinin qəhrəmanları bunu təcrübə edirlər. Onlar yalnız məntiqi mühakimələrlə deyil, daxili ehtiras və instinktlərlə hərəkət edirlər. Nitsşenin “dəyərlərin yenidən qiymətləndirilməsi” düşüncəsi də Dostoyevskinin insanın mənəvi dəyərlərə yanaşmasında gördüyü paradoksallığı əks etdirir.Dostoyevski göstərir ki, insan hər zaman ağıl və məntiq üzərində qurulmuş qərarlar vermir; bəzən onun seçimləri gözəllik, sənət və daxili harmoniya axtarışından qaynaqlanır. Bu, Nietzsche’nin sənət vasitəsilə insanın irrasional tərəflərini ifadə etməsi fikri ilə uyğunluq təşkil edir. Dostoyevski üçün gözəllik həm xilaskar, həm də dağıdıcı gücə malikdir. Bu paradoks, insan təcrübəsinin irrasional, lakin dərin anlamlarını açır. Lakin Dostoyevski, xüsusilə “Cinayət və Cəza” əsərində göstərir ki, insan yalnız iqtisadi ehtiyaclara görə deyil, mənəvi və mənəvi təzyiqlərə görə də hərəkət edə bilər. Raskolnikov kimi bir obrazın iqtisadi yoxsulluğu onun hərəkətlərinə təsir etsə də, əslində, onun daxili münaqişəsi və ideoloji motivləri daha çox rol oynayır. Dostoyevski, insanın yalnız sosial və maddi şərtlərin deyil, eyni zamanda günahkarlıq hissi və mənəvi məsuliyyətin təsiri altında olduğunu göstərir. Bu, xüsusilə Raskolnikov obrazında müşahidə edilir. Günah və vicdanın təsiri ilə insan bəzən öz ağlını və məntiqini inkar edərək daxili harmoniya axtarışına yönəlir. Müasir psixologiyada bu, özünütəhlil və daxili münaqişələr şəklində araşdırılır. Dostoyevski azadlıq anlayışını irrasionallıqla əlaqələndirirdi. O, insanın bəzən öz zərərinə olan qərarlar verməkdə azad olduğunu vurğulayırdı. Bu, müasir ekzistensialist düşüncələrdə əksini tapır. Sartre və Kamyu kimi filosoflar da insanın azadlıq içində mənasızlıq və paradoksal seçimlərlə üzləşdiyini müdafiə edirlər. Dostoyevskinin qəhrəmanları, xüsusən də “Karamazov qardaşları” əsərində, azadlığın mənəvi və sosial məsuliyyətlə necə qarşıdurmada olduğunu təcəssüm etdirir.Dostoyevski “Cinlər” əsərində kütlə psixologiyasını, ideologiyaların insan davranışına təsirini və fərdiliyin itirilməsini incələyir. O, kollektiv ideyaların fərdi məntiqi necə boğa biləcəyini göstərir. Marks insanın davranışlarını iqtisadi və maddi şərtlərlə izah edir. Bu, Marksın iqtisadi determinizmindən fərqli olaraq, ideoloji manipulyasiyaların və kollektiv ehtirasların fərd üzərindəki təsirini ön plana çıxarır. Bu fikirlər sonradan Hannah Arendt və Carl Jung kimi nəzəriyyəçilərin kollektiv və fərdi psixologiya üzərindəki işlərində öz əksini tapmışdır. Dostoyevskinin fikirlərinin bu üç ideyadan əvvəl gəlməsi onun bir növ qabaqcıl olduğunu və insan psixikasını anlamaqda bənzərsiz dərinlik göstərdiyini sübut edir. O, rasional insan anlayışını təkcə zəiflətdi, həm də insanın irrasional təbiətini, daxili azadlıq istəyini və mənəvi mübarizəsini açıq şəkildə təsvir edərək onu daha mürəkkəb və zəngin bir fenomen kimi təqdim etdi.
Yaradıcılıq – bu yalnızca ilham deyil, həm də zövq-şadlıq, şirin bir əzabdır. Yaradıcılıq əhli isə əslində, təmiz könüllü insanlardır. Onlar hər bir sətirdə, hər bir sözündə yaxşılıq və sevgi tərifləyərək insanı, könlü ucaldırlar. Əslində, həqiqi yaradıcının belə olması gərəkdir, deyə düşünürəm. Yaradıcılıq öz varlığı ilə insanı insanilik dəyərlərinə doğru aparmalı və ona fərqli bir baxış bucağı qazandırmalıdır. Düşünürəm ki, yaradıcılıq azadlığı, xüsusilə qadın yaradıcılıqları üçün kişilərə nisbətən daha çox maneələrə rast gələ bilər. Çünki onlar yalnız yaradıcılıq fəaliyyətini deyil, həm də ailə və ev-ev işlərinin qayğılarını da yerinə yetirmək məcburiyyətindədirlər. Kişilər də özlərinin şirin qayğıları ilə çiynində böyük məsuliyyət daşısalar-da, qadın yaradıcılıqları özlərinə məxsus vəzifələrin mərkəzini dərinliklə hiss edirlər. Amma bütün bunlara baxmayaraq, ailə və yaradıcılıq fəaliyyətini bir yerdə uğurla davam etdirən qadın şairlər və yazıçılar həqiqətən də heyrətamiz yüksək şəxsiyyətlərdir. Namangan ədəbiyyat mühitində də öz sözünə və yerinə sahib olan qadın yaradıcılardan çoxdur. Onlar arasında Labər Rustamova xüsusi diqqətə layiqdir. Onların ədəbiyyatda yüksək mövqeyi, bəlkə də, özünün səmimiliyi, düzgünlüyü və təvazökarlığı ilə fərqlənir. Təqdirin daşlarına gül ataraq, dişlərini sıxaraq, acılarla da səbrlə gülərək baxmaq, bir əlində ailə qayğılarını, digər əlində isə qələmi tutub, hər ikisini də uğurla aparmaq hər kəsin bacaracağı bir şey deyil. Labər Rustamovanın bu qabiliyyəti və cəsarəti onların yaradıcılığını dərinliyi və incəliyi ilə uyğunlaşdırır. Bugün, belə bir dəyərli qadın – çoxşaxəli yaradıcılığa sahib Namanganın Labər ədəbəsi Labər Rustamovanın doğum günü. Onlar ədəbiyyatda mütləq əhəmiyyətli iz buraxmış, öz sözünü bərqərar etmiş bir yazıçıdır. Sadəcə ədəbiyyata öz töhfəsini verməklə qalmayıb, həm də insanlar qəlbində düzgün, səmimi və ilham verici bir şəxsiyyət olaraq yer tutmuşdur. Onların hər bir yaradıcılıq əsəri yüksək sənət nümunəsi olaraq, qəlblərə işıq saçır. Goethe demişdir: “Kim öz dövrünün yaxşı vətəndaşıdırsa, o, gələcək nəslə də həmkar olmağa haqqı vardır.” Labər Rustamova məhz bu yüksək ideyanı fəaliyyətində həyata keçirərək, özünün ədəbi irsini gələcək nəslə çatdırır. Onların həyatı və yaradıcılığı bizlər üçün ilham və nümunə mənbəyidir. Bugün, məhz belə bənzərsiz bir yazıçı, bənzərsiz bir şəxs – Labər Rustamovanın doğum günüdür. Doğum gününüz mübarək olsun! Əsərləriniz vətənimizin ədəbiyyatını daha da zənginləşdirməyə, insanların qəlblərini oyatmağa xidmət etsin. Sizə bir daha xoşbəxtlik, sülh və yüksək ilham arzulayır, yaradıcılığınızın çoxlu qəlblərdə fərqli bir işıq saçmasını və parlaq izini buraxmasını diləyirəm!
Cahangir NAMAZOV “YAZARLAR” jurnalının redaksiya heyətinin üzvü, Özbəkistan üzrə təmsilçisi.
