SƏN BİLMƏZSƏN Sən bilməzsən , ölmək nədir. sevgini bölmək nədir, sən bilməzsən. Gözdən gülüşü silmək nədir, sən bilməzsən. Arzuları puç etmək, duyğuları heç etmək, özündən köç etmək, nə demək, sən bilməzsən. Çörək əvəzi ürək yemək nədir. Arzuların önündə gül tək titrəmək nədir, sən bilməzsən. Sən öyrəşmisən yalanlarına, alayarımçıq dünyaya. sən öyrəşmisən uydurduğun nağıllara. Sən hardan hardan biləsən, sevmək – sevilmək nədir. Çünkü səni heç-heç Döğürdan Sevən olmayıb ki…
ÖVLADIYAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
CƏLAL BƏRGÜŞADIN HƏYATI VƏ YARADICILIQ YOLU YENİ BAXIŞ MÜSTƏVİSİNDƏ Yaxın günlərdə filologiya elmləri doktoru Lütviyyə Əsgərzadənin nəfis tərtibatda nəşr olunmuş “Cəlal Bərgüşad” adlı sanballı əsəri ilə tanış oldum. Kitaba professor Nadir Məmmədli oxuculara “Cəlal Bərgüşadın elmi tərcümeyi-halı və ya yazıçının ömür yolu” adlı əhatəli ön söz yazıb. Əslində kitablara yazılan ön söz oxucuya əsərin məqsəd və məramı haqqında verilən istiqamətdir. Bu mənada müəllif giriş sözündə Lütviyyə xanımın əsərinə mükəmməl baxışı, geniş açıqlaması ilə münasibətini bildirib. Fəsillərdə qoyulan məsələlərə, tədqiqat obyektinə müəllifin yanaşma prinsipini çəkdiyi ədəbi zəhmətinin timsalında dəyərləndirib. Burdan da məlum olur ki, Lütviyyə Əsgərzadə yazıçının həyat və yaradıcılığını geniş aspektdə işıqlandırmaqdan ötrü Cəlal Bərgüşadın Ədəbiyyat və İncəsənət arxivində 606 saylı şəxsi arxivində mühafizə olunan müxtəlif sənədləri – xatirələr, məktublar, səfər təəssüratları, qeydlər və bu sıradan digər əlyazıları əsasında bütün materialları xronoloji ardıcıllıqla araşdıraraq işləmiş, nəticədə mükəmməl bir əsərin ərsəyə gəlməsinə və kitablaşmasına nail olmuşdur.
Lütviyyə xanım “Cəlal Bərgüşad”ı müəyyən mənada elmi, publisistik və avtobioqrafik xarakterli əsərlərə xas olan formada işləmişdir. Bu, əslində dili asan, maraqlı və oxunaqlı bir formadır. Nəzərə alsaq ki, müəllif bu əsərlə son 30 ilə yaxın bir vaxtda ədəbiyyatşünaslığın, ədəbi tənqidin diqqətindən kənarda qalmış Cəlal Bərgüşad yaradıcılığına, yazıçının həyatına, irsinə işıq salıb, o zaman kitabın əhəmiyyətini etiraf etməliyik. Başqa sözlə, uzun illərin unutqanlığından sonra müəllifin bu kitabı sanki ədəbi düşüncəmizdə bir oyanış yaratdı. Biz də düşünürük ki, kitabın yazılmasında belə bir ədəbi formanın seçimi doğrudur. Əslində elmi, monoqrafik əsərlər ədəbiyyatşünaslığın inkişafına və zənginləşməsinə xidmət etdiyindən daha çox tədqiqatçıların maraq dairəsində olur. Bu kitab isə nəinki ədəbiyyatçılarda, eyni zamanda gənclərdə Cəlal Bərgüşad imzasına maraq oyadır, yazıçının əsərlərində yeni nəslə çatdırmaq istədiyi məzmun və ideyasına güclü istək yaradır.
Lütviyyə Əsgərzadə alim, qələm adamı olaraq bu amili nəzərə aldığından yazıçının əsərlərinə baxışını sistemləşdirərək bir süjet ətrafında işləmişdir. Bəlkə də yeni nəslin yazıçını tanmadığını, yaradıcılığından məlumatı olmadığını nəzərə aldığından, onu ədəbi irsinin timsalında xatırlamağı münasib sanmışdır.
Bu, həmin Cəlal Bərgüşaddır ki, bir zamanlar “Bozatın belində”, “Sıyrılmış qılınc” kimi əsərləri ilə tarixin yaddaşını sanki projektorun işığında araşdırıb ədəbiyyata gətirmişdir. Zamanında onun “Qaçaq Nəbi”si təkcə Azərbaycanda deyil, Türkiyə və keçmiş SSRİ məkanında yüksək tirajla nəşr olunmuş, böyük şöhrət qazanmışdır. “Bozatın belində” romanı müəllifin üslubu, dili, təhkiyəsi, gerçək hadisələri, personajları bədii boyalarla xarakterik şəkildə təsvir etdiyindən böyük oxucu auditoriyasının marağını, sevgisini qazanmışdır. “Qaçaq Nəbi” nəinki Azərbaycanda, eləcə də türk dünyasında xalq qəhrəmanı mövzusunda yazılmış əsərlərin sırasında özünün bənzərsizliyi ilə şöhrət qazanmışdır.
Dövrün ziddiyyətləri, varlıların boyunduruğu atında işləyən sadə zəhmət adamlarının, kəndlilərin acınacaqlı vəziyyəti, haqsızlıq həmin əsərdə real, canlı boyalarla təsvir olunmuşdur. Yazıçı qəhrəmanını, digər personajları həyatın içindən alaraq bədii detallarla təsvir etməklə, insanı duyğulandıran təsirli səhnələr yarada bildiyinə və digər məziyyətlərinə görə bu gün də sevilən romanlar sırasındadır.
Xalis yazıçı təxəyyülünə malik olan Cəlal Bərgüşad özünə qarşı həmişə tələbkar olduğundan əsərlərinin tarixilik, müasirlik və bədiilik baxımından mükəmməl olması üçün daim ədəbi axtarışlarda olmuş, tarixin dərin qatlarına enmiş, həyat hadisələrini təbii boyalarla təsvirə almış, xalqın malik olduğu ənənə və dəyərləri, yaşam mücadiləsini, xarakterik formada bir növ mənəvi miras timsalında elə xalqın özünə qaytarmağı qarşısına məqsəd qoymuş və istəyinə nail olmuşdur.
Əslində insan ömrünü obrazlı, həm də məcazi mənada gülün açması ilə solması arasındakı zamana bənzətmək olar. Bu bənzətməni dərk edənlər ötüb keçən zamanı boşa vermir, həyatını xeyirxah əməllərə kökləyir. Cəlal Bərgüşad da yeniyetməlik çağlarından ömrünün son akkorduna qədər yaradıcılıq eşqinə sadiq qaldı…
Yazımızın əvvəlində qeyd etdik ki, Lütviyyə xanım yazıçının həyat və yaradıcılığını xronoloji ardıcıllıqla, sistemli şəkildə araşdırmış, fəsillər üzrə qruplaşdıraraq ortaya bitkin bir əsər qoymuşdır. İlk olaraq yazıçının həyatı və taleyi şəxsi sənədlər və xatirələri əsasında qələmə alınmışdır. Avtobioqrafik məlumatlar, yazıçının ağır keçən uşaqlığı, hələ yeniyetməlik köynəyindən çıxmamış müharibəyə səfərbərliyi, orada ağır kontuziya alaraq ordudan tərxis olunması, ilk gənclik illəri və bundan sonra doğma Qubadda əmək fəaliyyətinə başlaması yazıçının tərcümeyi-halının ilkin sətirləri kimi sistematik ardıcıllıqla qələmə alınıb. Lütviyyə xanım imkansızlıq içində yaşayan, ali təhsil almaq üçün Bakıya qanadlanan, gələcək həyatının xəyallarını quran yazıçının ömür yoluna bir növ özünün duyğusal yazı tərzi ilə bələdçilik edib. Xatirə və sənədlərə istinadla müəllifin ömür yoluna işıq salıb. Bu işıq zolağında o, yazıçının arzusunda olduğu Universitetdə təhsil aldığını, qarşısına yaxşı insanların çıxdığını, xeyirxahların məşəl kimi yolunu aydınlatdığını, dövrün təzadlarını muncuq təki sapa düzərək oxucuya təqdim edib.
II Fəslin “İkinci ömür və ya XX əsrin məhəbbət dastanı” kimi təqdim olunması oxucuda “bu nə dastandır”- deyə, bu bölməyə də güclü maraq oyadır. Mütaliə zamanı aydın olur ki, Cəlal Bərgüşad onu böyük məhəbbələ sevən gənc və gözəl Sayad xanımla sanki nağıl ömrü yaşayıb. Təbii ki, bu sevginin yazıçının yaradıcılığına böyük təsiri olub. Aşiqlərin daim uzaq ölkələrə səyahətləri, həyat yoldaşının əsərlərini su kimi ruhuna axıtması, başına pərvanə kimi dolanması Cəlal bəyi xoşbəxt edib.
Yazıçının arxivində 50 ildən sonra açılmasını vəsiyyət etdiyi “Yazıçının arzusu” adlı bir məktubu var. Sayad xanımın icazəsi ilə 30 ildən sonra məktub açılır və Lütviyyə xanım onu əsərinə daxil edir. Görək Cəlal Bərgüşad nə yazıb? Oxuyuruq: “Sayad xanımla evlənməyim mənə yeni həyat, yeni eşq, yeni ilham, yeni qanad, yeni dünyagörüşü bəxş etmişdir. Mənə Cavanşir adında gözəl, ağıllı-kamallı bir oğul bağışlamışdı. Cavanşirin dünyaya gəlişini özümün ikinci dəfə dünyaya gəlişim kimi qiymətləndirirəm… Eşq olsun Sayad xanıma, eşq olsun onun mənə bağışladığı Cavanşirimə…”
Məktubu sonacan oxuyandan sonra inandım ki, XX əsrin ən çox sevilən məhəbbət dastanları sırasında yazıçının ömür yoluna işıq saçmış “Cəlal və Sayad” dastanının da bir başqa özəlliyi var…
Cəlal Bərgüşad yaşadığı 72 illik ömründə zəngin bir yaradıcılıq yolu keçmişdir. Tanrı ilk gəncliyindən onun ürəyinə istedad toxumunu səpmiş, qəlbinə təpər, əlinə ömrünün sonuna qədər ayrılmadığı qələm vermişdir. Bu qələmlə o, ədəbiyyatımıza, tarixi keçmişimizə yol almış, yazıb-yaratmış, nəticədə insanlığın mənəvi dünyasına özünün ədəbi incilərini bəxş etmişdir. Lütviyyə xanım yazıçının böyük bir xəzinə timsalında yaradıcılığını ayrıca bir fəsildə xarakterik formada tədqiqat müstəvisinə gətirməklə onun ədəbi obrazını yaratmağa müvəffəq olmuşdur. Və bütün bunları nasirin həyatı haqqında xatirələrin, qeydlərin müşayiətilə sistemli şəkildə səciyyələndirməyə çalışmışdır.
Cəlal Bərgüşadın “Yaradıcılığım” adlı bir qeydindən aydın olur ki, onun ilk qələm təcrübələri məktəb illərində divar qəzeti üçün yazdığı kiçik məqalələrdən başlayıb. İlk mətbu yazısı isə rayonda çıxan “Avanqard” qəzetində çap olunmuş “Cənub taydan əsən meh” adlı şeiridir. Lakin özünün də sonralar etiraf etdiyi kimi, ədəbiyyata “Dilbər xanım” adlı hekayəsilə gəlib. Biz də düşünürük ki, müəllif məhz bu hekayəsindən sonra yazıçı qiyafəsini əyninə alıb…
Tərcümeyi-halından göründüyü kimi, Cəlal Bərgüşad “Azərbaycan pioneri” qəzetində də çalışıb və həmin qəzetin yaradıcılığına təsirini, əsasən də sadə, aydın dildə yazmağı öyrətdiyini qeydlərində xüsusi olaraq vurğulayıb.
Qələm adamından ötrü yaradıcılıq aləmi böyük bir kəhkəşandır və o, özünü bu geniş məkanda rahat və sərbəst hiss edir. Müəllif bu kəhkəşanda yazıçının ədəbi məhsuluna bütün istiqamətdən nəzər yetirərək onun yaradıcılıq yolunu yaddaşlarda közərdir. Və müəllif nasiri öz xatırlamaları əsasında baxış müstəvisinə gətirərək xarakterizə edir.
Təbiidir ki, yaradıcı insanlar özünün yaşadığı, müşahidə etdiyi həyatı əsərlərinə gətirir. Cəlal Bərgüşad da İkinci Cahan Şavaşının vətən övladlarına yaşatdığı ağrı-acıları, itkiləri əsərlərində böyük ustalıqla, insanı kövrəldən bədii detallar, zəngin dil, yazı tərzi ilə qələmə almışdır. Lütviyyə xanım müəllifin yaradıcılığının ilk dövrlərində müraciət etdiyi mövzulara səciyyəvi şəkildə münasibətini açıqlayaraq yazır: “Yaradıcılığının ilk illərində Cəlal Bərgüşad daha çox cəbhəylə bağlı xatirələrini qələmə almış, kiçik hekayələrində müharibənin dəhşətli səhnələri, onun insanların həyatına gətirdiyi ağrı-acılar, döyüşlərdə yazıçının öz başına gələn hadisələr və döyüş yoldaşlarının yaşadığı olaylar öz bədii əksini tapmışdır…” Və fikrinin davamı olaraq yazıçının o ağır cəbhə həyatında gördüyü və yaşadığı acılarına münasibətini bildirir: “Müharibənin dəhşətlərini əks etdirən hekayələrində yazıçı böyük həyat sınağı ilə üz-üzə qalmış sovet əsgərinin sabahkı günə inamını, qəlbində yaşatdığı arzularını, onun uzaqlarda qalmış doğmalarıyla bağlı keçirdiyi həyəcanları ustalıqla qələmə almışdır… O, oğullarını cəbhəyə yola salmış anaların intizar və nisgilini Gülcahan ananın nümunəsində kövrək notlarla oxucuya çatdırmışdır…”
Tarixi əsər yazmaq yazıçıdan bəhs etdiyi dövrün ziddiyyətlərini səbrlə, mükəmməl şəkildə araşdırmağı, xalqın həyat-yaşam tərzini öyrənməyi, onun mənzərəsini təxəyyülündə canlandırmağı tələb edir. Bu əziyyətli yol isə istedadla yanaşı, böyük yaradıcı zəhmətdən və məsuliyyətdən keçir. Cəlal Bərgüşad yazıçı üçün mühüm olan bu keyfiyyətlərə qadir olmasaydı, “Bozatın belində”, “Sıyrılmış qılınc” kimi tarixi romanlar yaza bilərdimi…
Lütviyyə Əsgərzadə yazıçının yaradıcılığından bəhs edərkən təbii ki, qəhrəmanlıq tariximizi əks etdirən “Bozatın belində”, “Sıyrılmış qılınc” romanlarına da geniş yer vermiş, hər iki romanın Azərbaycan ədəbiyyatında yerini və mövqeyini bir tədqiqatçı olaraq təhlil, tədqiq obyekti kimi baxış müstəvisinə gətirərək xarakterizə etmişdir. Buna qədərsə dünya və Azərbaycan ədəbiyyatında ilk tarixi romanların yaranması yoluna nəzər salmış, onlardan nümunə gətirdiyi əsərlərə münasibətini müqayisələr zəminində təqdim etmişdir.
Bu fəslin ən böyük məziyyətlərindən başlıcası odur ki, müəllif xalqın çox sevdiyi Nəbinin bütün həyatını, mübarizliyini, qəhrəmanlığını yeni bir prizmadan tədqiq edərək ədəbiyyatşünaslıqda Qaçaq Nəbinin obrazına sadə təsvirlə yeni ştrixlər əlavə etmişdir. Lütviyyə Əsgərzadə yazıçının əsərində diqqət yetirdiyi məqamları, romanın aparıcı xəttinə münasibətini bildirərək yazır: “Romanda bəy və xanların zülmkarlığı, torpaq uğrundakı daxili çəkişmələr, mübarizələr geniş şəkildə əks olunmuşdur. Cəlal Bərgüşad bu romanı yaradarkən tarixi şəxsiyyət, xalq qəhrəmanı kimi Qaçaq Nəbinin həyatı, fəaliyyəti haqqında sənədli faktları dərindən tədqiq etmiş, bir sıra yeni məlumatları aşkarlamışdır”.
Müəllif eyni məsuliyyətlə yazıçının “Sıyrılmış qılınc” tarixi romanı haqqında da öz ədəbi, publisistik fikirlərini geniş şəkildə qələmə almışdır. Onun qeyd etdiyi kimi, Babək Xürrəmi haqqında yazılmış və kitab şəklində nəşr olunmuş ilk tarixi roman Cəlal Bərgüşadın “Sıyrılmış qılınc” əsəridir. Burda da Azərbaycanın taleyindəki acınacaqlı həyat, mübarizələr, xarabazara çevrilmiş obalar, kəndlər, zülm və dağıntılardan, istilalardan əziyyət çəkən insanların həyatı, bütün bunların fonunda Babək Xürrəminin qəhrəman obrazı romanda geniş şəkildə, həm də həqiqət prizmasından bədii boyalarla öz əksini tapmışdır. Lütviyyə Əsgərzadənin yazdığı kimi, Cəlal Bərgüşadın “Sıyrılmış qılınc” tarixi romanı gənc nəslin mərd, qorxmaz bir igid kimi böyüməsində müstəsna əhəmiyyət kəsb edir. Müəllif romanın zamanında ədəbi tənqidimizin də diqqətini çəkdiyini xatırladır. Qeyd edir ki, akademik Ziya Bünyadov, professorlar Teymur Bünyadov və Qulu Xəlilov müəllifin arxivlərdə apardığı gərgin axtarışları, tədqiqi sayəsində ərsəyə gətirdiyi bu tarixi romana layiq olduğu dəyəri vermişdir. Təbii ki, həmin vaxtda roman haqqında qərəzli fikirlərlə çıxış edənlər də olub. Bu nüansları da Lütviyyə Əsgərzadə özünün təhlil süzgəcindən keçirmişdir.
Cəlal Bərgüşadın yaradıcılığının bir qolu da publisistikadır. Xatırlayırıq ki, onun jurnalistik fəaliyyəti iki istiqamətdə inkişaf etmişdir. Bunlar televiziyada portret yazılar, veriliş, ssenarilər və səfər təəssüratları, yol qeydləri əsasında yazdığı, sonralar “Dünyada nələr gördüm” kitabına daxil etdiyi publisistik əsərlərdir. Cəlal Bərgüşad 60-70-80 və 90-cı illərin əvvəlləri, yəni ömrünün sonunadək yazıçı, publisist fəaliyyətini qoşa qanad kimi aparmışdır. O, hər iki sahədə mükəmməl idi. Hətta jurnalistika ilə yazıçılıq onun yaradıcılığında bir-birini inkişaf etdirirdi.
Müəllif “Cəlal Bərgüşadın publisistikası”nı da yaradıcılığının fonunda tədqiqata cəlb etmiş, hər biri haqqında öz mülahizə və fikirlərini bildirmişdir.
Yazıçının “Yol qeydləri və səyahət oçerkləri” jurnalistlik fəaliyyətində aparıcı mövzulardan olduğu üçün də Lütviyyə Əsgərzadə Cəlal müəllimin ürəkləri ehtizaza gətirən bu əsərlərini geniş aspektdə tədqiq-təhlilə cəlb etmişdir. Eləcə də “Acı-şirin xatirələr”, “Xatirələrdə yaşayan Cəlal Bərgüşad” fəsillərində qoyulan məsələlər də adlarından göründüyü kimi, yazıçının həyat salnaməsinin ədəbi, publisistik formada təqdimatıdır. Bu fəsilləri oxuyanda Cəlal Bərgüşadın sevincli, acılı, kədərli həyatı insanı duyğulandırır, onu gözümüzdə ucaldır, bizə doğmalaşdırır.
Cəlal Bərgüşadın ömür yolunu öyrənmək, onun çətin, enişli-yoxuşlu həyatını xatirələrin işığında tədqiq etməkdən ötrü aylarla arxivdə əlyazıları, sənədləri araşdırmaq, işləmək, əsərləri bədii, ideoloji baxımdan tədqiq etmək, müqayisə və ümumiləşdirmələr aparmaq və yazıçının irsini tam halda ədəbiyyatşünaslığın, ədəbi tənqidin diqqətinə təqdim etmək böyük zəhmətdir. Lütviyyə Əsgərzadə bu işlərin öhdəsindən təkcə alim kimi yox, həm də ustad bir qələm adamı olaraq məsuliyyətlə gəlmiş, Cəlal Bərgüşadın həyatını, yaradıcılıq yolunu tədqiq edərək şəxsiyyətinə, irsinə dəyər verməyi bacarmışdır…
Ümid edirik ki, filologiya elmləri doktoru Lütviyyə Əsgərzadənin “Cəlal Bərgüşad” əsəri təkcə ədəbiyyatşünaslıqda deyil, geniş oxucu kütləsi tərəfindən də rəğbətlə qarşılanacaq.
QIZILCA Aləm başdan-başa nalə, ah olub, Xeyirin yeri nə, nəhsin yeri nə? Neçə düz görmüşəm mayallaq olub, Yaxşının yeri nə, pisin yeri nə? *** Səhərdən-axşama min dəfə çönüb, İşinə gəlibsə, Allahı söyüb. Amma gözlərini mal kimi döyüb, Özünü qoyubdu qanmaz yerinə. *** Hərdən yaxşının da yol azmağı var, Çox işdən əkilib, dızıxmağı var. Elə yalanpışdan bozarmağı var, Qətiyyən oturmaz, sinməz yerinə. *** Demə sözlərini külək, yel üçün, Qosqoca kərən də neylər sel üçün?! Nəbati deyərdi: “Dəyməz el üçün” Yüz can fəda eylə dönməz yerinə. *** Camaat şirincə yuxuya dalsın, Bizi oda salan odda qalansın. Başın istəsən ki, salamat qalsın, Dilini qoyginən “dinməz” yerinə. *** Dünya gözlərimdən yamanca düşüb, “Ədalət” dediyin yüz borca düşüb. İndi “Haqq” sözünə qızılca düşüb, Alnında ləkəsi sinməz yerinə. *** Rişəsi Təbrizdən torpağın olub, Həyatda gör neçə sınağın olub. Uğur, sısqa qələm bayrağın olub, Bir kərə yüksələn enməz yerinə. Turan Uğur AYB-nin və AJB-nin üzvü 12 sentyabr 2026-cı il, Bakı.
Milli Müdafiə Universitetinin (MMU) tabeliyində fəaliyyət göstərən Heydər Əliyev adına Hərbi İnstitutda gənc kursantların təntənəli andiçmə mərasimi keçirilib MMU-nun və institutun rəhbərliyi, şəxsi heyəti, o cümlədən professor-müəllim heyətinin iştirak etdiyi tədbirdə hərbi orkestrin müşayiəti ilə Döyüş bayrağı sıranın önünə çıxarılıb. Sonra Azərbaycan xalqının Ümummilli Lideri Heydər Əliyevin və Vətən uğrunda canından keçən şəhidlərimizin əziz xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad olunub, Dövlət Himni səsləndirilib. Çıxış edənlər kursantları Hərbi andı qəbul etmələri münasibətilə ürəkdən təbrik edərək, onlara gələcək hərbi xidmətlərində uğurlar arzulayıb, Azərbaycan xalqına layiqli övlad olmağı, Vətənə, xalqa və Hərbi anda daim sədaqətlə xidmət etməyi tövsiyə ediblər. Həmçinin gələcəyin hərbi qulluqçularına xidmət zamanı yüksək nizam-intizam qaydalarına riayət etməyin vacibliyini vurğulayıblar. Kursantlar adından çıxış edənlər yeni qəbul olunanlara təhsillərində müvəffəqiyyət arzu edib və yaradılmış şəraitdən məmnunluqlarını bildiriblər. Sonda kursantlar təntənəli şəkildə Vətənə sədaqət andı içib.
Hər bir böyük tarixi qayıdışın mayasında zamanın sınağından keçmiş sarsılmaz bir iradə və uzaqgörən siyasət dayanır. Vaxtilə qaçqınlıq və köçkünlük dərdinin ən ağır illərində dahi rəhbər, Ulu Öndər Heydər Əliyev tərəfindən təməli qoyulmuş milli dövlətçilik xətti, bu gün Prezident İlham Əliyevin qətiyyətli rəhbərliyi ilə özünün ən şanlı zirvəsinə ucalıb. Zamanında müvəqqəti məskunlaşma yerlərində, çadır şəhərciklərində məcburi köçkünlərlə keçirilən hər görüşdə dilə gətirilən, qəlblərə ümid toxumu səpən o müqəddəs vəd — doğma yurda mütləq qayıdacağımız günü — artıq bu günün günəşli gerçəkliyidir.
Müzəffər Ali Baş Komandanın və rəşadətli Azərbaycan Ordusunun canı-qanı bahasına qazanılmış şanlı Zəfər, xalqımızın taleyində tamamilə yeni bir intibah dövrünün qapılarını açdı. Otuz illik həsrətin yerini indi quruculuq eşqi, dastanlara bərabər bir dirçəliş alıb. Düşmən tapdağından təmizlənmiş müqəddəs torpaqlarımızda indi müasir şəhərlər boy göstərir, ağıllı kəndlərin küçələrinə həyat yenidən nəfəs verir. Ruhumuzun və kimliyimizin beşiyi olan o torpaqlar indi illərdir yollarını gözlədiyi doğma sakinlərinə — ata-baba ocaqlarının əsl sahiblərinə qovuşur.
Tarixin yaddaş rəfinə köçən fotoşəkillər isə iki fərqli dövrün arasındakı o mənəvi və çətin keçidi — çadır düşərgələrinin, soyuq qaçqın qəsəbələrinin ağrılı-acılı günlərindən Böyük Qayıdışın işıqlı sabahlarına uzanan qürurlu körpünü rəmzləşdirir. Bu gün atılan hər addım milli ləyaqətin, tarixi ədalətin və sarsılmaz xalq birliyinin zəfər yürüşüdür.
ÖVLADIYAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
“AZƏRBAYCAN AŞIQLARI VƏ EL ŞAİRLƏRİ” NAZİR ƏHMƏDLİNİN TƏQDİMATINDA
Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı şöbəsinin kitabxanası daha bir dəyərli araşdırma kitabı ilə zənginləşmişdir. Kitabın müəllifi tanınmış tədqiqatçı-alim Nazir Əhmədlidir. Qeyd edək ki, yaxın günlərdə “Elm və təhsil” nəşriyyatında işıq üzü görmüş 480 səhifəlik Azərbaycan aşıqları və el şairləri” kitabı AMEA Folklor İnstitutu Elmi Şurasının qərarı ilə nəşr edilmişdir. Kitab müəllifin 2019-cu ildə hazırlayıb çap etdirdiyi eyniadlı tədqiqat əsərinin təkmilləşdirilmiş yeni nəşridir. Əsərin elmi əhəmiyyətinin əsasını bu vaxtadək çap olunmuş nəşrlərdə ortaya atılmış “faktlar”ı tamamilə kölgədə qoyan daha səhih məlumatlar təşkil edir. Belə ki, müəllifin də yazdığı kimi, ilk nəşrin işıq üzü görməsindən ötən yeddi il müddətində tədqiqatçı-alimin apardığı gərgin axtarışların məntiqi nəticəsi bir çox yeni faktların ortaya çıxmasında özünü göstərir. Azərbaycan, Gürcüstan və Ermənistan arxivlərində saxlanan sənədlər əsasında müəllif, bugünəcən folklorşünaslıq və ümumilikdə ədəbiyyatşünaslıq sahələri üçün qaranlıq qalan sahələrin üzərinə işıq salınmasına nail olub. Kitab, barəsində müfəssəl məlumat və bilgilər verilmiş Azərbaycan aşıqları və el şairlərinin yaşayıb-yaratdıqları xeyli geniş ərazini əhatə edir ki, bu coğrafiyaya Axısqa, Borçalı, Qərbi Azərbaycanın Göyçə, Dərələyəz, Şimali Azərbaycanın Şəki, Şirvan, Qarabağ, Şəmşəddil, Gəncəbasar bölgələri, belə demək mümkünsə, bütövlükdə Cənubi Qafqaz regionu daxildir. Kitabın annotasiyasında da qeyd olunduğu kimi, XVIII əsrin ortaları-XX əsrin birinci yarısında yaşamış Azərbaycan saz-söz sənətinin görkəmli nümayəndələri Qul Qarani. Aşıq Valeh, Xaltanlı Tağı, Axısqalı Xəstə Hasan, Ağ Aşıq(Allahverdi), Şair Məmmədhüseyn, Aşıq Söyün Şəmkirli, Aşıq Alı, Aşıq Ələsgər, Molla Cuma, Dərələyəzli Aşıq Cəlil, Daşkəndli Aşıq Nəcəf, Aşıq Hüseyn Bozalqanlı – ümumilikdə götürdükdə, on doqquz tanınmış aşıq və el şairinin ömür yolu arxiv sənədləri əsasında yenidən araşdırılmış, indiyə qədər yol verilmiş təhriflər aradan qaldırılmış, elmi ictimaiyyətə məlum olmayan Aşıq Məhərrəm, Aşıq Qara, Aşıq Rüstəm, Şair Mustafa kimi yeni adlar üzə çıxarılaraq, barələrində məlumat verilmişdir. Müəllif bu günə kimi bir çox elmi mənbələrdə yol verilmiş yanlışlıqlara aydınlıq gətirmiş, heç bir elmi əsası olmayan məlumatları tutarlı faktlarla təkzib etmişdir. Belə ki, məşhur aşıqların, el sənətkarlarının yaşadıqları dövrlərdə o dövrün hökumət dairələrinin qərarı ilə keçirilən siyahıyaalmaların ortaya qoyduğu faktların daha tutarlı olduğunu nəzərə alaraq, Aşıq Valeh, Ağ Aşıq, Xəstə Hasan, Şair Məmmədhüseyn, Aşıq Alı, Aşıq Ələsgər, Molla Cuma və bir çox başqa sənətkarlara saxtalaşdırılmış doğum və ölüm tarixi düzüb-qoşanların elmi ictimaiyyətə təqdim etdikləri məlumatların kökündən yanlış olduğunu tutarlı faktlarla sübut etmişdir. Kitabın sonunda təqdim edilən siyahıdan da bir daha aydın olur ki, məs: Ağ Aşığın doğum tarixi başqa mənbələrdə göstərildiyi kimi heç də 1754-cü il deyil, 1791-ci ildir. Xəstə Hasan 1766-cı il deyil, 1799-cu il doğumludur. Aşıq Alı əvvəlki tədqiqatçıların kitablarında yazıldığı kimi, 1801-ci ildə deyil, 1835-ci ildə dünyaya göz açıb. Aşıq Ələsgər də eləcə… 1821-ci ildə yox, 1852-ci ildə doğulub. Və sair, və i… Təbii ki, Nazir Əhmədli halal və fədakar tədqiqatçı olaraq, yalnız həqiqəti gün işığına çıxarmağı qarşısına məqsəd qoyub və buğunun özündə də onun keçmişdə araşdırmaçıların yol verdikləri yanlışlıqları təkzib edən faktları ortaya qoyduğuna görə daim haqsız hücumlara məruz qaldığının şahidi oluruq. Lakin inanırıq ki, kitabın elmi redaktoru, ustadımız Əli Şamilin də dediyi kimi, gün gələcək: “Müəllifin böyük zəhmət bahasına hazırladığı kitab 19-cu yüzildə yaşamış aşıqlarımızın ömür yolunu dəqiqləşdirdiyinə görə, ensiklopediyalar üçün məqalələr hazırlayanlar, dərslik yazanlar, almanax tərtib edənlər həmin faktlardan istifadə etməli olacaqlar. Heç də sanmayaq ki, bu iş asanlıqla baş verəcək. Köhnə kitablarda, ensiklopediyalarda yazılmış rəqəmlər bir müddət hələ də təkrarlanacaq, yalnız sonradan yavaş-yavaş yanlışlıqlar aradan qalxacaqdır”. Və əminik ki, bu, həqiqətən baş verəcək! “Azərbaycan aşıqları və el şairləri” kitabının elmi redaktoru Əli Şamil, elmi məsləhətçiləri Məhərrəm Qasımlı və Əziz Ələkbərli, rəyçiləri isə Qiymət Məhərrəmli və Avtandil Ağbabadır.
Sənə nə könlümə yağan yağışdan, Ruhunu, könlünü buz tutan adam. Çəkmə izlərimi, çəkmə yoxuşdan, Şeytanın evinə üz tutan adam.
Mənim ruhum başqa, düşüncəm başqa, Quşun dimdiyində yem sevinciyəm. Könlümə dost olur bəzən qarışqa, Kimdi bu qəribdən küsüb inciyən.
Əbəsdir tənimə yetişmək cəhdin, Məni dağ doğurub, səni dərələr. Sənin savab ilə ötüşmək əhdin, Xülyadı, önünə iman sərələr.
Çək uzağa duasız əllərini, Mən göylərdən duaları dərmişəm. Savab yazsın deyə əməllərimi Əllərimi Tanrıya borc vermişəm.
Vicdan qamçılayıb atını, səndən Çox – çox uzaqlarda dincini alır. İnsaf da, mürvət də dolanır gendən, Boğaza çəkməyə ülgücün qalır.
Gedirəm könlüyalın…
Yenə yollar görünür sən olmayan şəhərə, Əllərinin həsrətin şaxtada dondururam. Gözümdəki buludu yem edirəm qəhərə, Bu sərçə ürəyimi ovcuma qondururam.
Dualar göndərirəm sevginin Allahına, Ayrılığın ömrünü bir az gödək eləsin. Qaranlığa əsirdi hər günüm, vallah, inan, Az qalır ki, öz əlim özümü kötəkləsin.
Aydınlığa çıxaram zülməti pusa bilsəm, Gəncliyinə susayıb qocaltdığım o qız da. Yaşayardım bəlkə də içimdə susa bilsəm, Demədiyim nəsnələr boylanır ağ kağızdan.
Ağ bayraq qaldırmağa ruhumdan ar edirəm, Adıma bürünmüşəm əyilmərəm kədərə. Kif basmış arzuları əlçim-əlçim didirəm, Yeni ümid əyirib don hörürəm qədərə.
Bir qara əl oynayır sevincimin içində
Ayrılıqdan vüsala salınıb bu körpülər, Eh… hələ də uzaqlar yetimlik çəkir orda. Qorxuram bu yolların etibarı qırıla, Həsrət yerin bərkidir, təzə ev tikir burda…
Körpülərin tağları qırıq bəndə söykənib, Bir qara əl oynayır sevincimin içində. Gün təzə boylanırdı duman özün yetirdi, Yenə yollar üşüyür yiyəsizlik biçimdə.
Bir talesiz yurd orda, üstü kədər örtüklü, Bəxt güzgüsü çatlamış gəlin ömrüdü ömrü. Çırağının nefti yox, suyu başdan bulanıb, Ocağı közsüz qalıb, oğurlanıb kömürü.
Şeytan quyruq bulayır tüstüsüz bacasında, Qapısında iblisin nökərləri yallanır. İlahi göydən baxıb nə düşünür görəsən, – O yurdun adamları yenə nəyə aldanır?!!
Yenə savaş oxuyur meşələrdən gələn səs, Səbri daha dar gəlir bu torpağın əyninə. Ağaclar qulağını söykəyib qayalara, Güllələrin səsini həkk eləyir beyninə…
Yıxılmazdı ürəyimdən adamlar
Bircə adam saxlayaydın gözümdə, Kiçiltməzdin ucaltdığım “dağları”. Bircə ümid, bircə inam, tək güvən… Qaraltmazdın dürr bildiyim “ağları”.
O qadın da yalançıymış, İlahi, Aldandım şeytanın mələk üzünə. İblisiymiş, qaranlığın Allahı İşıq kimi görünürmüş gözümə.
O adam da babasıymış günahın, Savab bilib yar seçmişəm özümə. Düz sözəydi apardığım pənahım Güvəndim… aldandım kişi sözünə.
Bircə adam saxlayaydın gözümdə, Bircə ümid, bircə inam, tək güvən…
Yollar qucaqlayıb köhnə izimi
Yoldumu izimi çəkib aparan, Mənəmmi bu yolun inadın qıran? Kimiydi yanımdan ötdü çaparaq, Kimiydi uzaqdan əl edib duran?
Yol məni, mən yolu gedib bitirdik, İndi ayrılırıq bir tin başında. O məndə, mən onda itib gedirdik, Fərqində deyildik yayın, qışın da.
Fəsil tanımadıq, il tanımadıq, Qarı ayaqlayıb, buzu adladıq. Kölgəni yurd seçib daldalanmadıq, Küləyi belindən iki qatladıq.
Keçdik keçilməzi, tərsi ram etdik; Aşdıq olmaz adlı aşırım səddi. Qismətə bölünməz kəsri tam etdik; Hasil ömrümüzdə qoşa ədəddi.
Mənəmmiş yanımdan tələsik keçən, Mən yola düşəndə saçım qaraydı. Dünən zirvədəki qartalı seçən, Göz indi bilmədi hara haraydı.
Belə unudurmuş insan özünü, Belə ötüşürmüş illər xəbərsiz. Yollar qucaqlayıb köhnə izimi, Təzə iz qoymağa ayaq təpərsiz.
Tanrının evində bir ruh dul qalıb
Bu taleyin son qadını mən idim, Ürəyini gözlərinə sığdıran. Mən idim e buludların bətnindən Göz yaşıtək yağışları yağdıran…
Könül köçüm göy üzünə yol alıb, Ulduz-ulduz ilmələnir izlərim. Tanrının evində bir ruh dul qalıb, Ora çəkir, ora çəkir dizlərim…
Yeri varmı bir adamlıq komaya, Ətəyində yuva qurum tanrının. Gör nə qədər göz dikilib səmaya, Gözü hardan məni görsün tanrının?!.
Sən mənim evimsən…
Guya ki, mən sənin evin deyiləm, Bu ocaq, bu yuva bizimki deyil?!. Gözündən asılan alovlu baxış, Ruhuna qovuşan ruh mənim deyil?!. Ovcun əllərimin isti yuvası, əllərin ovcumda ən əziz sakin. Sən məndə var olan ilahi adam, Mən səndə yaşayan bəxtəvər qadın. Bizim yaşamağa evimiz yoxdu… Sən mənim evimsən, Mən sənin evin…
Tanrı, öp dünyanı!
Dünya boğulur… siyasət adlı qatilin gözəgörünməz barmaqları ölüm fırçasıyla rəngləyir dünyanın sinəsini, nəfəsi kəsilir yer üzünün… İlahi, özün gəlmə, bircə mələyini göndər nəfəs üfürsün yerin ciyərlərinə. O nağıl vardı ha, o nağıl – mağarada yatmış gözəl şahzadənin öpüşündən ayılmışdı. Bir təzə nağıl başla, mənfi qəhrəmanın qələbəsinə sevindirmə iblisi. Bu nağılın sonuna üç alma da göndərmə, Tanrı, öp dünyanı!
Mən olsaydım
Güzgüdəki mənəm?!. …yox, mən deyiləm, mən olsaydım – təbəssüm toxuyardı kirpiklərim, duyğu misralanardı gözlərimdə, şeir dillənərdi baxışlarımda… Mən olsaydım – üşüməzdi əllərim, ağlamazdı saçlarım, ağrımazdı qollarım. Mən olsaydım – yıxılmazdım sənsizlik adlı ağrının ayaqlarına, yoxluğuna bürünmüş dünyanın havasızlığından asmazdım nəfəsimi, sükutu qucaqlamazdı qulaqlarım, qaranlığı öpməzdi gözlərim. Mən olsaydım – sevinc oynaşardı dodaqlarımda, kədər çiliklənərdi yanaqlarımda… Güzgüdəki mənəm… çəkildim göylərə.., ruhum çırpınır Tanrının ovcunda kəpənək kimi…
Ruhum leysanlara təslim
Balışıma daşır gözüm, Kürdən qopan qol kimidi. Öyrənib sulara üzüm, Ümmana bir yol kəm idi.
Susuram, içim alışır, Dinirəm sözüm yandırır. Var olan nəyə çalışır, Məni yoxa inandırır?!
Haqq verər göz gördüyünə, Aldadar qulaq adamı. Bəxtim düşüb kor düyünə, Əcəl alacaq “qadamı”.
