Məşhur ispan şairi Federiko Qarsia Lorka haqqında yazdığım “Xoşbəxtdir zeytun ağacı…” adlı essemlə şairin doğum günündə – iyunun 5-də tanış ola bilərsiniz!
Məşhur ispan şairi Federiko Qarsia Lorka mənim ən sevdiyim şairlərdəndir.Bunu isbat edəcək 2 faktı ard-arda sıralasam, dediklərimə tam mənası ilə bəraət qazandırmış olaram.Birincisi, AzTV-nin “Mədəniyyət” kanalında vaxtilə yayımlanan “Sətirlər” verilişinin ilk proqramını məhz ispan şairi Lorkaya həsr etməyim Lorka yaradıcılığına vurğunluğumla bağlıdır. İkinci fakt isə şairin şeirlərini dəfələrlə səsləndirməyimdir.Xatırlayıram ki, bəndənizdə Lorkaya məhəbbəti ilk növbədə Çili şairi Pablo Nerudanın bir misrası oyatmışdı.Lorkanın öldürülməsinə ağı kimi yazılan həmin misralar olduqca müəzzəm, olduqca təsirlidir.
- ”Xoşbəxtdir zeytun ağacı, Lorka uyuyur yanında…”
Bu misra ruhumu büsbütün sardı və Lorka haqqında süjet, proqram hazırlamağıma rəvac verdi. Bu gün də şairin doğum günü ərəfəsində “Xoşbəxtdir zeytun ağacı…” adlı essemi
oxuculara məmnuniyyətlə təqdim edirəm.XOŞBƏXTDİR ZEYTUN AĞACI...
”Xoşbəxtdir zeytun ağacı,
Lorka uyuyur yanında…”
P.Neruda
-Bu misra yeniyetməlik illərimdən ağlımın bir küncündə dipdiri qalmışdı.Günün birisində, rəhmətlik şair
Camal Yusifzadə ilə AzTV-də söhbətimiz əsnasında Lorka haqqında geniş danışdıq.O günə kimi Lorkanın maraqlı qəzəllərinin olması barədə xəbərsiz idim.Camal müəllimin sayəsində Lorkanı daha ciddi oxumağa girişdim və AzTV-nin “Səhər” proqramında lirik bir süjet hazırladım.Maraqlı qarşılandı.Onu da öyrəndim ki, şairin qəzəllərinin olması sırf genetik faktorla bağlıdır. Lorkanın doğulduğu Qranadanın ərəb əsillilərin yaşadığı Əndəlüsa aid olması məni bəzi məchul məsələlərdən hali etdi. Deməli, genetik amili, daşıdığı Şərqli qanı hansısa məqamlarda Lorkaya lirik qəzəllər də yazdırmağa qabil imiş.
Sonra Lorka məni bir daha heç vaxt tərk eləmədi.Şairin sirrini çözərkən bu nüansı da əsla unutmaram:
-Bir daha əmin oldum ki, Lorka sevdasının yaraları heç vaxt qaysaq bağlamır, bu yara günaşırı qövr elədikcə səni Lorka barədə düşünməyə vadar edir.Çünki Lorka təkcə şeir yazan olmayıb, o həm də yazılmışları, qəlibləri yerindən kürüyüb atan, bizim ağlımızın üfüqlərini sərhədsizliyə qovuşduran ədibdir.Bu mənada şair o insan deyil ki, təkcə şeir yazsın, şair həm də o kəsdir ki, yazdığı şeirlərini pozmağı da bacarsın.Uğursuz, natamam, şikəst misralarını şeirlərindən çıxartmağa qabil olsun.”Ziddiyyət” adlanan qavramın tən ortasında dayanıb şair məntiqiylə insan məntiqinə meydan oxusun!
Yazdığı kimi pozduqları da qiymətli, dəyərli sayılsın cəmiyyətin, təbiətin gözündə. Nəinki insanın, hətta yerin də, göyün də, bitkinin də, ağacın da zövqü və ürəyincə olsun.Yaşadığında həqiqət misralarıyla yeri gəldikdə ölkəsini rahatsız, hüzursuz, yeri gəldikdə isə səbatlı və xoşbəxt etsin! Şəninə deyilmiş bu misranı daşa yox, başa yazdırsın. “Xoşbəxtdir zeytun ağacı, Lorka uyuyur yanında”.
Adi bir zeytun ağacına kimdir həsəd aparan? Ümumiyyətlə, bir ağaca qibtə ilə yanaşmaq mümkündürmü? Əgər yanında Lorka kimi bir şair uyuyursa, onda zeytun ağacının məmnuniyyətini anlamaq olar; lap özünü onun yerinə qoymaq da mümkündür.Fəqət zeytun ağacına şöhrət, şərafət gətirən uyuyan Lorkadan yox, yaşayan Lorkadan yazacam. 1936-cı ildə general Frankonun dəstəsinin namərd güllələri ilə güllələnən, başını zeytunun gövdəsinə qoyan Lorkanın ölümü belə poetik mənzərədir.Bu poetika Lorkanınən əbədi şairliyinə dəmadəm zəmanət verir. Şeirləri, şairliyi ilə bu gün də yaşayan, yanımızda, sıramızda olan, nakam Müşfiqlə eyni məmləkəti paylaşmasa da, eyni taleyi bölüşən ispan şairi Federiko Qarsia Lorka kimdir?
Şair, dramaturq, pianoçu, rəssam, bəstəkar – nəhayət dünya vətəndaşı: Onun haqda yaddaqalan, eyni zamanda da, bizə yad qalan fikirləri bir araya gətirmək, bioqrafıyasna nəzər salmaq maraqlı olar:
Federiko Qarsia Lorka 1898-ci ildə İspaniyanın Qranada şəhərinin Fuente-Vakeros qəsəbəsində varlı bir ailədə doğulub. O da hamıdan biriydi anadan olanda – necə deyərlər, insanlar eyni cür doğulur, amma ertəsi gün artıq fərqli olurlar.Bu deyimi Lorka təsdiqləyənlərədən biri idi.Doğulduğu kiçik qəsəbənin koloritli və rəngli həyatı gələcək sənət həyatına təsir etmişdi.Viktor Hüqoya heyranlıq duyan bir ailədə, zəif, çəlimsiz olduğu üçün anası, nənəsi, dayəsinin əziz-xələfi kimi böyümüşdü Lorka.Amma necə böyümüşdü? Əmisnin ifa etdiyi bandura alətində səslənən ispan şərqiləri – jaberaların ağuşunda.Dinlədiyi qədim ispan mahnıları, nağılları onun xəyal dünyasını rəngləndirirdi.Belə böyüyürdü Qarsia.Özünün də xəbəri olmadan musiqiçi, şair olurdu.Musiqi müəllimi ölməsəydi və ailəsi onu təhsil üçün Parisə yollasaydı, musiqçiliyi şairliyindən 10 addım irəlidə olardı.Ancaq “qismət” adlı bir şey var ki, biz hamımız ona tabe oluruq əvvəl-axır.Lorka təslim oldu şair taleyinə.Bu taleyə təslim olmaq onun qarşısında iki əlini də qaldırıb aman diləmək kimi başa düşülməməlidir, əksinə məhz ömürlük qurban kimi onu seçmiş qədərinə qucaq açmaqdır “təslim olmaq”.Lorka yeniyetmə çağlarında adətən utancaq, özünə qapalı birisi kimi tanınsa da, Qranadada təhsil aldığı zaman ciddi mövqe sahibinə çevrilir.1919-cu il onun həyatında dönüş yaradır.Madridə köçən gənc Jerardo Dieqo, Salvador Dali, Luis Bunuel kimi şəxsiyyətlərlə dostluq edir.Hələ 1918-ci ildə “Təəssürat və peyzajlar” adlı ilk kitabını nəşr etdirdiyi zaman oxucuların gözündən qaçmayan bir nüans vardı: Gözəl təbiət mənzərələri və zəngin dil, üslub özəlliyi.Bu da Lorkanın folklora, ispan xalq nağıl və balladalarına yaxşı bələd olmasından irəli gəlirdi. Yağışlı və solğun boz rəngli axşamdan, qurumuş ağaclardan, kimsəsiz otağından, açılmamış kitabından, köhnə şəkillərindən bir hüzn sızırdı Lorka dünyasına.Danışanda sözləri havada qalırdı suda göbələk kimi.Gözləri üçündü
çəkdiyi ağrı – keçmişin və gələcəyin ağrısı. Yağışlı və solğun boz rəngli axşam ayaq tutub yeriyirdi.
1928-ci ildə nəşr etdirdiyi “Qaraçı balladası” kitabı haqda Lorka belə deyirdi:
-“Bu kitabın tək qəhrəmanı Qranadadır.Qaraçı adı daşısa da, kitab bütövlükdə Əndəlüsə aiddir.Qaraçı isə məmləkətimin ən aristokrat, ən müstəsna elementidir” Bu element çöllərə aid idi.Lorkanın ölümü kimi…Göylər kül rəngində, ağaclar isə ağ, ağappaq idi.
Biçənəklər qapqara kömür olub yanırdı. Qürubun yarasını qurumuş qan örtmüşdü.Dağların rəngsizliyi əzgin görünürdü yaman.Lorkanın son anları da məhz bu cür idi: əzgin, yorğun, bitmiş bir insan mənzərəsi, ancaq yanındakı zeytun ağacı sanki bir qədər də müqəddəslik libasına bürünmüşdü.Buna ağacın və adamın xoşbəxtliyi də demək olar.Zatən Neruda da Lorkanın ölüm portretini məhz bu cür cızmışdı:
“Xoşbəxtdir zeytun ağacı,
Lorka uyuyur yanında…”
Turan Uğur
AYB-nin üzvü
