Ərəb dilində çox maraqlı bir söz var: أَثَر — əsər. Bu söz “iz”, “nişanə”, “geridə qalan” mənalarını daşıyır. أ ث ر kökü insanın keçdiyi yerdə iz saxlaması anlayışı ilə bağlıdır.
Amma insanın iz qoyması öz adını hər yerdə yazmaq demək deyil.
Avtobusdan düşürsən, arxanda saqqız, kağız və ya tullantı qalıb. Meşədən çıxırsan, manqalın külü, plastik qablar, şüşələr yerdədir. Tarixi abidəyə gedirsən, divarına adını yazırsan. Ağacın gövdəsinə öz adını həkk edirsən.
Sahilə gedirsən — qumun üzərində boş şüşələr, plastik qablar, paketlər, qırılmış qablar və qarpız qabıqları qalıb.
Bir anlıq dayanıb düşünmək lazımdır: bu qarpız qabıqları hansı canlının izidir?
Əlbəttə, onu oraya heyvan gətirməyib. Bu, insanın izidir. Amma necə bir iz?
Sahildə qalan qarpız qabığı, boş şüşə və sınıq qab insanın orada olduğunu göstərir. Lakin bu iz onun mədəniyyətini deyil, məsuliyyətsizliyini göstərir. İnsan bəzən özündən sonra qoyduğu tullantını “heç nə deyil” hesab edir. Halbuki həmin kiçik tullantıların hər biri təbiətdə böyük problemin bir hissəsinə çevrilə bilər.
Bəlkə də insanın keçdiyi yerdə özündən sonra nə qoyub getdiyinə baxmaq onun kim olduğunu anlamağın ən sadə yollarından biridir.
Bunların hamısı bir növ “iz”dir. Amma hər iz zəruridir?
Tarixi abidənin üzərinə adını yazmaq tarixə düşmək deyil. Bu, tarixi yaddaşa hörmət yox, vandalizmdir. Təbiətdə özündən sonra tullantı qoymaq da “mən burada olmuşam” demək deyil. Əksinə, insanın keçdiyi yerə necə münasibət göstərdiyini nümayiş etdirir.
Əsl iz isə dağıtmaqla deyil, qorumaqla və yaratmaqla yaranır.
İnsanın özündən sonra qoyduğu iz yalnız bir ağac, bina və ya daş üzərində olmur. Bəzən onun ən böyük izi yetişdirdiyi insandır. Orta əsrlərdən bizə gəlib çatan böyük sənət və elm nümunələrinin arxasında yalnız onları yaradan ustalar deyil, həm də özlərindən sonra sənəti davam etdirən şagirdlər dayanırdı. Usta yaxşı şagird yetişdirir, şagird isə yeni bir əsər yaradırdı. Beləcə, bir insanın izi başqa bir insanın əlində davam edirdi.
Bəlkə də şah əsər yalnız daşdan, kağızdan və ya rəngdən yaranmır.
Bəzən bir insanın şah əsəri yetişdirdiyi yaxşı insan, bəzən yaratdığı faydalı fikir, bəzən qoruduğu təbiət, bəzən cəmiyyətə verdiyi töhfə, bəzən də özündən sonra gələn nəsil üçün qoyduğu daha yaxşı gələcəkdir.
Təbiət də bizə bunun başqa bir nümunəsini göstərir. Bir ağacın böyüməsi zaman istəyir. O, səssizcə kök salır, gövdəsini möhkəmləndirir, budaqlarını genişləndirir. Bəzən illər, hətta onilliklər keçir ki, ağac öz əzəmətinə çatsın.
Sarmaşıq isə daha sürətlə yayılır. Qısa zamanda ağacı bürüyür, hər tərəfdən görünür və sanki bütün mənzərəni özünə çəkir.
Amma bir soyuq qış gəlir…
Sarmaşığın yarpaqları solur, quruyur, onun yaratdığı görüntü yox olmağa başlayır. Səs-küy çəkilir, parıltı itir. Amma illərlə səssizcə böyüyən, kökü torpağın dərinliyinə işləyən əzəmətli ağac yenə öz yerində dayanır.
Həyatda da bəzən belədir. Bəzi şeylər çox tez böyüyür, tez görünür, çox səs salır və bir anda hamının diqqətini çəkir. Parlaq görünür, “ən yaxşısı budur” deyilir. Amma sürətlə görünmək həmişə möhkəm olmaq demək deyil.
Zaman isə hər şeyi sınaqdan keçirir.
Bir anlıq parıltı yox olur, amma kökü dərin olan qalır. Ona görə insan yalnız görünən bir iz yox, zamanın sınağından keçə biləcək bir əsər qoymağa çalışmalıdır.
Bu gün, XXI əsrdə də hər bir insan özündən sonra bir “şah əsər” qoymağa çalışa bilər.
Burada söhbət bər-bəzəkdən, şöhrətdən və adını hər yerdə görünən etməkdən getmir.
Söhbət tükətmək yox, yaratmaqdan gedir.
Hazır olanı dağıtmaq asandır. Təbiətdən istifadə etmək asandır. Tarixi abidəyə adını yazmaq asandır. Amma yeni bir şey yaratmaq, bir insan yetişdirmək, bir ağacı qorumaq, bir elm öyrətmək, cəmiyyətə fayda vermək və gələcək nəsillərə daha yaxşı dünya buraxmaq — əsl əsər budur.
İnsan bir gün gedəcək.
Amma onun yaratdığı şeylər qala bilər. Öyrətdiyi insan davam edə bilər. Əkdiyi ağac böyüyə bilər. Yazdığı fikir başqa bir insanın düşüncəsini dəyişə bilər. Etdiyi yaxşılıq başqa bir yaxşılığın başlanğıcı ola bilər.
Toxum da belədir. Torpağa düşəndə kiçik görünür. Amma içində gələcəkdə böyüyəcək bir ağacın imkanını daşıyır. Bu gün əkilən bir toxum illər sonra kölgə verən, bəhrə gətirən böyük bir ağaca çevrilə bilər.
İnsanın yaxşı əməli də toxum kimidir. Bu gün kiçik görünə bilər, amma sabah başqa bir insanın həyatında böyüyə, başqa yaxşılıqlara səbəb ola bilər.
O zaman insanın həyatı sadəcə yaşanmış ömür olmur — özündən sonra davam edən bir əsərə çevrilir.
Bəlkə də hər birimiz həyatımızın sonunda özümüzə bu sualı verməliyik:
“Mən bu dünyadan nə götürdüm?” yox, “Mən bu dünyaya nə verdim?”
Çünki həyat yalnız sahib olduqlarımızın siyahısı deyil.
Həyat bizdən sonra nələrin qalacağının hekayəsidir.
Və ən gözəl iz — özündən sonra daha yaxşı bir şey qoyub getməkdir.
Tükətmək yox. Yaratmaq. Dağıtmaq yox. Qorumaq. Adını yazmaq yox. Əsər yaratmaq. Bir anlıq görünmək yox. Zamanla böyümək.
BALASAQUNLU YUSİFİN PEDAQOJİ-PSİXOLOJİ GÖRÜŞLƏRİNDƏ ELM, BİLİK VƏ ŞƏXSİYYƏT PROBLEMİ
KAMAL CAMALOV
Pedaqogika elmlər doktoru,
Naxçıvan Müəllimlər İnstitutunun professoru
Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi
“Qızıl Qələm” mükafatı laureatı
https://orcid.org/0000-0003-1977-7250
Türk xalqlarının zəngin mənəvi və intellektual irsində insan, onun mənəvi kamilliyi, ağlı, biliyi və cəmiyyətdəki mövqeyi haqqında düşüncələr mühüm yer tutur. Bu baxımdan XI əsrdə yaşayıb-yaratmış böyük türk mütəfəkkiri Balasaqunlu Yusifin (1020-1075) “Qutadğu bilig” əsəri xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Əsər yalnız öz dövrünün ictimai-siyasi, əxlaqi və fəlsəfi görüşlərini əks etdirən qiymətli abidə deyil, eyni zamanda insanın formalaşması, bilik qazanması, ağlını və idrakını inkişaf etdirməsi, düzgün davranış və mənəvi keyfiyyətlərə yiyələnməsi haqqında zəngin fikirlər sistemini özündə birləşdirən mühüm didaktik mənbədir.
“Qutadğu bilig”in əsas ideya istiqamətlərindən biri insanın kamilliyə doğru inkişafıdır. Balasaqunlu Yusif insanı yalnız müəyyən sosial mövqeyə malik varlıq kimi deyil, öz ağlı, iradəsi, biliyi, davranışı və mənəvi keyfiyyətləri ilə formalaşan şəxsiyyət kimi dəyərləndirir. Bu baxımdan əsərdə əql, zəka, elm, bilik, fəhm, idrak, könül, xülq və gözəl davranış kimi anlayışların tez-tez bir arada işlədilməsi təsadüfi deyildir. Bu anlayışlar müəllifin ideal insan modelinin müxtəlif tərəflərini ifadə edir və bütövlükdə şəxsiyyətin hərtərəfli inkişafı haqqında təsəvvür yaradır.
Mütəfəkkirin düşüncəsində elm insan həyatında xüsusi mövqeyə malikdir. Elm insanı cəhalətdən uzaqlaşdıran, dünyanı və özünü dərk etməsinə imkan verən, çətinliklər qarşısında düzgün qərar qəbul etməsinə kömək edən və onu cəmiyyət üçün faydalı şəxsiyyətə çevirən qüvvə kimi təqdim olunur. Lakin Balasaqunlu Yusif biliyi sadəcə məlumat toplamaqla eyniləşdirmir. Onun fikirlərində bilik fəhm və idrakla tamamlanır. Başqa sözlə, insanın çox bilməsi ilə yanaşı, bildiyini anlaması, nəticə çıxarması və həmin biliyi davranışında tətbiq etməsi də vacibdir. Bu yanaşma əsərin pedaqoji dəyərini xüsusilə artırır.
“Qutadğu bilig”də insanın mənəvi və intellektual inkişafı bir-birindən ayrılmır. Əql və bilik insanın düşüncə imkanlarını genişləndirirsə, könül, xülq (xarakter) və gözəl davranış onun mənəvi simasını müəyyənləşdirir. Beləliklə, şair-mütəfəkkirin ideal insanı yalnız savadlı və ağıllı deyil, həm də düzgün davranan, mənəvi dəyərlərə bağlı, özünü və ətrafındakı dünyanı dərk edən şəxsiyyətdir. Bu cəhət əsərdəki pedaqoji düşüncənin bütövlüyünü göstərir: insanın tərbiyəsi yalnız zehnin inkişafı ilə məhdudlaşmır, onun emosional, əxlaqi, iradi və sosial keyfiyyətlərinin formalaşdırılmasını da əhatə edir.
Bu baxımdan “Qutadğu bilig”dəki insan və elm haqqında fikirlərə pedaqoji-psixoloji aspektdən yanaşmaq xüsusi maraq doğurur. Əsərdə irəli sürülən “insanın sambalı – idrak və elm”, “zəka kimdədirsə ulu da odur”, “biliyi qüdrət say” kimi fikirlər insanın dəyərinin onun intellektual və mənəvi inkişafı ilə əlaqələndirildiyini göstərir. Burada elm insanın həm özünü dərk etməsinin, həm də həyatda qarşılaşdığı problemləri həll etməsinin vasitəsi kimi çıxış edir. Bu isə Balasaqunlunun təhsilə yalnız bilikvermə prosesi deyil, şəxsiyyətin formalaşmasına xidmət edən mühüm mənəvi-intellektual amil kimi baxdığını düşünməyə əsas verir.
İmanı kamil tut, ey haqqa tapan,
Bir olan Tanrıya elm ilə inan.
Gör yaradan Tanrım necə yaratdı,
Aləm yaraşıqlı… əlvan həyatlı.
Yetər… izn verin insandan deyim,
İnsanın sambalı – idrak və elm [Bakı: Gənclik, 2003, səh.30].
Bu parçada dövrün böyük düşüncə sahibi Balasaqunlu Yusif insanı Tanrı-aləm-insan münasibətləri içərisində təqdim edir. Əvvəlcə insanın imanı, sonra Tanrının yaratdığı aləmin gözəlliyi, ardınca isə insanın öz mahiyyəti haqqında danışılır. Beləliklə, fikir tədricən kainatdan insana, yaradılışdan idraka doğru hərəkət edir.
Mətnin başlanğıcındakı “İmanı kamil tut” çağırışı insanın mənəvi tərəfini, “elm ilə inan” ifadəsi isə onun düşünən və dərk edən varlıq olduğunu önə çıxarır. Burada diqqətçəkən cəhət odur ki, imanla elm bir-birinə qarşı qoyulmur. Əksinə, şairin düşüncəsində həqiqi inam şüurlu inamdır. İnsan Tanrıya yalnız hiss və etiqadla deyil, həm də elm və idrak yolu ilə yaxınlaşmalıdır.
“Bir olan Tanrıya” ifadəsi isə parçanın dini-fəlsəfi əsasını müəyyənləşdirir. Tanrının vahidliyi ilə yanaşı, onun yaratdığı aləmin nizamı və gözəlliyi diqqətə gətirilir. “Aləm yaraşıqlı, əlvan həyatlı” deyərkən şair yaradılışa sadəcə seyr ediləcək bir gözəllik kimi baxmır. Bu gözəllik insanı düşünməyə, yaradılışın sirlərini dərk etməyə sövq edir. Başqa sözlə, aləmin gözəlliyi insan idrakını hərəkətə gətirən mənəvi-estetik bir başlanğıca çevrilir.
Bu məqamda şairin “insandan deyim” deməsi xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki yaradılış haqqında düşüncənin son ünvanı insandır. İnsan həmin möhtəşəm aləmin içində yaşayan, lakin eyni zamanda onu dərk etmək qabiliyyətinə malik olan varlıqdır. Balasaqunlu Yusifin insan haqqında əsas qənaəti də məhz burada ifadə olunur:
“İnsanın sambalı – idrak və elm”.
Bu misra parçanın ideya mərkəzi sayıla bilər. Şair insanın dəyərini onun zahiri xüsusiyyətləri, sərvəti və ya mövqeyi ilə deyil, idrakı və elmi ilə ölçür. “Sambal” sözü burada insanın mənəvi-intellektual çəkisini ifadə edən çox uğurlu anlayışdır. İnsan bildiyi, düşündüyü, dərk etdiyi qədər sanballıdır.
Burada “elm” və “idrak” anlayışlarının yanaşı işlədilməsi də təsadüfi deyil. Elm insana bilik verir, idrak isə həmin biliyin mahiyyətini anlamağa imkan yaradır. Buna görə də Balasaqunlu Yusif üçün sadəcə bilikli olmaq kifayət etmir; bilik insanın düşüncəsinə və mənəvi dünyasına çevrilməlidir. Əsl kamillik də bu mərhələdə meydana çıxır.
Parçanın ümumi məntiqindən belə bir nəticə doğur: iman insanın mənəvi dayağı, elm onun bilik vasitəsi, idrak isə həmin bilik və inamı mənalandıran gücdür. Bu üç anlayış birləşdikdə kamil insan obrazı yaranır. Deməli, didaktik şair Balasaqunlu Yusifin insan haqqında düşüncəsində kamillik birtərəfli deyil; o, həm mənəvi, həm intellektual, həm də dünyanı dərk etməyə yönəlmiş bir kamillikdir.
Bu baxımdan parça yalnız dini-fəlsəfi məzmun daşımır, həm də insanın mahiyyəti haqqında düşüncə ortaya qoyur. Şair sanki “İnsanı insan edən nədir?” sualına cavab verir: insanı insan edən onun düşünmək, öyrənmək, dərk etmək və həqiqət axtarmaq qabiliyyətidir.
Məhz buna görə bu misralar bu gün də öz aktuallığını qoruyur. Müasir insan üçün də elm yalnız informasiya toplamaq deyil, düşünmək və dərk etmək vasitəsidir. Balasaqunlunun əsrlər əvvəl insanın “sambal”ını idrak və elmdə görməsi onun dünyagörüşünün mühüm humanist cəhətlərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Mükəmməl yaratdı insanı Tanrım,
Ona bəxş elədi hünər, bilik, fəhm.
Biliyi qüdrət say, fəhmi də ulu,
Ən böyük insana döndərir qulu [Bakı: Gənclik, 2003, səh.31].
Şeirdən nümunələr göstərir ki, dövrün mütəfəkkiri Balasaqunlu Yusif insanı hazır və dəyişməz bir varlıq kimi deyil, bilik, tərbiyə, düşüncə və mənəvi keyfiyyətlər vasitəsilə kamilləşən şəxsiyyət kimi qəbul edir. “Ona bəxş elədi hünər, bilik, fəhm” misrasında insanın inkişafı üçün həm intellektual, həm də iradi keyfiyyətlərin vacibliyi vurğulanır. Burada bilik insanın dünyanı dərk etməsini, fəhm isə əldə olunan biliyi anlama və tətbiq etmək qabiliyyətini, hünər isə həmin imkanları fəaliyyətə çevirmək bacarığını ifadə edir.
Bu baxımdan böyük türk mütəfəkkiri Balasaqunlunun düşüncəsində təhsil yalnız bilik ötürməkdən ibarət deyil. Bilik fəhm və fəaliyyətlə tamamlanmalıdır. Müasir pedaqoji terminlərlə desək, müəllif insanın intellektual inkişafı ilə yanaşı, onun fəaliyyət və iradi keyfiyyətlərinin formalaşmasına da əhəmiyyət verir.
Daha sonra:
Ona könül verdi, bir də rəvan dil,
Əndişə, xülq, həm də gözəl qılıq, fel.
misralarında insanın şəxsiyyət strukturunun başqa tərəfləri meydana çıxır. Burada yalnız ağıl və bilikdən deyil, könüldən, nitqdən, düşüncədən, xasiyyətdən və davranışdan söhbət gedir. Bu isə çox mühüm pedaqoji nəticəyə gətirir: insanın kamilliyi intellektual inkişafla məhdudlaşmır.
İnsan çox bilikli ola bilər, lakin onun xülqü, davranışı, ünsiyyəti və mənəvi dünyası inkişaf etməyibsə, həmin bilik tam mənada kamillik yaratmır. Deməli, Balasaqunlu Yusif şəxsiyyətin formalaşmasını bütöv proses kimi görür: ağıl – bilik – hiss – xarakter – davranış – ünsiyyət.
Müasir psixoloji yanaşmada insan yalnız koqnitiv, yəni düşünən varlıq deyil; onun emosional dünyası da şəxsiyyətin formalaşmasında mühüm rol oynayır.
Balasaqunlunun “könül” anlayışını burada insanın hiss və mənəvi aləmi kimi oxumaq mümkündür. “Rəvan dil” isə həmin daxili dünyanın sosial münasibətlərdə ifadəsini göstərir. Yəni insanın nə düşündüyü qədər, özünü necə ifadə etdiyi və başqaları ilə necə ünsiyyət qurduğu da əhəmiyyətlidir.
Beləliklə, Balasaqunlu Yusif bir növ insanın daxili və xarici aləmi arasında əlaqə yaradır: könüldəki mənəviyyat dil və davranış vasitəsilə üzə çıxmalıdır. “İnsan tilsimləri sındırsın deyə…” – biliyin funksiyası.
Fikrimizcə, maraqlı məqamlardan biri budur:
İnsan tilsimləri sındırsın deyə,
Ona fəhm, bilik verdi hədiyyə.
Buradakı “tilsim”i məcazi mənada insanın qarşısında duran cahillik, qorxu, anlaşılmazlıq, çətinlik və idraki maneələr kimi şərh etmək olar.
Belə baxdıqda bilik sadəcə yadda saxlanılan məlumat deyil, insanı maneələrdən azad edən qüvvədir. Fəhm isə həmin biliyin mənalandırılmasına və düzgün qərarlara çevrilməsinə imkan verir.
Bu fikir müasir pedaqogikanın mühüm prinsiplərindən biri ilə səsləşir: təhsilin məqsədi yalnız məlumatlı insan yetişdirmək deyil, müstəqil düşünən, problem həll edə bilən və düzgün qərar verə bilən şəxsiyyət formalaşdırmaqdır.
“Əql, idrak, bilik” – intellektual inkişaf.
Sonrakı misrada:
Bayat kimə verdi əql, idrak, bilik,
Çıxdı ürcahına min-min gözəllik
insanın intellektual potensialı ilə onun yaratdığı nəticələr arasında əlaqə qurulur. Əql, idrak və bilik insanın daxilində qalan potensial deyil; onlar fəaliyyətə keçdikdə “gözəlliklər” yaradırlar.
Pedaqoji baxımdan burada çox maraqlı bir fikir var: insanın qabiliyyəti onun inkişaf etdirilməsi və düzgün istiqamətləndirilməsi ilə nəticəyə çevrilir. Yəni insanın anadangəlmə potensialı vardır, lakin həmin potensialın üzə çıxması üçün bilik, tərbiyə, düşüncə və fəaliyyət lazımdır.
Balasaqunlu Yusif “Biliyi qüdrət say” – fikri ilə təhsilin transformativ gücünü ehtiva edir. Parçanın son iki misrası isə bütün fikirləri ümumiləşdirir:
Biliyi qüdrət say, fəhmi də ulu,
Ən böyük insana döndərir qulu.
Burada bilik qüdrət, fəhm isə uca və ali keyfiyyət kimi təqdim olunur. Lakin bu qüdrət fiziki və ya hakimiyyət mənasında deyil. Söhbət insanın özünü və dünyanı dəyişdirmək imkanından gedir. “Qulu”nun “ən böyük insana” çevrilməsi isə pedaqoji baxımdan xüsusilə maraqlıdır. Bu ifadə təhsilin və idrakın şəxsiyyəti dəyişdirə bilən gücünü göstərir. İnsan bilik əldə etdikcə öz imkanlarının fərqinə varır, düşünmə qabiliyyəti inkişaf edir və passiv vəziyyətdən fəal şəxsiyyət mövqeyinə keçir.
Bu parçaları pedaqoji-psixoloji baxımdan “insanın təbiətdən şəxsiyyətə, potensialdan kamilliyə doğru inkişafı” ideyası ətrafında birləşdirmək olar.
Balasaqunlunun təsəvvüründə insanın kamilliyi bircə xüsusiyyətlə müəyyən olunmur. Əql və idrak onun düşüncə dünyasını, bilik onun intellektual imkanlarını, fəhm biliyin mənalandırılmasını, könül onun emosional-mənəvi aləmini, xülq və davranış isə sosial-əxlaqi simasını formalaşdırır. Buna görə də müəllifin ideal insan modeli hərtərəfli inkişaf etmiş şəxsiyyətdir.
Bu baxımdan “Qutadğu bilig”də təhsil anlayışını yalnız “elm öyrənmək” kimi deyil, insanın bütün şəxsiyyətinin formalaşdırılması prosesi kimi nəzərdən keçirmək mümkündür. Balasaqunlu Yusif üçün əsl bilikli insan sadəcə çox şey bilən deyil; düşünən, anlayan, hiss edən, düzgün danışan, gözəl davranan və əldə etdiyi biliyi faydalı fəaliyyətə çevirən insandır.
Məhz buna görə bu parçalar əsasında çox uğurlu bir elmi tezis irəli sürmək olar: “Qutadğu bilig”də təhsil insanın yalnız intellektual deyil, həm də emosional, mənəvi, iradi və sosial inkişafını təmin edən bütöv şəxsiyyətformalaşdırıcı proses kimi təqdim olunur.
Mən isbat edirəm, diqqət kəsilsən,
Dinlə nə deyirəm, söz götür məndən.
Zəka kimdədirsə ulu da odur,
Bilikli bəşərin böyük oğludur.
Elminə, fəhminə söykənir deyə,
İnsan çata bilir min-min diləyə.
Bilikli kişidən bəla uzaqdır,
Heç vaxt dar ayaqda qalmayacaqdır [Bakı: Gənclik, 2003, səh.31].
Balasaqunlu Yusif deyir ki, insanın böyüklüyü onun sosial mənşəyi, var-dövləti və tutduğu mövqe ilə deyil, zəkası və biliyi ilə ölçülür. Bu, Balasaqunlunun insan haqqında düşüncəsində mühüm demokratik-humanist məqamdır. İnsan öz dəyərini qazandığı bilik və inkişaf etdirdiyi zəka vasitəsilə müəyyənləşdirir.
Pedaqoji baxımdan burada şəxsiyyətin intellektual inkişafının onun sosial-mənəvi dəyərinə təsiri ifadə olunur. İnsan biliyə yiyələndikcə onun dünyagörüşü genişlənir, hadisələr arasında əlaqə yaratmaq, səbəb-nəticə münasibətlərini görmək və düzgün qərar qəbul etmək imkanları artır.
“Elminə, fəhminə söykənir deyə, İnsan çata bilir min-min diləyə” misraları əvvəlki parçadakı “elm – fəhm – idrak” xəttini davam etdirir.
Burada çox mühüm bir fərq meydana çıxır: elm insanın bildiklərini, fəhm isə bildiklərini necə anladığını və tətbiq etdiyini ifadə edir. Deməli, Balasaqunlu Yusif üçün təhsil yalnız bilik toplamaq deyil. Əsas məsələ həmin biliyin insanın düşüncə və fəaliyyət qabiliyyətinə çevrilməsidir.
“Min-min diləyə çatmaq” ifadəsini də bu baxımdan geniş mənada başa düşmək olar. Bilikli və düşüncəli insan öz məqsədlərini daha düzgün müəyyənləşdirə, onlara çatmaq üçün yollar tapa və qarşısına çıxan maneələri daha asan dəf edə bilir.
Bu fikir müasir pedaqoji baxımdan problem həll etmə, müstəqil düşünmə və qərarvermə bacarıqları ilə səsləşir.
Bilik psixoloji dayaq kimi parçanın son iki misrası xüsusilə maraqlıdır:
Bilikli kişidən bəla uzaqdır,
Heç vaxt dar ayaqda qalmayacaqdır.
Burada bilik artıq yalnız intellektual üstünlük deyil, həyati təhlükələr və çətinliklər qarşısında psixoloji dayaq kimi təqdim edilir.
Əlbəttə, bunu sözün mütləq mənasında “bilikli insanın heç vaxt bəla ilə qarşılaşmaması” kimi qəbul etmək düzgün olmaz. Daha dərin məna budur ki, bilik insanın çətinlik qarşısında aciz qalmaq ehtimalını azaldır. Bilən və düşünən insan vəziyyəti daha düzgün qiymətləndirə, çıxış yolu axtara və öz davranışını şəraitə uyğunlaşdıra bilir.
Psixoloji baxımdan bu, insanın özünəinamı və problemlərin öhdəsindən gəlmək qabiliyyəti ilə əlaqələndirilə bilər. Bilik insana yalnız “nəyi bilmək” imkanı vermir, həm də “nə etmək lazımdır?” sualına cavab tapmaq üçün intellektual imkan yaradır.
əql – bilik – fəhm – idrak – davranış – şəxsiyyət – kamillik.
İlk parçalarda insanın Allah tərəfindən ona verilmiş əql, bilik, fəhm və könül imkanlarından danışılır. Burada isə həmin imkanların həyatda necə işlədiyi göstərilir. Yəni Balasaqunlu Yusif insanın potensialından başlayıb onun praktik həyatdakı nəticələrinə gəlir.
Bu baxımdan belə bir ümumiləşdirmə çox yerinə düşər: Balasaqunlunun pedaqoji düşüncəsində bilik insanın yaddaşında toplanan məlumat deyil, onun şəxsiyyətini, düşüncə tərzini və davranışını dəyişdirən fəal qüvvədir.
Bilikli insan daha yaxşı düşünür, fəhm edir, qərar verir, çətinliklər qarşısında çıxış yolu axtarır və öz məqsədlərinə çatmaq imkanlarını genişləndirir.
Elmsiz kişini tez haqlayır dərd,
Ölür, yox olmursa dərd, ələm, illət.
Gəl-gəl, ey biliksiz, öz çarəni bil,
Elmsiz alçaqsan, elmli – aqil.
Elm – barlı bağdır… ona yetişsən,
Çatarsan nə qədər mətlə binə sən [Bakı: Gənclik, 2003, səh.31].
Balasaqunlu Yusif bilik, zəka və şəxsiyyət haqqında bütöv pedaqoji-psixoloji konsepsiyasını ortaya qoyur. Xüsusilə son misralar əvvəlki fikirlərin nəticəsi kimi səslənir: bilik insanın kamilləşməsi ilə yanaşı, onun sosial mövqeyini və həyatda uğur imkanlarını da müəyyənləşdirir.
“Elmsiz kişini tez haqlayır dərd” misrası biliksizliyin mənfi nəticəsini çox yığcam ifadə edir. Burada “dərd”i yalnız fiziki və ya maddi çətinlik kimi deyil, insanın həyatda qarşılaşdığı problemlər qarşısında acizliyi kimi də anlamaq mümkündür. Elm və bilik insanın hadisələri dərk etməsinə, səbəb-nəticə əlaqələrini görməsinə və çətinliklərə çıxış yolu tapmasına imkan verir. Elmsizlik isə bu imkanları məhdudlaşdırır.
Pedaqoji-psixoloji baxımdan bu fikir təhsilin insanın həyatına uyğunlaşma və problem həll etmə qabiliyyətini inkişaf etdirməsi ilə əlaqələndirilə bilər. Balasaqunlu Yusif üçün bilik yalnız nəzəri üstünlük deyil, insanın həyatda özünü qorumasına və düzgün istiqamət seçməsinə kömək edən vasitədir. Bu baxımdan: “Gəl-gəl, ey biliksiz, öz çarəni bil” çağırışı da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Burada elm öyrənmək insanın öz məsuliyyəti kimi təqdim olunur. Şair biliksiz insana hazır həll vermir, onu “öz çarəni bil” deyə düşünməyə sövq edir. Bu isə müasir pedaqogikadakı müstəqil öyrənmə və özünüinkişaf ideyasına yaxınlaşan bir məqamdır.
Elm insanı “alçaq” vəziyyətdən “aqil” şəxsiyyətə yüksəldir. “Elmsiz alçaqsan, elmli – aqil” misrası əvvəlki parçaların əsas fikirlərindən birini daha kəskin formada ümumiləşdirir. Buradakı “alçaq” sözünü mənəvi təhqir kimi deyil, intellektual və mənəvi inkişafın aşağı səviyyəsi kimi şərh etmək daha məqsədəuyğundur. Qarşılığında “aqil” sözü dayanır. Beləliklə, müəllif iki vəziyyəti qarşılaşdırır: elmsizlik – məhdudluq elm – ağıl və kamillik.
Burada mühüm pedaqoji fikir ondan ibarətdir ki, insanın təbii potensialı onun son vəziyyəti deyil. Təhsil və özünütəhsil həmin potensialı inkişaf etdirərək şəxsiyyətə çevirir.
“Elm – barlı bağdır”. “Barlı bağ” elmə məhsuldarlıq və nəticə anlayışları gətirir. Bağ necə qulluq və zəhmət tələb edirsə, elm də insanın səylə yiyələnməsini tələb edir. Bağın bar verməsi üçün onu becərmək lazım olduğu kimi, insanın biliyinin də nəticəyə çevrilməsi üçün öyrənmək, düşünmək və çalışmaq lazımdır.
Pedaqoji baxımdan belə izah etmək olar: təhsil bir anda nəticə verən proses deyil; davamlı əmək və inkişaf tələb edən uzunmüddətli fəaliyyətdir.
“Ona yetişsən” ifadəsi də maraqlıdır. Burada elmə yiyələnmək passiv proses kimi yox, insanın öz səyi ilə çatdığı bir mərhələ kimi təqdim edilir.
Qalxır, zəka əhli ucalır qat-qat,
Elm ilə sayılır ən əziz ustad.
Bu misralarda artıq biliyin sosial nəticəsi ön plana çıxır. Elmli insanın nüfuzu və hörməti artır. Lakin burada da maraqlı məqam var: müəllif “var-dövlətli”, “güclü” və ya “hakim” insanı deyil, zəka əhlini ucaldır.
Bu, Balasaqunlunun insanın ictimai dəyərinə verdiyi meyarı göstərir. İnsan başqalarından üstünlüyünü maddi imkanla deyil, elm və zəka ilə qazanmalıdır.
“Elm ilə sayılır ən əziz ustad” fikrində isə müəllim obrazına xüsusi əhəmiyyət vermək olar. Elm yalnız insanın özünü inkişaf etdirmir, həm də onu başqalarına yol göstərən, öyrədən, təcrübəsini bölüşən şəxsə çevirir. Beləliklə, bilik fərdi sərvət olmaqdan çıxaraq ictimai faydaya çevrilir.
Son iki misra parçanın ictimai-fəlsəfi istiqamətini tamamlayır:
Bəylər nə cür aldı dövranı ələ –
Yalnız zəka ilə, yalnız elm ilə.
Burada bilik və zəkanın yalnız fərdi kamillik vasitəsi olmadığı göstərilir. Onlar həm də idarəetmə və rəhbərlik üçün zəruri keyfiyyətlərdir.
Bu fikri müasir pedaqoji-psixoloji baxımdan liderlik kompetensiyası ilə əlaqələndirmək mümkündür. Həqiqi rəhbər yalnız hakimiyyət sahibi olan insan deyil; o, düşünməyi, vəziyyəti qiymətləndirməyi, qərar qəbul etməyi və insanları düzgün istiqamətləndirməyi bacarmalıdır. Beləliklə, Balasaqunlunun düşüncə xətti getdikcə genişlənir: elm – fərdi inkişaf – şəxsiyyətin kamilliyi – sosial nüfuz – rəhbərlik.
Balasaqunlu Yusif pedaqoji-psixoloji düşüncəsində elm insanın yalnız bilik ehtiyacını ödəyən vasitə deyil, onun şəxsiyyətini formalaşdıran, düşüncə qabiliyyətini inkişaf etdirən, mənəvi və sosial mövqeyini müəyyənləşdirən əsas qüvvələrdən biridir. Şair insanın təbii imkanlarını – əql, idrak, fəhm, könül və dili – təhsilin və tərbiyənin köməyi ilə inkişaf etdirərək kamil şəxsiyyətə çevrilməsini vacib sayır.
Onun təqdim etdiyi insan modeli bilikli olmaqla kifayətlənmir. Bu insan düşünür, anlayır, öz biliyindən istifadə edir, gözəl davranır, çətinliklər qarşısında çıxış yolu axtarır, özünü inkişaf etdirir və nəticədə cəmiyyət üçün faydalı şəxsə çevrilir. Bu baxımdan Balasaqunlunun pedaqoji idealında intellektual, mənəvi, emosional və sosial inkişaf bir-birindən ayrılmazdır.
Əsərdə bilik həm də insanın azadlıq qüvvəsi kimi çıxış edir. “Tilsimləri sındırmaq”, “öz çarəni bilmək”, “dar ayaqda qalmamaq” kimi ifadələr biliyin insanı cəhalətin, acizliyin və düşüncə məhdudiyyətinin təsirindən çıxardığını göstərir. Bu mənada təhsil insanın yalnız nəyi bilməsini deyil, həyatda necə davranmasını və qarşılaşdığı problemləri necə həll etməsini müəyyənləşdirir.
Digər tərəfdən, Balasaqunlu Yusif elmə yalnız fərdi fayda prizmasından yanaşmır. Elm insanın ictimai dəyərini artırır, onu “zəka əhli” səviyyəsinə yüksəldir, hətta rəhbərlik və idarəçilik üçün əsas vasitələrdən birinə çevrilir. Beləliklə, şəxsi kamilliklə ictimai faydalılıq arasında birbaşa əlaqə qurulur.
Balasaqunlu Yusifin elm və təhsil haqqında görüşlərini belə bir ardıcıllıqla ifadə etmək mümkündür: Əql – bilik – fəhm – idrak – mənəvi keyfiyyətlər – düzgün davranış – şəxsiyyətin kamilliyi – cəmiyyətə faydalılıq.
Bu ardıcıllıq “Qutadğu bilig”də insan tərbiyəsinin bütöv modelini ortaya qoyur. İnsan doğulduğu imkanlarla kifayətlənməməli, ağlını və biliyini inkişaf etdirməli, əldə etdiyi biliyi fəhm və idrakla mənalandırmalı, onu əxlaq və davranışında göstərməlidir. Yalnız bu halda bilik insanı həqiqətən “ulu”, “aqil” və “böyük” insana çevirə bilər.
Beləliklə, “Qutadğu bilig”də elm və zəka insanın yalnız intellektual üstünlüyünü deyil, bütövlükdə şəxsiyyət kimi kamilliyini şərtləndirən əsas amillər kimi təqdim olunur. Balasaqunlu Yusif üçün bilik insanın dünyanı dərk etməsinə, fəhm onun dərk etdiklərini düzgün qiymətləndirməsinə, əxlaq və davranış isə həmin idrakın həyata keçirilməsinə xidmət edir. Bu baxımdan əsərdə təhsil yalnız öyrətmə prosesi deyil, insanın əqlini, mənəviyyatını, xarakterini və sosial məsuliyyətini formalaşdıran bütöv şəxsiyyətyönümlü proses kimi meydana çıxır. Şairin əsrlər əvvəl irəli sürdüyü “zəka”, “elm”, “fəhm”, “idrak” və “xülq” anlayışlarının bir vəhdət təşkil etməsi onun pedaqoji düşüncəsinin başlıca xüsusiyyətlərindən biridir. Bu düşüncənin mərkəzində isə bir ideya dayanır: elm insanı yalnız bilikli etmir, onu kamilləşdirir və cəmiyyət qarşısında faydalı şəxsiyyətə çevirir.
ÖZBƏKİSTAN VƏ AZƏRBAYCAN: MÜŞTƏRƏK TARİXDƏN GƏLƏCƏYƏ DOĞRU
Qardaşlıq, qarşılıqlı hörmət və strateji tərəfdaşlığa əsaslanan Özbəkistan–Azərbaycan münasibətləri bu gün yeni tarixi mərhələyə yüksəlib. İki xalqı əsrlər boyu bir-birinə bağlayan müştərək tarix, mənəvi dəyərlər və yaxın mədəniyyət bu gün dövlətlərarası əlaqələrin möhkəm təməlinə çevrilir. Özbəkistan Respublikasının Prezidenti Şavkat Mirziyoyev və Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin müntəzəm və səmimi dialoqları nəticəsində iki ölkə arasındakı münasibətlər strateji tərəfdaşlıqdan müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəlib. 2026-cı il 23–24 avqust tarixlərində Azərbaycan Prezidentinin Özbəkistana dövlət səfəri isə bu münasibətlərin tarixi əhəmiyyətini daha da gücləndirdi. Sırdərya vilayəti Özbəkistan və Azərbaycan regionları arasında dostluq və əməkdaşlığın praktiki nümunələrindən birinə çevrilib. Xüsusilə, Gülüstan və Füzuli şəhərləri arasında ticarət-iqtisadi, eləcə də mədəni-humanitar sahələrdə əməkdaşlığın qurulması xüsusi diqqətə layiqdir. 2024-cü ildə Özbəkistan–Azərbaycan Regionlararası Forumunda iki şəhər arasında qarşılıqlı anlaşma memorandumu imzalanıb. Bu razılaşma sadəcə bir sənəd deyil, iki regionun sakinləri arasında əlaqələrin daha da möhkəmləndirilməsi, sahibkarlıq və ticarət münasibətlərinin inkişaf etdirilməsi, mədəni-humanitar mübadilələrin genişləndirilməsi üçün yaradılmış mühüm imkandır. Gülüstan və Füzuli coğrafi baxımdan bir-birindən uzaq olsalar da, məqsəd və amalları eyni olan iki şəhərdir. Bu gün onlar arasındakı əməkdaşlıq Özbəkistan və Azərbaycan arasında genişmiqyaslı dostluğun regionlardakı parlaq ifadəsi kimi xidmət edir. Sırdəryada Azərbaycanla əməkdaşlığın digər istiqamətləri də formalaşmaqdadır. Xüsusilə, azərbaycanlı mütəxəssislərin Sırdərya vilayətindəki tibb müəssisələrinə səfər edərək dövlət tibbi sığortası və səhiyyənin rəqəmsallaşdırılması sahəsində təcrübə ilə tanış olmaları iki ölkə arasında təcrübə mübadiləsinin praktiki məzmun qazandığını göstərir. Bu proseslərin hamısı göstərir ki, Özbəkistan və Azərbaycan dostluğu yalnız paytaxtlar səviyyəsində olan münasibətlər deyil. Bu dostluq regionlara, şəhərlərə, müəssisələrə, təhsil və mədəniyyət ocaqlarına, ən əsası isə insanların qəlbinə daxil olur. İki ölkə liderlərinin təşəbbüsləri də məhz bu məqsədə — xalqlarımızı daha da yaxınlaşdırmağa xidmət edir. Daşkənddəki “Azərbaycan” parkının və Bakıda “Özbəkistan” parkının salınması da iki xalq arasındakı dostluğun rəmzi ifadəsinə çevrilir. Bu məkanlar gələcək nəsillərə Özbəkistan və Azərbaycan xalqları arasındakı qardaşlıq bağlarının nə qədər dərin olduğunu xatırladacaq. Xüsusilə, Nizami Gəncəvi və Əlişir Nəvainin yaradıcılıq irsinin iki xalqı birləşdirən mənəvi körpü kimi əhəmiyyəti əvəzsizdir. Nizami adına Özbəkistan Milli Pedaqoji Universitetinin yeni kampusunda böyük Azərbaycan şairinin heykəlinin ucaldılması, onun irsinə həsr olunmuş muzey ekspozisiyasının yaradılması da bu mənəvi yaxınlığın parlaq nümunəsidir. 2027-ci ildə Özbəkistan və Azərbaycanın futbol üzrə gənclər arasında dünya çempionatına birgə ev sahibliyi etməsi də iki xalqı daha da yaxınlaşdıracaq mühüm hadisə olacaq. “İki ölkə — bir çempionat” proqramı çərçivəsində keçiriləcək idman, mədəniyyət və gənclər tədbirləri xalqlarımız arasında dostluğun yeni nəsil nümayəndələri arasında daha da möhkəmlənməsinə xidmət edəcək. Özbəkistan və Azərbaycan xalqlarını birləşdirən qardaşlıq bağlarının bundan sonra da yeni məzmunla zənginləşəcəyi şübhəsizdir. Çünki əsl dostluq zamanın sınağından keçir. Özbəkistan və Azərbaycan dostluğu isə tarix sınağından keçmiş, bu gün yeni mərhələyə yüksələn və gələcəyə doğru inamla addımlayan dostluqdur. Sırdəryanın Gülüstanından Azərbaycanın Füzulisədək, Daşkənddən Bakıyadək uzanan bu dostluq yolu – ümumi tarix, bugünkü əməkdaşlıq və müştərək gələcəyə aparan yoldur.
Müəllif: Mərcanə Mirzabekova “Yeni Sırdərya”, “Novaya Sırdərya” qəzetlərinin şöbə redaktoru
Çevirdi və təqdim etdi: Khaitov Khusniddin (Hüsniddin Hayıt) Halime Hüdayberdiyeva Yaratıcılık Okulunun Öğretmeni, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü, Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru (PhD)
Qısqanıram hər kəsə, qohuma da, yada da Əllərin bir kimsənin, əllərinə dəyməsin Gözlərinin qadasın mən alaram birdənəm Harda olsam eləcə, hey səni düşünürəm Sevmək necə olur ki?, Mən də belə sevirəm!,
Unuduram hər şeyi, səni düşündüyüm an Bütün olub keçənlər xatırlanır an – ba- an Səni mənə bəxş edib, uca Tanrı, YARADAN Sən mənə əmanətsən, belə qəbul edirəm Sevmək necə olur ki?, Mən də belə, sevirəm!,
Ayrılığı, həsrəti qəlbimdə ovutmuşam Yazdığım hər şeirdə, eşqi, ali tutmuşam Səni düşünüm deyə, özümü unutmuşam Sənlə qovuşmaq üçün, *min bəhanə gəzirəm Sevmək necə olur ki?, Mən də, belə sevirəm!,
Qərar tuta bilməyir, çağlayıram eləcə Bircə himə bəndəm e, ağlayıram eləcə Qürurumu danlayıb, dağlayıram eləcə Daha necə söyləyim?, bax, etiraf edirəm Sevmək necə olur ki?, Mən də belə sevirəm!,
Bəhmənoğlu, düşünmə, çox eləmə əndişə Həyatdı da, nə deyim?, belə bəxtə, gərdişə Əvvəlcə bağlanırsan, sonra dönür vərdişə Bu sevdanın acısın anlayıram, sezirəm Sevmək necə olur ki?, Mən də belə sevirəm!!
Nöqtəli “t” (ت) ilə yazılan “Xəta” sözünün heç bir dildə heç bir anlamı yoxdur. Tək mənası əbcəd hesabı ilə 1001 etməsidir. Yəni, Haqq Taalanın min bir adının bir insanda cəm olmasıdır.
Ərəb əlifbasında “t”nin iki növü var, biri dəstəli “t” (ط), bir də nöqtəli “t”dir (ت). Bunların da biri (ط) “ta”dır, digəri də (ت) “tə” dir.
Amma son dövr İran nəşrlərinə qədər Xətai sözü nöqtəli “t” – (ت) ilə yazılırdı. Nöqtəli “t” (ت) ilə yazılan “Xəta” sözünün isə heç bir dildə heç bir anlamı yoxdur. Tək mənası əbcəd hesabı ilə 1001 etməsidir. Yəni, Haqq Taalanın min bir adının bir insanda cəm olmasıdır. O min bir adın bu 99 əsmail-hüsna ilə əlaqəsi yoxdur – 99 əsmail-hüsna Qurani Kərimdən və Ərəb dilindən gələn sifətlərdir, isim deyil. Allah sözünün özü belə, isim yox sifətdir. Bu ancaq Əhli irfan inancına əsasən Tanrının yer üzündə daşıyıcıları olan insanların adlarıdır – Adəmdən Xatəmə qədər. Hələ min bir tamam olmayıb. Haqq Taala qiyamətə qədər min bir kərə insan cildində yerə gəlir. Şah Xətai deyir ki:
Girdim Adəm cisminə Bir kimsə bilməz sirrimi Mən bu Beytullah içində Ta əzəldən var idim. (Xətai – Var idim)
Beytullah Allahın evi deməkdir. Allahın evi haradır? Kəbəmi? Xeyr! Allahın evi insanın bədənidir, insanın qəlbidir. Həmin “min bir” haqqında Yunis Əmrə məşhur “Sordum sarı çiçəyə” şeirində belə deyir:
Sordum sarı çiçəyə Adəmi tanırmısın? Çiçək dedi, dərviş baba Adəm mindən biridir.
O “min bir” adının təcəllası həmin o “Xəta” sözündə birləşir.
Çoxdandır maşın sürmürdüm. Səhhətimlə əlaqədar həkimlər icazə vermirdi. Ancaq, gecələr yuxumda həmişə sükan arxasında gözəl xalq mahnılarımızı zümzümə edə-edə dar ,dolama yollarla maşın sürürdüm. Həmişə də mənzilə çatmamış oyanırdım. Əslində heç hara getdiyim də bəlli deyildi. Elə gedirdim… Deyirlər yuxular bəzən çin olur. Mən də həmişə bu fikirlə yaşayırdım ki, bir zaman mütləq yenə maşınıma oturub uzaq yol gedəcəm. Bu gün gedəcəyim bölgə ata-babamın yurdudur. Yadımdadır, bu yolları atamla gedərdik. Mən onda lap kiçik udim. Anam həmişə yollardan qorxardı. Atam isə bəzən əllərini sükandan ayırıb onu daha da qorxudardı.O vaxt mənə elə gəlirdi ki,atam artıq çox yaşlıdı və maşını yaxşı idarə edə bilmir. İndi isə özüm bu qoca vaxtımda maşın sürmək həvəsinə düşmüşəm. Qəribədir, insan heç vaxt qocalığı qəbul etmək istəmir. Deyirlər qadınlar yaşlarını gizlədirlər ki,qocaldıqları bilinməsin. Amma mənə elə gəlir ki, kişilər qocalıqdan daha çox qorxurlar.
Bakıdan səhər tezdən çıxmışam. Hələ Bakı küləyinin sərinliyi canımdadır, amma,artıq uzaqlaşmışam şəhərdən. Hava əladır. Ətrafdakı mənzərə insanı valeh edir. Ağacların yaratdığı təbii çardaqlar arasıyla getdikdə sənə elə gəlir ki,yaşıl bir labirintdəsən. Ağaclar bir-birinə o qədər sıx yapışıblar ki,hətta zərif günəş şüaları da keçə bilmir aralarından. Bax belə bir gözəlliyi keçib dağ yoluna üz tuturam. Burada isə dağlardan əsən buz kimi külək üşüdür adamı. Yollar elə hey uzanır, dolanır və sənə elə gəlir ki, bu yolun sonu yoxdur. Xeyli getdikdən sonra qarşımda gözəl bir mənzərə yarandı. Çiçəklərin rəngi o qədər gözəldir ki, sanki qarşımda iri bir xalça sərilib. Mən maşını saxlayıb bu gözəlliyi seyr etmədən gedə bilmədim. Bura qoruq deyildi,amma ucu bucağı görünməyən bu düzün hər bir çiçəyinin öz rəngi, öz gözəlliyi var.Dayanıb siqaret çəkmək istədim, amma bu abı-havanı, bu gözəlliyi siqaret tüstüsüylə zəhərləmək günah idi.Maşına söykənib xəyala daldım.
Sən rəssam olsaydın nə çəkərdin ,Xəyal?
Sənin şəklini. Sənin gözəlliyini.Sənin saçlarını.
Bəs rəssam olmasan? -Səni sevərdim, bütün günü başına dolanardım.
Bu dialoqu ömrümün lap gənc vaxtlarından indiyə kimi qoruyub saxlamışam. Bu mənim ilk məhəbbətimlə dialoqum dur. Heç kimi sevə bilmədim onu sevdiyim kimi. Yaşasaydı indi onun da mənim kimi 54 yaşı olardı. Amma heç 30- a da çatmadı. Həmişə yadıma məhs bu dialoq düşür,çünki rəssam olmaq istəyirdi. Təbiəti, çiçəkləri dəlicəsinə sevirdi. İndi burda olsaydı bu çiçəklərin arasında qaçar sonra da mütləq bir tablo yaradardı.
Siz də rəssamsınız? Gözlənilmədən bir qadın səsi məni xəyaldan ayırdı. Bu incə səs gələn tərəfə çönüb bir əliylə iri etüd qabını o biri əli iləsə iri bir çantanı arxasıyla sürüyən qeyri-adi geyimli bir qadın gördüm.Qadın o qədər ekstravaqant geyimdəydi ki, onun yaşını heç təxminən də təyin etmək olmurdu. Gözlərindəki qara gün eynəyi onun həm gözlərini həm də yaşını tam gizlədirdi.
Xeyr,- deyə mən yuxudan ayılmış kimi ona cavab verdim.
Siz rəssamsınız! Ancaq bütün rəsmlərinizi qəlbinizdə çəkirsiniz. Baxın , bu gözəlliyi durub belə seyr edirsinizsə deməli rəssamsınız. Axı hər adam bunu görmür.
Ömrümdə əlimə fırça alıb nəsə çəkməmişəm,amma təbiəti çox sevirəm. Siz isə rəssamsınız eləmi?
Rəssam Tahir Salahovdur, rəssamTofiq Ağababayevdir.Mən isə elə belə, ruslar demiş, “dlya duşi”. Qadın çantasını otların üstünə qoyub “Şahnur!”- deyə əlini mənə uzatdı. Mən də bir addım irəliləyib onun əlindən tutub :
Xəyal! – dedim. Qadın bir qədər tutularaq: -Xəyal?!- deyə soruşdu. -Bəli,adım Xəyaldır, – deyə mən cavab verdim.
Bu lap möcüzədir!- deyə qadın təəccübləndi,lakin, bu təəccübün səbəbini nə o dedi, nə mən soruşdum.
Yəqin qonaq gəlmisiniz? Mən sizi buralarda görməmişəm heç vaxt,- deyə qadın məni yüz il tanıyırmış kimi söhbətə başladı.
Əslində burda yolüstüyəm. Yolum uzağadır,- deyə mən cavab verdim.
Aydındır.Yolunuz açıq olsun.Mən gedim. Siz də yolunuza davam edin.
Uzaq gedirsiniz? Aparım sizi maşınla.
Mən bura hər gün gəlirəm bax, o kənddən. Burda eskizlər edirəm sonra evdə işləyirəm. Piyada gəlib gedirəm.
Bəlkə bu gün bu qaydanı pozasınız?Oturun maşına!
Bir şərtlə! Mənim dəmlədiyim bir fincan çayı içəcəksiniz.
Olar. Niyə də yox? – deyə mən razılaşdım və əyilib qadının ağır iri çantasını götüdüm. Kənd o qədər də uzaq deyildi. Maşında dialoqumuz çox qısa oldu. Şahnur xanım evinin yerini göstərdi mən də tanımadığım yollarla maşın sürməyi sevmədiyimdən bir qədər gərgin idim. Kəndin düz girəcəyində birmərtəbəli çox səliqəli bir evin qarşısında saxladım maşını. Şahnur xanım evin atasının ona hədiyyəsi olduğunu dedi. Mən qadının yükünü həyətə qoyub maşını kənara çəkib bağladım. Şahnur xanım çox sakit və təmkinli idi. O, özünü elə aparırdı ki, güya mən buraya birinci dəfə deyil, ən azı, beşinci dəfədir gəlirəm. Biz həyətdə əllərimizi yuyub sərinlədikdən sonra Şahnur xanım məni evə dəvət etdi. Zahirən adi bir kənd evi olsa da daxili tam fərqli idi bu evin.Divarlarda asılan rəsm əsərləri,qeyri-adi formada stol,divanın üstündə pərakəndə şəkildə sərilmiş butalı parça. Bütün bu əşyalar qəribə bir rənglər qarışığı əmələ gətirsə də, gözə dəqiq tünd rənglər daha tez çarpırdı. Yəni otaqda rəssam əli gəzdiyini o saat hiss etmək olurdu. Şahnur xanım evə daxil olduqda gözlərindəki qara eynəyi çıxarıb stolun üstünə qoydu. Mən bayaqdan maraqla bunu gözlədiyimdən qadının gözlərini görmək istədim. O, sanki bunu hiss edərək düz gözlərimin içinə baxdı və:
Deyirlər gözlər qəlbin aynasıdır. Amma mən inanmıram. Qəlbin aynası yoxdur. Qəlb elə dərindədir ki, onu heç bir göz əks etdirə bilməz. Baxın,mənim gözlərim o qədər şən və işıqlıdır ki, baxan deyər bunun heç dərdi yoxdur. Hamı elə də bilir. Ona görə onları bağlayıram eynəklə. Qadının iri yaşıl gözləri o qədər gözəl və cazibədar idi ki,mən hətta bir qədər özümü itirib :
Çox gözəl gözləriniz var!- dedim. Şahnur xanım dediyim sözlərə cavab vermədən mənə otağın küncündə qoyulmuş kresloların birində yer göstərdi və: -Bu ev mənim arzumdur. Arzuya qədər insan uzun bir yol gedir adətən. Mən tez çatdım, çünki atam məni anladı və bu evi mənə aldı. Burada hər bir əşya onu xatırladır. Bu ev həm də xəyallarımdır mənim. Burada hərdən daldığım xəyallar məni yaşadır,mənə güc verir… – dedi. Mən susurdum. Cəmi yarım saat bundan əvvəl tanış olduğum bu qadın mənimlə elə danışırdı ki,sanki biz illərin dostlarıydıq.
Gözəl evdir!- deyə nəhayət mən də dilləndim. Atanız …
Atam da oğlum da məni tək qoyub köçdülər bu dünyadan.
Bağışlayın. Mən..
Siz oturun, mən indi çay gətirim. Şahnur xanım bir neçə dəqiqə ərzində şahanə bir çay süfrəsi açdı. Zövqlə düzülmüş əşyalar, fincanların rənginə düşən süfrə. Və pürrəngi çay.
İçin! Buyurun!
Şahnur xanım, siz məni tanımadan, bilmədən evinizə dəvət etdiniz. Sizə təşəkkür edirəm.
Mən sizi tanıyıram.
Necə yənı?
Bəli. Mən insana baxan kimi onun daxilini görürəm. Siz pis insan deyilsiniz. Oğru deyilsiniz. Qatil deyilsiniz. Təbiəti sevməyi bacaran insan heç vaxt pis ola bilməz.
Təşəkkür edirəm. Çox sağ olun! -İçin çayınızı. Mən çayımı içdim. Sonra bir qədər özümdən danışdım. Ailəmdən ayrı yaşadığımı, uzun müddət səhhətimdə problem olduğunu danışdım. Oğlumla həyat yoldaşımın xaricdə yaşadıqlarını dedim. Hazırda ata- baba yurdunu ziyarətə getdiyimi dedim və ayağa qalxdım. -Yolçu yolda gərək. Mən gedim!- deyib durdum. Şahnur xanım məni yola saldı və:
Bilin ki,bu balaca kənddə bir eviniz var. Yolunuz buralardan düşsə gəlin,- dedi. Mən qapıdan çıxanda Şahnur xanım mənə kiçik bir rəsm də bağışladı.
Bu mənim əsərimdir. Burada çəkilənlər də mənim xəyallarımdır. Bəlkə də siz bəyənməyəcəksiniz və burda rənglərdən başqa heç nə görməyəcəksiniz. Amma mən orda çox şey çəkmişəm. İstəyirəm sizin olsun.
Mən rəsmi götürüb yenə də minnətdarlığımı bidldirdim və sükan arxasına keçdim.Sonra maşından düşüb Şahnur xanıma yaxınlaşıb onun əlindən öpdüm. Və yalnız indi onun əllərinin qırışlarını görüb “qadının yaşını əlləri bildirir” ifadəsini yadıma saldım. Şahnur xanım sanki mənim fikirlərimi oxuyurmuş kimi:
Hə. Artıq cavan deyiləm mən, bu il 57 yaşımı qeyd etmişəm- dedi.
Siz çox gözəlsiniz, Şahnur xanım!- deyib ondan ayrıldım. Yol boyu nələr olduğunu, nədən tanımadığım bir qadının evinə gedib onun çayını içdiyimi düşünürdüm. Ailəmdən ayrılandan sonra qadınlarla az təmasda olurdum. Hesab edirdim ki, həyatın hər üzünü görmüşəm . Gənc yaşlarımda bir sinifdə oxuduğum qızı dəlicəsinə sevib onu itirdim. Lakin o öləndən sonra onu heç unutmadım. Sonralar yoldaşımla tanış olub evləndim. Oğlumuz oldu, ancaq, mən onu sevə bilmədim. Bəlkə bu bir qədər qəribədir, amma mən sonra heç bir qadınla ciddi yaxınlıq edə bilmədim. Ötəri, müvəqqəti əlaqələr kifayət qədər olsa da, daxilimdə həmişə bir boşluq hiss edirdim. Bu gün bu qadınla, özü də məndən yaşda böyük bir qadınla,artıq sevgidən məhəbbətdən danışmağı unutmuş bir qadınla təmas mənim ürəyimdə sanki çoxdan ölmüş hisslər oyadırdı. Bu bir təsadüfmü? Rayona getməyimin əsas məqsədi atamın və anamın qəbrini ziyarət etmək idi. Qohumlarla görüşüb ata-baba evimizə getdim. Uşaqlıq xatirələri yenə həmişəki kimi kövrəltdi məni.Sonra qəbirləri ziyarət etdim. Burada keçirdiyim iki gün mənim ömrümü bəlkə beş il uzatdı. Səhər tezdən Bakıya yola düşəcəyimi bilirdim. Hamıyla görüşdüm və çox yorğun halda çarpayıma uzanıb yuxuya getdim. Yuxuda Şahnur xanım məndən rəsmini bəyənib bəyənməməyimi soruşdu. Mən əlbəttə çox bəyəndiyimi dedim . O isə:
Sən heç o rəsmə diqqətlə baxdınmı?- deyə soruşdu. Mən həmin rəsmi beynimdə canlandırdım sonra birdən yerimdən sıçrayıb işıqları yandırdım və rəsmə diqqətlə baxdım. Rəsmə diqqətlə baxdım.İlk baxışdan rənglər burulqanını xatırladan bu rəsmin içində iki əl-ələ tutub üzlərinə vuran küləyə müqavımət göstərərək irəlilyən insan şəkli var idi. Onlardan biri qadın, digəri isə kişi idi. Onlar artıq qocalmış, taqətdən düşmüş görünsələr də, irəliləmək əzmi açıq aydın gözə çarpırdı. Rəsmin altında isə kiçik hərflərlə “Şahnur “və “Xəyal” sözləri yazılmışdı. Mən rəsmə daha diqqətlə baxdım. Şahnur xanım bu tezliklə belə bir rəsm çəkə bilməzdi. Deməli,çoxdan çəkilib, -deyə düşündüm və sonra lap kiçik bir yazını da oxuya bildim. Bu şəkilin çəkilmə tarıxi idi. Rəsm düz on il öncə çəkilmişdi. Mən siqaret yandırıb eyvana çıxdım. Geçənin qaranlığı və sakitliyi onsuz da insanı düşünməyə vadar edir. Mənim isə düşünməyə xeyli əsasın var idi. Lakin mən düşünmədim. Gecə ilə yola çıxdım. Heç nəyi nəzərə almadan maşını iki gün əvvəl olduğum kəndə sürdüm. Kəndin girəcəyindəki evin qarşısında maşını saxlayıb qapını döydüm. Evdə heç kim yox idi. Qapıdan iri bir qıfıl asılmışdı. İşıqlar da yanmırdı. Mən dəli olurdum sanki. Bu ola bilməz. Cəmi iki gün. Axı o bilməliydi ki,mən qayıda bilərəm!- deyə ürəyimdə danışırdım. Lakin, heç nə etmək mümkün deyildi. Mən sükan arxasına oturub Bakıya yollanmağı qərara aldım. Artıq səhər açılırdı. Kənd yavaş- yavaş oyanırdı. Birdən, sanki kimsə mənə Şahnuru ilk dəfə gördüyüm o güllü-çiçəkli düzə get dedi. Mən maşını düz ora sürdüm. Şehli çiçəklərin arasında dümmağ paltarda Şahnuru gördüm. O, o qədər gözəl görünürdü ki,sanki göydən gəlmiş mələk idi. Ağ libas və başına bağladığı ağ örpək ona çox yaraşırdı. Mən onu görüb o qədər sevindim ki, maşından düşüb ona tərəf qaçdım. Ona yaxınlaşıb cəmi iki gün öncə tanıdığım qadını bağrıma basıb üzündən, gözlərindən sonda isə dodaqlarından öpdüm. O müqavimət göstərmirdi.İncə əllərini mənim ağ saçlarımda gəzdirərək:
Xəyal,səni çox gözlədim. Düz on il. Ancaq adının da Xəyal olacağını heç düşünməzdim. Bu möcüzədir! -dedi. Mən onu qollarım üstünə alıb maşına gətirdim. Sonra biz Şahnurun evinə gəldik. Gecəni orada qalıb səhər Bakıya yollandıq. Uzun illərdən sonra sevib sevilməyin nə olduğunu bu qeyri-adi qadın mənə yenidən anlatdı. Sonradan bildim ki, Şahnur gənc yaşında bir insanla evlənib oğlu olduqdan sonra ondan ayrılıb və ömrünü oğluna həsr edib, lakin bir gün atasıyla oğlu dənizə gedib və ikisi də qayıtmayıb.Şahnur onların ikisinin də birdən yoxluğuna heç inana bilməyib. Qəlbinin dərinliyundə isə həmişə bir insanı xəyalən canlandırıb ideallaşdırıb və onu gözləyib. Həmin insan da mən olmuşam. Təsadüfə baxın ki, adım da Xəyaldır. Əgər bu əhvalat öz başıma gəlməsəydi ,və bunu mənə kimsə danışsaydı heç vaxt inanmazdım və qeyri- real bir nağıl kimi qəbul edərdim. Amma indi… Mən bu hadisələrin real iştirakçısıyam və Şahnuru dəlicəsinə sevirəm. O isə öz incəliyilə, məğrurluğuyla, sevmək bacarığıyla həqiqətən sevilməyə layiqdir. Şahnur rəssamdır. Əsərləri bir çox sərgilərdə nümayiş edilir. Həmişə ön planda onun”Xəyal”əsəri görünür və insanların diqqətini cəlb edir.Hətta onu pul təklif edib almaq istəyənlər də olub. Bu əsərin qiymətini isə yalnız biz ikimiz bildiyimizdən onu heç vaxt satmadıq. Axı bu rəsm Şahnurun xəyala doğru addımladığı əzablı və sevgisiz ömrünün əksi idi. Və uzun illər sonra bu əzəmətli qadının öz sevgisinə qovuşmasında da bu rəsmin böyük əhəmiyyəti var idi. Həyat sürprizlərlə doludur.Sənə nə və nə zaman təklif olacağını heç vaxt bilmirsən. Bəzən sən artıq həyatdan əlini üzüb qocalığa doğru addımladığın yerdə həyat sakitcə qulağına pıçıldayır: “Hələ son deyil”…
