Dəyişir illər fəsillər, Dəyişir yer üzündə nəsillər. Zaman-zaman təkrarlanır zaman yolu, Hər ulduzun yolunun harada bitəcəyini Bilir artıq saman yolu.
Hər şey ölçülür, biçilir, Dünya hər kəsin içində böyüyür, Dünyanın içində hər kəs kiçilir.
Hər kəsin içində “Mən” duyğusu, empatiyanın uyqusu. Amma hər kəs öz arzularıyla, hədəfləriylə Dünya üçün statistik biçimdə. İnsanın böyüklük xülyalarına Gülür dünya. Hardan gəlib, hara getdiyini Bilir dünya.
Tora Süleyman 15 Şubat 1934’te Cizzah vilayetinin Bahmal ilçesinde dünyaya geldi. Özbekistan halk şairidir. Taşkent Devlet Üniversitesinden mezun olmuştur. Şairin “İsteyen Gönül”, “Siyah Saç”, “Ben Nereye Gidersem”, “Cihangaşta”, “Köylü Kardeşlerim”, “Bekleyiş”, “Sirderya Şarkıları”, “Yalvarış”, “Allah Korusun”, “Düğünün Sahibi”, “Sizi Hatırlıyorum”, “Benim Siyah Gözüm”, “Gülşan”, “Serfinaz”, “Büyük Kaya”, “Cihan Kitabı”, “Gül Bir Yana, Çimen Bir Yana”, “Düşman Kaçtı”, “Seyhan” ve “Ülkenin Dayanak Noktası” kitabları yayımlandı. 2005 yılında vefat etmiş.
KORUYACAK
Sahipkiran dedemizin heykelin karşısında yazılan şiir
Bir nal toynağı koruyacak, Toynak safkan atı koruyacak, Safkan at,Temur’u koruyacak, Temur,Turanı koruyacak. Turan, Kur’an-ı koruyacak, Kur’an, imanı koruyacak. İman, insanı koruyacak, İnsan alemi koruyacak, Alemi ise Allah koruyacak.
SALLAR
(Kımızcı keşler şarkısı)
Rüzgar, rüzgarı sallar. Rüzgar, bulutu sallar. Bulut, yağmuru sallar. Yağmur, toprağı sallar. Toprak, çimeni sallar. Çimen, kısrağı sallar. Kısrak, kımızı sallar. Kımız, delikanlıyı sallar. Delikanlı, güzel kızı sallar. Güzel kız, beşiği sallar. Beşik, bebeği sallar. Bebek ise dünyayı sallar.
GÜL BİR YANA, ÇİMEN BİR YANA
Çimen içinde bir gül, gül bir yana, çimen bir yana, Serfu boy pos mudur bu, saç bir yana, suman bir yana, Seher, sabaha sadık misk bir yana, müjgan bir yana, Gece perdeyi çekse eğer ay bir yana, gökyüzü bir yana,
Büyüdüğün bahçeye alkış, seni yetiştiren bahçıvanına, Tehlikeden kurtaran şemsiyesine alana, Bülbül konar, kargalar konamaz bostanına, Güzelliğinin övgüsü bir yana, dünya varlığı bir yana.
Hekim her yerde var, dert bir yana, derman bir yana, Yârin cefakar olsa, ev bir yana, zindan bir yana, İki can bir olmasa, mum bir yana, şamdan bir yana, Yolları ayrı olsa tuğ bir yana, kalkan bir yana.
Bu alemde Ay tenha, mübarek Güneş tenha, Boylu kızlar içinde bir şu eğme kaş tenha, Onun gibi hiç kimse bana olmasa sırdaş tenha, Köroğlu Sultan bir yana, Tora Süleyman bir yana.
GONCA
Sır kıyısında bir gonca Ay batınca açılacak. Açılışını beklerim, Ta ki ömür bitene kadar.
Kapı önü, bahçe sokağı Bahçe sokağı dönene kadar. Sözleşelim yar ile Ay batıp, şafağa kadar.
O dağda bir papağan, Bu dağda bir papağan. Birbirine ulaşamaz Beklermiş sabırsızlıkla.
Dağların karla kaplı, Karın altında baharı. Yeni çıkan ay misali Olsun herkesin yâri.
Bu dağlar yüksek dağlar, Etrafı güzel bağlar. Yârin olsa yanında, Neylesin gönülde sızı.
Ar olsun, ar olsun, Her dilde bahar olsun. Yâr kıymetini bilmeyenler Her köşede perişan olsun.
Bir köşede bir yıldız, Daima gezer yalnız. Göz diktim yollarına, Bakıp durdum gece gündüz.
Dağlar başı dumandır, Dağılması ummandır. Haber almazsan benden Halim çok yamandır.
Göylərdə yeri olmasa da Göylə gedər, Hamıya yuxarıdan aşağı baxar, Ona görə də gözü ayağının altını görməz. Tənqidi sevməz, tərifə qaçar. Bir çimdik sözü var, Ona görə də nə yazsa duzsuz çıxar. Özünü qaldırıb dağ başına qoyar, Alver edər sözlə, Söz verər, söz alar. Qoyduğu qanunlar pozulmaz, Pozuldusa, dünya dağılar, Hərdən öz qanunlarına ilişib yıxılar. Diqqətsizdi, amma diqqət mərkəzində olmağa çalışar. Tribunalar, mikrafonlar ona işləyər, Reklam acıdı, Hayana baxsan o çıxar. Ədalətsizdi deyə hər yerdə qapılar üzünə açıqdı.. Hamıdan , hər şeydən narazıdı, Yalan danışmaqda qoçaqdı. Ütülü geyinər ütüsüz danışsa da, Gah ordenə qaçar, gah ada Bəzi adı sözündən yekə şairlər, Qısır şairlər, bazar şairlər, kölgə şairlər…
“KÖHNƏ İL HARA GEDİR?” – Əli bəy Azərinin yeni kitabı belə adlanır
Bu gün Əli bəy Azərinin yeni kitabı çapdan çıxıb. On bir hekayə daxil edilmiş kitab hekayələrdən birinin adı ilə “Köhnə il hara gedir?” adlanır. 100 səhifəlik kitab Mədəniyyət nazirliyinin nəzdində fəaliyyət göstərən “Gənclik” nəşriyyatı tərəfindən çapa hazırlanıb. Kitabın redaktoru kiçik həcmli romanlar müəllifi kimi tanınan Ayaz İmranoğludur.
Anton Çexovun 1903-cü ildə yazdığı “Albalı bağı” tez-tez dəyişikliyin, itkilərin və zamanın keçidinin təsirli tədqiqi kimi qəbul edilir. Rus mülkünün fonunda qurulan tamaşa 20-ci əsrin əvvəllərində baş verən sosial-iqtisadi dəyişiklikləri əks etdirir, insan təcrübəsi ilə dərin rezonans doğuran fəlsəfi mövzuların zəngin qobelenini təcəssüm etdirir. Pyesdə dəyişikliyin qaçılmazlığı ilə mübarizə aparır. Personajlar keçid dövründə Rusiya cəmiyyətinin çevrilməsini simvolizə edən ata-baba mülklərinin yaxınlaşan satışı ilə üzləşirlər. Albalı bağının özü gözəllik, nostalji və həyatın keçici təbiəti üçün bir metafora rolunu oynayır. Əmlak sökülmə ilə üz-üzə qaldıqda, personajlar keçmişləri və heç vaxt geri dönməyəcək həyat tərzinin itirilməsi ilə üzləşməyə məcbur olurlar. “Albalı bağı”nın qəlbində zamanın keçiciliyi və dəyişikliyin qaçınılmazlığı haqqında kəskin düşüncə dayanır. Albalı bağının özü müasirləşmə və tərəqqi qarşısında sönməkdə olan köhnə yolları və ənənələri təmsil edən bir dövrün qüdrətli simvolu kimi xidmət edir. Personajlar, xüsusən də aristokratik torpaq sahibləri Lyubov Ranevskaya və onun qardaşı Leonid Qayev sevimli mülklərini və vaxtilə bildikləri dünyanı itirməklə mübarizə aparır, zamanın amansız gedişi ilə üzləşməyin universal təcrübəsini vurğulayırlar. Çexov personajların daxili münaqişələrini və etibarsızlıqlarını ört-basdır edən azadlıq illüziyalarını ifşa edərək, personajlar arasında münasibətlər və istəklər şəbəkəsini mürəkkəb şəkildə toxuyur. Trofimovun xəyalpərəst idealizmindən tutmuş Lopaxinin praqmatik realizminə qədər hər bir personaj öz istəkləri və məhdudiyyətləri ilə mübarizə aparır, tez-tez qopa bilmədiyi keçmişin zəncirlərinə bağlanır. Ranevskayanın keçmiş sevgilisi Lopaxinin qayıdışı və onun kasıb kəndlidən varlı iş adamına çevrilməsi köhnə dünya ilə yeni dünya arasındakı gərginliyi daha da vurğulayır, sosial hərəkətliliyin və sinfi dinamikanın mürəkkəbliyini önə çəkir. İtki fəlsəfəsi Çexovun povestinə nüfuz edir. Lyuba və onun qardaşı Leonid maddi çətinliklərə görə əmlaklarının yaxınlaşan satışı ilə mübarizə aparırlar. Bu itki təkcə maddi deyil; həyat tərzinin, ailənin və şəxsiyyətin itirilməsini təmsil edir. Hər bir personaj itki ilə müxtəlif yollarla mübarizə aparır: Lyuba xatirələrdən yapışır, digərləri isə keçmiş serf Lopaxin kimi əmlakın əldə edilməsində irəliləyiş üçün fürsət görürlər. Çexov insanın keçmişi romantikləşdirməyə meylini incə şəkildə tənqid edir, uyğunlaşma və böyümə zərurətinə məhəl qoymur. Çexov “Albalı bağı” əsərində Rusiyada 20-ci əsrin əvvəllərində sosial dəyişikliyin və sinfi dinamikanın fəlsəfi nəticələrini araşdırır. Tamaşa köhnə aristokratiyaya yüksələn burjuaziya tərəfindən meydan oxuduğu əhəmiyyətli sosial sarsıntılar dövründə qurulur. Personajlar müxtəlif sosial təbəqələri və onların ziddiyyətli dəyərlərini təmsil edir. Lopaxin yeni kapitalist ruhunu təcəssüm etdirir. O, praqmatik və uzaqgörəndir, həyatın praktiki cəhətlərinə və tərəqqi ehtiyacına diqqət yetirir. Əksinə, Lyuba və onun ailəsi ənənəyə və gözəlliyə bağlılıq onları vəziyyətlərinin sərt reallıqlarına kor edən tənəzzülə uğrayan aristokratiyanı təmsil edir. Çexov şəxsiyyət, dəyər və sərvət və yoxsulluğun mənəvi nəticələri ilə bağlı fundamental suallar qoyur. Bu personajların qarşılıqlı əlaqələri vasitəsilə tamaşa köhnə ilə yeninin mübarizəsini əks etdirir, tamaşaçıları cəmiyyətdəki dəyişikliklərin fəlsəfi nəticələrini nəzərdən keçirməyə dəvət edir. “Albalı bağı”nda başqa bir əhəmiyyətli fəlsəfi mövzu xoşbəxtliyin təbiətidir. Çexov yerinə yetirməyin nə demək olduğuna dair nüanslı bir fikir təqdim edir.Qəhrəmanların müxtəlif istəkləri və istəkləri var, lakin onlar öz şərtləri və şəxsi məhdudiyyətləri ilə tələyə düşürlər. Lyubanın xoşbəxtliyi onun xatirələri və yaxınlaşan məhv olmasına baxmayaraq romantikləşdirdiyi albalı bağının gözəlliyi ilə bağlıdır. Əksinə, Lopaxinin xoşbəxtlik baxışı tərəqqi və iqtisadi uğura bağlıdır, maddi sərvətləri emosional əlaqədən üstün tutan dəyərlərin dəyişməsini vurğulayır. Çexov belə bir sual qoyur: Xoşbəxtlik gözəlliyin və nostaljinin qorunub saxlanmasındadır, yoxsa dəyişikliyi qəbul etməkdədir? Çexovun xoşbəxtlik axtaran personajların təsviri insan vəziyyətinə dair daha geniş fəlsəfi araşdırmanı əks etdirir. Onların istəkləri ilə reallıq arasındakı əlaqə ekzistensial mövzuların kəskin araşdırılmasına gətirib çıxarır. Qəhrəmanlar son nəticədə istəklərinin puçluğu və xoşbəxtliyin keçici təbiəti ilə üzləşirlər və bu, yerinə yetirilmənin çətin və çoxşaxəli olduğunu göstərir. Çexovun yaddaş tədqiqi tamaşanın fəlsəfəsində əsas yer tutur. Personajlar tez-tez uşaqlıqlarını xatırlayaraq nostaljinin həm zənginləşdirə, həm də iflic edə biləcəyini nümayiş etdirirlər. Bu mübarizə matriarx Lyuba Ranevskaya ilə təcəssüm olunur, o, keçmişə olan həsrət onu bu günün praktiki cəhətlərinə kor edir. Yaddaş və reallıq arasındakı bu gərginlik, fərdlərin öz tarixləri ilə necə əlaqəli olduğu və nostaljinin tərəqqi və uyğunlaşmaya necə mane ola biləcəyi barədə düşünməyə sövq edir. Pyes Rusiyada dəyişən sinif dinamikasını da əks etdirir. Personajlar müxtəlif sosial təbəqələri təmsil edir, keçmiş aristokratlar öz keçmiş imtiyazlarından yapışırlar, Lopaxinin təmsil etdiyi yeni yaranan burjuaziya isə yeni ictimai quruluşu təcəssüm etdirir. Bu toqquşma şəxsiyyət, status və sosial hərəkətliliyin mənəvi nəticələrini əhatə edən fəlsəfi sualları vurğulayır. Çexov aristokratiyanın uyğunlaşa bilməməsini tənqid edir, onları həm faciəli, həm də yox olmaq üzrə olan dünyaya bağlılıqlarında inadkar kimi göstərir. Çexov povestə həyatın absurdluğunu dərk etməklə aşılayır. Personajlar tez-tez zahirən mənasız söhbətlərlə məşğul olurlar, insan həyatının qeyri-müəyyənlik və gözlənilməzliklə dolu olması ilə bağlı ekzistensial anlayışı əks etdirirlər. Bu absurd itkilərin qaçılmazlığı və insanların özlərinə əziz olanı qorumaq üçün gedəcəkləri absurd uzunluqlarla vurğulanır. Çexov insan vəziyyətinin qat-qat tədqiqini yaradaraq, hüzn anlarını dərin hüznlə ustalıqla üst-üstə qoyur. İtki və dəyişikliyin əsas mövzularına baxmayaraq, “Albalı bağı” ümid və yenilənməyə də işarə edir. Meyvə bağının kəsilməsinin səsi ilə qeyd olunan yekun akt yeni başlanğıclar üçün katalizator rolunu oynayır. Lopaxinin əmlak alması köhnə yollar bahasına olsa da, irəliləyiş şansını simvollaşdırır. Bu ikilik deməyə əsas verir ki, itki qaçılmaz olsa da, yeni imkanlara və inkişafa yol açır. Çexovun “Albalı bağı” əsərində araşdırmasının əsasını insan təbiətinin və münasibətlərinin mürəkkəbliyi təşkil edir. Personajlar nüans və dərinliklə rənglənir, onların qüsurlarını, istəklərini və ziddiyyətlərini incə, lakin dərin fikirlərlə ortaya qoyur. Ranevskayanın albalı bağına bağlılığı və dəyişikliyə qarşı müqaviməti dərin emosional konflikti əks etdirir, qulluqçu Dunyaşa ilə katib Yaşa arasındakı acı-şirin münasibət isə onun keçici təbiətinə işarə edir. “Albalı bağı” insan təcrübəsi ilə rezonans doğuran fəlsəfi mövzuların çoxşaxəli tədqiqidir. Çexov dəyişikliyin, yaddaşın, sinfi mübarizənin, varlığın absurdluğunun və yeniləşmənin mümkünlüyünün mürəkkəbliklərini dərindən araşdırır. Çexov öz nüanslı personajları və zəngin simvolizmi ilə tamaşaçıları keçmişlə münasibətləri, indiki şəraiti və qarşıda duran qeyri-müəyyən gələcək haqqında düşünməyə dəvət edir. Nəhayət, pyes həyatın keçici təbiəti və itki və ümidin əbədi dövrü haqqında düşüncə kimi xidmət edir.
Yüz on beş il bundan öncə – 1907-ci ildə – “Füyuzat” jurnalının 20-ci sayında “Xəyali-mənfur” adlı bir şeir oxuculara təqdim edilir. O şeirin müəllifi əslən Cənubi azərbaycanlı, Bakıda və Təbrizdə baş verən inqilabi hərəkatların iştirakçısı, amma eyni zamanda lirik şeirləri ilə də mətbuatda çıxış edən Səid Səlmasi (1883-1909) idi. Və bu şeir sonralar tədqiqatçılarımızın qeyd etdiyi kimi, Azərbaycan ələbiyyatında dərc olunan ilk sonet nümunəsiydi. Yeri gəlmişkən qeyd edilməlidir ki, vətəni İtaliya olan sonetin Azərbaycan ədəbiyyatında nəşv-nüma tapması və illər keçdikcə əsas şeir formalarından birinə çevrilməsi barədə, ümumiyyətlə, sonetin bizim ədəbiyyatda keçdiyi inkişaf yolu ilə bağlı bir neçə sanballı tədqiqat əsərləri yazılmışdır. Bu sırada ilk təşəbbüs akademik İsa Həbibbəyliyə məxsusdur. Onun “Şeirimizdə ilk sonetlər” (1977), “Poetik formalarda novatorluq” (1979) məqalələri, həmçinin “Romantik lirikanın imkanları” monoqrafiyası (1984) sonetin ədəbiyyatımızda varlığını müəyyənləşdirən ilk yazılardır. Professor Seyfulla Əsədullayevin “Azərbaycan poeziyasında sonet janrı. Tarixi və nəzəriyyəsi” kitabı da (2002) elmi məlumat və sonetin təbliği baxımından mühüm elmi əhəmiyyətə malikdir. Lakin professor Hüseyn Həşimlinin “Azərbaycan poeziyasında sonet və terset” (2003) sanballı elmi tədqiqatı mövzunu tam əhatə edir, monoqrafiyada elmi-ədəbi materiallar əsasında Azərbaycan ədəbiyyatında Avropa mənşəli sonet və terset ətraflı şəkildə araşdırılır, sonet və tersetin mənşəyi, poetik özəllikləri, dünya ədəbiyyatında mövqeyi, poeziyamızda təşəkkülü, inkişaf mərhələləri, ideya-sənətkarlıq axtarışları barədə geniş söz açılır. Azərbaycan sonetinin tədqiqatçılarından biri də şair, ədəbiyyatşünas – sonetlər müəllifi Elşad Səfərlidir. Onun “Azərbaycan sonetinin poetik xüsusiyyətləri” dərs vəsaiti, həmçinin “Sonet janrı və Azərbaycan soneti” monoqrafiyası da artıq Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında sonetşünaslığın yaranması barədə xoş təəssürat yaradır. Bu tədqiqatlarda Avropada çox populyar bir janr olan sonetin Azərbaycan ədəbiyyatında hansı özəllikləri ilə diqqəti cəlb etdiyi araşdırılır. Tədqiqatçılar keçən əsrin əvvəllərindən başlayaraq XX əsrin sonuna və bu əsrin iki onilliyinə qədər sonetin bizim ədəbiyyatda keçdiyi inkişaf yolu və ayrı-ayrı müəlliflərin sonet yaradıcılığı barədə söz açırlar.
H.Həşimli sonet şeir növünün kamilləşmə və kütləviləşmə dövrünü 1960-1980-ci illərə aid edir və tamamilə haqlıdır. Əliağa Kürçaylı, Adil Babayev, Zeynal Xəlil, Abbasağa, Şəkər Aslan, Abbas Abdulla, Məmməd Faiq, İlğifat Saleh… sonet yazan bu müəlliflər sırasında heç şübhəsiz, həm keyfiyyət, həm də kəmiyyət baxımından birinci yeri Adil Babayev tutur.
Adil Babayev Azərbaycan sonetinin 220-dən artıq möhkəm daşlar və sütunlar üzərində, həm də gözəl naxışlarla bəzənən bir binasının təməlini yaratmağa başladı və əlbəttə, sonrakı sonet müəllifləri də belə binanın ucalmasında istedadlarını əsirgəmədilər. Adil Babayevin sonetləri nəinki 60-70-ci illərdə, elə indi də maraqla oxunur, izlənilir. Onun sonetləri şeirimizin S.Vurğun, R.Rza, B.Vahabzadə adları ilə təmsil olunan “fəlsəfi şeir” tendensiyası ilə paralellik təşkil edir və bu sonetlərdə V.Şekspirin təsiri olduğunu danmaq olmaz. Zəmanədən şikayət, yaxud məhəbbətin tərənnümündə oxşar motivlərin olması dünyanın dəyişilməz qanunları ilə bağlıdır.
Əzəldən düşmənimdir riyakarlıq, xəyanət,
Onlar mənim gözümdə dəhşətlidir ölümdən.
Tutar qəlbimi ağrı, sarar fikrimi zülmət,
Məhv etməsəm, qaçsalar onlar mənim əlimdən.
Saxtakar qəlbə girər, bəzən xoş duyğu kimi,
Dolanar gözümüzdə şirin bir yuxu kimi,
İşvəsi çox, boyası çoxdur riyakarlığın.
Ümumiyyətlə, Azərbaycan şairlərinin sonetə məhəbbəti V.Şekspirin sonet yaradıcılığından pərvəriş tapıb desək, qətiyyən yanılmarıq. V.Şekspirin anadan olmasının 400 illiyi bütün dünyada, o cümlədən Azərbaycanda təntənə ilə qeyd olundu. Şair Tələt Əyyubov V.Şekspirin bir sıra pyeslərini, həmçinin sonetlərini ruscadan Azərbaycan dilinə tərcümə etdi. Deyilənə və yazılana görə, T.Əyyubovun tərcümələrində bəzi qüsurlar olub. Amma bu qüsurlara baxmayaraq, Tələt Əyyubovun tərcümələrinin əksəriyyəti V.Şekspirin poetik ruhu ilə səsləşirdi.
Ulduza bənzəmir onun gözləri,
Onun dodaqları deyildir mərcan.
Sinəsi andırmır qarı, mərməri,
Qara saçlarına demərəm ilan.
Dəməşq güllərinə onun yanağı
Bənzəməz, götürməz müqayisəni.
Deyil bənövşənin incə yarpağı,
Bədən ətri verir onun bədəni.
Yoxdur surətində xüsusi rənglər,
Yoxdur şəfəqlərin alnında izi.
Bilmirəm necədir göydə mələklər,
Yer üstdə yeriyir mənim əzizim!
O, heç geri qalmaz – arxayınam mən, –
Yalan təşbihlərlə bəzənmişlərdən.
Şair-tərcüməçi Sabir Mustafa cəsarətli bir addım atır, V.Şekspirin sonetlərini birbaşa ingiliscədən dilimizə tərcümə edir. 1980-ci ildə bu tərcümələr kitab halında nəşr olunur. Ancaq S.Mustafa bununla kifayətlənmir, məhz V.Şekspirə məhəbbəti onun özünü də sonet yazmağa həvəsləndirir. 1998-2003-cü illərdə S.Mustafanın “Türk sonetləri” oxuculara təqdim edilir. Mövzu dairəsi geniş olan bu sonetlərdə biz Azərbaycan sonetinin yeni bir səhifəsi ilə tanış oluruq. Digər sonet müəlliflərindən fərqli olaraq S.Mustafanın sonetlərində ictimai-siyasi motivlər, türkçülüyün təbliği mühüm yer tutur.
Durub dayanmışıq yolayrıcında,
Bir allah sənindir, bir allah mənim.
Yaman qovruluruq ömrün sacında,
Bir tamah sənindir, bir tamah mənim…
Bir kökük, min yerə parçalanmışıq,
Bir budaq sənindir, bir budaq mənim.
Yadların əliylə haçalanmışıq,
Bir calaq sənindir, bir calaq mənim.
Bütövlük olsaydı əgər özündə,
Türk özü dünyaydı dünya üzündə.
S.Əsədullayevin bir fikri ilə sözümüzə davam edək. “Azərbaycan poeziyasında sonet dəniz dalğası kimi gah qabarır, gah da çəkilir”. “Çəkilmə” prosesi 60-cı illərin sonlarına qədər davam edibsə, bu da səbəbsiz deyil. Həmin dövrə qədər Azərbaycan soneti “təcrübə mərhələsində” idi. Bu mərhələdə Azərbaycan şairləri soneti milli şeirimizin digər formalarından ayırmır, onun texniki normalarına əməl edir, lakin yazdıqları sonetlərdə milli varlığımızın, milli ruhumuzun və bizi düşündürən problemlərin bədii inikasına üstünlük verirdilər. Amma 60-cı illərin sonlarından başlayaraq, məhz Adil Babayevin sonet yaradıcılığı şairlərimizi sanki həvəsə gətirdi. Xüsusilə yurdumuzun Cənub bölgəsində sonet “fırtınası” gurladı. Şəkər Aslan, Vaqif Hüseynov, Abbasağa, Mirhaşım Talışlı, Elşad Səfərli, Ağamir Cavad, Balayar Sadiq, Tərlan Əbilov, Qorxmaz Kadusi, Əhməd Haqsevər, Əli Nasir …bu şairlərin hər birinin ayrıca sonetlər silsiləsi (13 sonet) və sonetlər çələngi (15 sonet) var. Təbii ki, burada o bölgənin ədəbi mühitinin istedadlı nümayəndəsi Şəkər Aslanın təsirini unutmaq olmaz. Onun “Lənkəran sonetləri” və “Sonetlər çələngi”ndən sonra elə bil, Lənkəranda yaşayan şairlər arasında “sonet yarışı” başlandı. Bu sonet müəllifləri müxtəlif mövzulara müraciət etmişlər: yaşadıqları Lənkəranın təbii gözəllikləri, məhəbbətin, sevginin tərənnümü, vətənpərvərlik, yurdsevərlik duyğuları, ayrı-ayrı mənəvi keyfiyyətlərin poetik təsviri, son illərdə isə şəhidlik və müharibə mövzuları. Burada Şəkər Aslanın sonetlərini xüsusilə fərqləndirmək lazımdır. Onun sonetləri (əsasən italyan sonetləri formasında) öz bədii-sənətkarlıq tamlığı, mövzu-ideya bütövlüyü, bədii təvir vasitələrinin rəngarəngliyinə görə seçilir. Bunu S.Əsədullayev də, H.Həşimli də, E.Səfərli də etiraf edirlər.
Hər ölüb gedənlə ölər məhəbbət,
Yox, belə düşünmə, düşünmə belə!
Ölüm məhv eləyir hər şeyi, fəqət
Bircə bacarmayır məhəbbət ilə.
Ölüm qəzəblənib gələrsə əgər,
Ölməzlik gətirər sevənlər üçün.
Elə buna görə deyildir məgər,
Leyli də yaşayır, Məcnun da bu gün.
Sevən ürəklərin harayı, səsi,
Ən kiçik, ən zərif sevgi nəğməsi
Əsrdən-əsrə gedən ox olar.
Dünyada sevginin heç itmir izi,
Hər bir ölənin də büllur sevgisi,
Hər bir doğulanla yenə doğular.
Bu sonet Şəkər Aslanın “Ömrün yayında” sonetlər çələngindəndir (XIII sonet). Bütün çələng boyu Ş.Aslan məhəbbəti – bu ali hissi tərənnüm edir. Və deyək ki, məzmunu formaya qurban vermir.
Burada qeyd edək ki, Azərbaycan ədəbiyyatında sonetlər çələnginin ilk nümunəsini (“Ömrün yayında”) 1978-ci ildə Şəkər Aslan yaratmışdır. H.Həşimli adını çəkdiyimiz həmin monoqrafiyada sonetlər çələnginin də yaranma tarixindən söz açır. Məlum olur ki, sonet kimi, sonetlər çələngi də İtaliyada yaranmışdır və bir sıra Avropa ədəbiyyatlarında, xüsusilə rus poeziyasında geniş yayılmışdır. Şəkər Aslan hansısa yazısında qeyd edir ki, onun sonetlər çələnginıi yazmasında rus şairi V.Solouxinin təkidi və təsiri olmuşdur. Ş.Aslanı ondan artıq sonetlər silsiləsinin və sonetlər çələnginin ımüəllifidir.
Qısaca sonetlər çələnginin özəlliyindən söz açaq. Sonetlər çələngi on beş sonetdən ibarətdər və bu on beş sonet bir-birilə eyni ideya ətrafında əlaqələndirilir. Amma bu çələngdə formal – qaçılmaz bir qayda var ki, ona mütləq əməl etməlisən. On dörd sonetin hər birinin başlanğıc misrası on beşinci sonetdə təkrar olunur və sonuncu sonet yaranır. Bundan başqa, birinci sonetin sonuncu misrası ikinci sonetin əvvəlində, ikinci sonetin sonuncu misrası üçüncü sonetin əvvəlində (sonrakılar da beləcə) təkrarlanır. Əlbəttə, sonet çələngi yaratmaq çox çətindir, – deyə düşünə bilərik. Təbii ki, çətindir, amma Cənub bölgəsində yaşayan şairlərimiz “Şəkər Aslan dərsini” yaxşı mənimsəməyə çalışmışlar. Şəkər Aslanla yanaşı, Vaqif Hüseynovun sonetlər çələnginin də (“Məhəbbət əyləncə deyil”, “İnsan”, “Lənkəran”) Cənub bölgəsi şairlərinə təsiri az olmayıb. Onun oğluna həsr etdiyi “İnsan” sonetlər çələngi həm şeiriyyət baxımından, həm məzmunca, həm də sonetlər çələnginin formal qaydalarına əməl etmək baxımından Azərbaycan sonetinin ən sanballı nümunələrindən biridir.
Xalı döşənməyib ömür yoluna,
Büdrəyib aşanda əzilməyəsən.
Qüvvət yığ dizinə, güc ver qoluna,
Dolayda təngiyib üzülməyəsən.
Qorxunc bir dərədə yolunu azsan,
Zülmət qurşun kimi çökər üstünə.
Qranit qayanın köksünü qazsan
Zirvə daş qalağı tökər üstünə.
Ancaq heç vaxt olma zirvə girinci,
İnci ol, zirvədə nə gəzir inci?
İncini bağrında gizləyir ümman.
Şairin sözünü yadda saxla gəl:
Hamıdan ağıllı, hamıdan gözəl,
Hamıdan güclüsən, insan, ey insan.
Təbii ki, bu yazıda Cənub bölgəsində yaşayan digər şairlərin sonetləri barədə geniş söhbət açmaq fikrində deyilik. Ancaq son iyirmi ildə az qala bütün yaradıcılığını sonetə həsr edən Elşad Səfərlini və Balayar Sadiqi də unutmayaq. Elşad Səfərlinin 2017-ci ildə “Lənkəran sonetləri” kitabı çapdan çıxıb və bu kitabda Elşadın 60 müstəqil soneti və iki sonetlər çələngi cəm olub. Hüseyn Həşimli həmin kitaba yazdığı ön sözdə E.Səfərlinin sonet yaradıcılığındakı axtarışlarından söz açır. Bu axtarışlar həm onun mövzu-tematika və bədii-sənətkarlıq xüsusiyyətlərini əks etdirir, sonet haqqında sonet, çevrilmiş sonet, yarımçıq sonet, başsız sonet, məsnəvi sonet, sonet-verlibr, sonet-broxokolon, yaxud monostix, axsaq sonet, birbaşa sonet, quyruqlu sonet, ikiqat sonet… növlərini ilk dəfə Azərbaycan poeziyasına gətirir. Əlbəttə, bu sonet növlərini Azərbaycan poeziyasında görüntüləmək maraqlı təşəbbüsdr. Üstəlik, E.Səfərlinin bir sıra sonetləri ayrı-ayrı sənətkarlara ithaf olunub (V.Şekspir, B.Pasternak A.Babayev, N.Həsənzadə, Xəlil Rza Ulutürk Ş.Aslan, V.Hüseynov və b.). Biz E.Səfərliyə onu arzulayaq ki, onun “sonet əməliyyatları” izsiz qalmasın, digər sonet müəllifləri də sonetin bu növlərindən istifadə etsinlər.
Nəhayət, son on ildə sonet yaradıcılığında az qala maksimum həddi də keçən Balayar Sadiqin sonetlər çələngləri haqqında. Onun “Allahın unutduğu adam” və “Payız məktubları” kitablarında 12 sonetlər çələngi toplanıb. Amma bu, nisbi saydır, 2016-dan üzü bəri Balayarın bir o qədər də sonetlər çələngi ilə rastlaşmışıq. Balayar müasir poeziyamızda heç kimə bənzəməyən, poetik üslubunun özünəməxsusluğu ilə seçilən şairdir, Onun şeirlərində poeziyamızın yaşarı ənənələri ilə modern şeir çalarları vəhdət təşkil edir. Bu cəhət özünü onun sonetlər çələnglərində də hiss etdirir. Biz elə bu jurnalda (2020, № 3-4) dərc etdirdiyimiz bir resenziyada Balayar Sadiqin Əli Kərim yolunu davam etdirdiyindən, onun assosiativ şeirə meyil etdiyindən, bənzətmə və metaforalara üstünlük verdiyindən söz açmışdıq və onu da qeyd etmişdik ki, Balayar sonetlər çələngində də uğur qazana bilir. Təbii ki, şair şeirin hansı növünə müraciət edirsə, onun, əgər belə demək mümkünsə, poetik sifəti dəyişmir. Şeirlərində olduğu kimi, B.Sadiq sonetlər çələngində də maraqlı, hətta gözlənilməz metaforalara, bir sözlə, bədii təsvir vasitələrinə meyil edir. Təbii ki, onun istər şeirlərində, istərsə də sonetlər çələngində içində uğursuz olanları da az deyil. Amma istər şeir olsun, istər poema, istərsə də sonetlər çələngi, hər bir poetik əsər bədii tamlığı və bütövlüyü ilə diqqəti cəlb etməlidir. Balayarın “Şəhid arzusutək gülümsə, Vətən”, “Ömrün dan yerinə məktublar”, “Həsrət qoxulu misralar”, “Tənhalıq rəngləri” sonetlər çələngi həm ideya-məzmun, həm də bədii ustalıq baxımından razılıq doğurur. Necə deyərlər, “çələng” hörülür, son ilmə də tamamlanır. Bir nümunə:
Ömrün süd qoxulu uzaqlığından,
Xatirə çayları hönkürüb axır.
Taleyin ot basmış binələrindən,
Bir səs qərib-qərib üzümə baxır.
Yamanca qarışıb yolların alnı,
Suallar bürüyüb dağı, dərəni.
Uşaq yaddaşımın əlindən tutub,
Yamyaşıl bir sual aşır bərəni.
Külək göy çəmənin darayır saçın,
Sürüşüb alnından yaşıl yamacın.
Yetim uşaq kimi çəhlim çığırır.
Könül, bu harayın başına dolan,
Bəyaz saçlarımdan o tayda qalan.
Bir kəndçi uşağı məni çağırır.
Bu sonet Balayarın “Ömrün dan yerinə məktublar” sonetlər çələngindəndir və Balayarın bir şair kimi özünəməxsusluğunu bəllədir.
Amma Balayarın poetik ustalığı heç də bütün sonetlərində aşkara çıxmır. Yaxşı olar ki, Balayar Sadiq hərdənbir nəfəsini də dərsin, tez-tez sonetlər çələnginə üz tutmaq təkrarçılığa da aparıb çıxarır.
Azərbaycan soneti haqqında oxuduqlarımızı, müşahidə etdiklərimizi, düşündüklərimizi ifadə etdik. “Uzaqdan gələn qonağın” milli şeirimizdə yerini müəyyənləşdirdik. Sonet müəllifləri haqqında söz açdıq. Nəticədə, mərhum tədqiqatçı Hüseyn Həşimlinin Azərbaycan soneti ifadəsinə haqq qazandırırıq…
USTACAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam!
USTACAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam!
