Sözün və millətin xidmətində Əkbər Qoşalı fenomeni və dərviş hikməti Müasir Azərbaycan ədəbiyyatı və ictimai fikri sadəcə bədii təfəkkürün deyil, həm də milli-mənəvi dəyərlərin, ümumi türk coğrafiyasının birliyinin tərənnümçüsü olan parlaq imzalarla zəngindir. Bu imzalar içərisində şair, nasir, publisist və ictimai xadim Əkbər Qoşalının (Yolçuyev Əkbər Mehdi oğlu) özünəməxsus yeri, çəkisi və xidmətləri var. O, 1990-cı illərin çətin, lakin intibahla dolu ədəbi-ictimai mühitindən boy göstərərək, qısa müddətdə həm qələmi, həm də təşkilatçılıq qabiliyyəti ilə çağdaş mədəniyyət tariximizə adını yazdıran simalardan birinə çevrilmişdir. Əkbər Qoşalı 3 aprel 1973-cü ildə Azərbaycanın qədim saz-söz ocaqlarından biri olan Tovuz rayonunun Qoşa kəndində dünyaya göz açmışdır. Doğulduğu torpağın bədii-fəlsəfi havası, təbiətin və el-obanın ruhu onun gələcək yaradıcılığının əsas mayasını təşkil etmişdir. Sonradan götürdüyü “Qoşalı” təxəllüsü də elə doğma kəndinə, kökünə və yurduna olan sarsılmaz bağlılığın rəmzi təzahürüdür. Onun gənclik illəri Azərbaycanın müstəqillik uğrunda mübarizə apardığı və yeni dövlət quruculuğu mərhələsinə qədəm qoyduğu dövrə təsadüf edir. Əkbər Qoşalı təhsil illərində fərqli sahələri uğurla uzlaşdırmağı bacarmışdır. O, 1990–1995-ci illərdə Azərbaycan Texniki Universitetində dəqiq elmlərin sirlərinə yiyələnsə də, qəlbindəki yaradıcılıq alovu onu humanitar sferaya, dövlətçilik elminə sövq etmişdir. Bu məqsədlə o, 1998–2001-ci illərdə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasında ali təhsil alaraq, bir aydın və idarəçi kimi dünyagörüşünü daha da genişləndirmişdir. Bu mükəmməl sintez – texniki dəqiqliklə humanitar ruhun və dövlətçilik təfəkkürünün birliyi onun gələcək publisistikasında həlledici rol oynamışdır. Əkbər Qoşalı sadəcə masa arxasında yazıb-yaradan fərdi müəllif deyil, o, həm də bütöv bir nəslin formalaşmasında, ədəbi gəncliyin vahid platformada birləşməsində müstəsna xidmətləri olan təşkilatçıdır. 1990-cı illərdən etibarən peşəkar ədəbi fəaliyyətə başlayan ədib, qısa müddətdə mətbuatın diqqətini cəlb etmişdir. 1995-ci ildə Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin, 1998-ci ildə isə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin (AYB) üzvlüyünə qəbul edilməsi onun gənc yaşlarında qazandığı böyük etimadın göstəricisi idi. Onun fəaliyyətinin ən parlaq səhifələrindən biri Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyinin (DGTYB) qurulması (1998) və inkişafı ilə bağlıdır. 1998-ci ildə Qazaxıstanda keçirilən Dünya Türk Gəncləri Birliyinin VIII Qurultayında Əkbər Qoşalının Gənc Türk Yazarları Birliyinin başqanı seçilməsi təkcə onun deyil, bütövlükdə Azərbaycan ədəbi gəncliyinin türk dünyasındakı böyük uğuru idi. Əkbər Qoşalının tərtibçiliyi və redaktorluğu ilə işıq üzü görən “Qar çiçəyi”, “Türkün səsi”, “Bölgələrdən səslər”, “Çağdaş Azərbaycan ədəbi qurumları”, “Çağdaş Azerbaycan Şiiri” (Ankara), “Yeni nəsil Azərbaycan aşıqları”, “Yeni nəsil Qazax şeiri”, “Gənc Tatar şeiri”, “Gənc Qırğız şeiri” və digər toplular ümumi türk mədəniyyətinə xidmət edən misilsiz qaynaqlardır. Bu nəşrlər göstərir ki, Ə.Qoşalı üçün ədəbiyyat coğrafi sərhədləri aşan, Altaylardan Balkanlara qədər uzanan böyük bir mənəvi vəhdətdir. Əkbər Qoşalının publisist fəaliyyəti də zəngin və çoxşaxəlidir. O, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin mətbu orqanları olan tarixi “Ədəbiyyat qəzeti” və “Ulu çinar” dərgisi redaksiya heyətinin, habelə Milli Qeyri-Hökumət Təşkilatları Forumunun və CASCFEN-in İdarə Heyətinin üzvü kimi vətəndaş cəmiyyətinin və söz azadlığının qorunmasında aktiv mövqe nümayiş etdirir. Onun bu fədakar əməyi dövlət tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir. Müxtəlif nazirliklərin Fəxri Fərmanlarına, eləcə də “Rəsul Rza”, “Şahmar Əkbərzadə”, “Respublika Gənclər Mükafatı” və “Fəxri Gənc” mükafatlarına layiq görülən ədibin ən böyük dövlət təltiflərindən biri isə 15 iyul 2015-ci ildə ölkə Prezidenti tərəfindən kütləvi informasiya vasitələrinin inkişafındakı xidmətlərinə görə “Tərəqqi” medalı ilə təltif edilməsidir.
Poeziyada dərviş hikməti: “Yollar gərək qutlu olsun!..”
Əkbər Qoşalının ictimai və publisistik fəaliyyəti ilə yanaşı, onun poeziyası dərin fəlsəfi axtarışların, sufizm və dərvişlik fəlsəfəsinin müasir boyalarla ifadəsidir. Müəllifin “Yollar gərək qutlu olsun!..” adlı şeiri bu baxımdan onun poetik dünyagörüşünü, insan və zaman, haqq və yol haqqındakı fəlsəfi qənaətlərini anlamaq üçün mükəmməl bir bədii nümunədir. Şair əsərdə birbaşa Şərq mistisizminin və müdrikliyinin simvolu olan “dərviş” obrazına üz tutur. Şairin dərvişə verdiyi sual zahirən məişət xarakterli görünsə də, daxilən dərin fəlsəfi təzada əsaslanır:
“Bu gün mənim sualım var – Sualım var dərvişə. Dərviş, görüm saqqalına qırov düşsün, sözün yerə düşməsin… Söylə, dərviş, uzanınca yatağına sən o yorğun saqqalını yorğanın üstə qoyursan, yoxsa yorğan altına?..”
Dərvişin bu suala verdiyi cavab şairin zaman konsepsiyasını ortaya qoyur. Müdrik dərviş saqqalını yorğanın deyil, “illərin üstə” qoyduğunu deyir. Bu, ömür yolunun, qazanılan mənəvi təcrübənin yaddaş süzgəcindən keçərək uzanmasıdır. Ən əsası isə dərviş nə qışda, nə də yayda “naxələf söz gəzdirmədiyini” bəyan edir ki, bu da Əkbər Qoşalının özünün həyat amalı olan sözə sadiqlik prinsipinin poetik təzahürüdür:
“Qış düşüncə saqqala da qırov düşər, gəzəryiyik; amma nə qış, nə də yayda naxələf söz gəzdirmədik. Saqqalımı soruşursan – nə yorğanın üzərinə, nə altına qoyuram. Mən onu qoymuşam illərin üstə… “Uzun, incə bir yol”dursa yolumuz, saqqal özü yaddaş kimi hey uzanar, uzanar…
Şair dərvişin dili ilə insan xarakterinin mürəkkəbliyini və zamanın ironiyasını ustalıqla ifadə edir. “Atı tərsinə nallayan hara getsə, izi başqa səmtə çəkər” misrası dünyadakı ikiüzlülüyün, daxili və xarici dünyası tərs mütənasib olan insanların bədii ifşasıdır. Lakin bu mənzərənin qarşısında dərviş sarsılmaz bir həqiqəti xatırladır: “Amma kim aldadar yolu? Yol ayağı tanıyar…” Yolun ayağı tanıması – insanın öz taleyindən, əməllərindən və daxili niyyətindən qaçmağının qeyri-mümkünlüyünə işarədir. İnsan yolu aldada bilmez, çünki haqq yolu ancaq ona layiq olan saf addımları qəbul edir:
“Sonra, sonra nə söylədi bizim dərviş? – Dedi dərviş: “Atı tərsinə nallayan hara getsə, izi başqa səmtə çəkər… Dünya elə adamlarla doludur: özləri bir yana gedər, kölgələri başqa yana… Amma kim aldadar yolu? Yol ayağı tanıyar…” Şeirdə mistik və romantik ruhun birləşdiyi ən gözəl məqamlardan biri “gül suyu” metaforasıdır. Uzaq şəhərlərdə olan çox yaxın birinin göndərdiyi bu pay, əslində fiziki məsafələrin mənəvi yaxınlıq qarşısında əhəmiyyətsizliyini göstərir. Dərviş gülün və suyun hər ikisinin ayrı-ayrılıqda “haqq” olduğunu, lakin onlar qarışanda fərdi varlıqların qeyb olub vahid bir adın – eşqin, vəhdətin yarandığını vurğulayır:
“Dərviş sonra yavaş-yavaş keçdi təzə söhbətə: Gül suyunu soruşurdun… Gül də haqdı öz yerində, su da haqdır, su da haqq. Qarışınca bir-birinə ikisindən bir ad doğur, qeyb olur qeyb olasılar, qalır orda qalasılar.”
Bu sətirlər təsəvvüfdəki “fənafillah” (haqqın içində ərimək) və əbədiyyət fəlsəfəsinin poetik dillə şərhidir. Keçici olan maddiyyat yox olur, əbədi olan mənəviyyat və sevgi isə qalır. Şeirin kulminasiya nöqtəsi “Dərviş elə susa bilir, dərviş elə danışır – Deyərsən ki, iki dodaq aralanan iki dünya kimidi…” Bu iki dünya arasından çıxan son nəsihət isə təkcə şeirin qəhrəmanına deyil, bütün bəşəriyyətə ünvanlanmış bir həyat fəlsəfəsidir:
“Mənim cavabımın ardınca getmə. Özünə ver sualını; Düz cavabı axtaranlar bir gün, əlbət, dayanar. Düz sualı axtaransa ömrü boyu yol gedər…”
Əkbər Qoşalı bu möhtəşəm sonluqla insana hazır cavablar ardınca qaçmağı deyil, daxili dünyasını sorğulamağı, daim axtarışda olmağı məsləhət görür. Çünki hazır cavab tapan insan dayanır, inkişafdan qalır. Lakin doğru sualı axtaran insan ömrü boyu təkmilləşir, mənəvi ucalığa doğru fasiləsiz bir “yol gedir”. Əkbər Qoşalının həm ictimai-publisistik fəaliyyəti, həm də bu şeirdə nümayiş etdirdiyi poetik təfəkkürü bütöv bir dərviş qətiyyətinin təzahürüdür. O, tərtib etdiyi kitablarla, qurduğu ədəbi körpülərlə türk dünyasının səpələnmiş dəyərlərini bir araya gətirdiyi kimi, poeziyasında da insanı öz daxili dünyası ilə üz-üzə qoyur. Yaradıcılığında həm elmi dəqiqliyi, həm də dərviş fəlsəfəsini yaşadan Əkbər Qoşalının söz yolları hər zaman qutlu, axtardığı “düz suallar” isə əbədi olsun!
“TƏBƏSSÜM YARADAN TƏXƏYYÜL” — karikatura, illüstrasiya və dostluq şarjlarının rəngarəng sənət dünyası 25 sentyabr 2026-cı il tarixində Əzim Əzimzadənin Ev Muzeyində Təxəyyül Art Groupun təşkilatçılığı və Əzim Əzimzadənin Ev Muzeyinin dəstəyi ilə “TƏBƏSSÜM YARADAN TƏXƏYYÜL” adlı sənət sərgisi keçirilib. Azərbaycan karikatura sənətinin görkəmli nümayəndəsi Əzim Əzimzadənin adını daşıyan məkanda keçirilən sərgi karikatura, illüstrasiya və dostluq şarjlarına həsr olunub. Tədbirin əsas məqsədi yumor və sənətin vəhdətini nümayiş etdirmək, rəssamların yaradıcı təxəyyülünü geniş auditoriyaya təqdim etmək və incəsənətin insanlarda xoş təəssürat, təbəssüm və pozitiv emosiyalar yaratmaq gücünü ön plana çıxarmaq olub. Sərgidə təqdim olunan əsərlərdə gündəlik həyatın müxtəlif məqamları, insan xarakterləri, sosial münasibətlər və həyatın maraqlı tərəfləri rəssamların fərdi yaradıcılıq üslubu və özünəməxsus baxış bucağı ilə əks olunub. Karikaturanın satirik dili, illüstrasiyanın poetik ifadə imkanları və dostluq şarjlarının özünəməxsus yumoru, sərginin ümumi ab-havasına xüsusi rəng qatıb. İlk olaraq muzeyin direktoru İradə xanım Əzimzadə tədbiri açaraq Əzim Əzimzadənin həyat və yaradıcılığı haqqında geniş məlumat vermişdir. Daha sonra qrup müavini Vüsalə Yunusova bu mövzu ilə bağlı sərginin məhz Ə.Əzimzadənin ev muzeyində ərsəyə gəlməsini xüsusi vurğulamış, özünün tələbəlik illərində çəkdiyi illüstrasiyalar haqqında xatirələrini bölüşmüşdür. Qrup rəhbəri Natiq Nəcəfzadə də qonaqları salamlamış, sərgi içtirakçılarını bu sərgi münasibətilə təbrik etmişdir. Sərgidə sənət və mədəniyyət ictimaiyyətinin nümayəndələri, rəssamlar və yaradıcı şəxslərlə yanaşı, fəxri qonaqlar da iştirak ediblər: Yavər Əsədov, Gündüz Hunlar, Xeyrulla Ağayev Nəzakət Eminqızı, Rəsmiyyə Heybətağaqızı, Pərixanım Mikayılqızı öz təbriklərini çatdırmışlar. Sərgi iştirakçıları – Vüsalə Yunusova, Fərəh Babayeva, Fidan Mehman, Günay Əsgərova, Xalidə Kazımova, İlahə Əhmədova, İlkanə Hacıyeva, Qənirə Əsgərova, Lətifə Şamilova, Məryəm Abdullazadə, Məryəm Əsgərovanın çəkdikləri dostluq şarjları qonaqlar tərəfindən çox maraqla qarşılanmışdır. Tədbir zamanı sərgi iştirakçıları və qonaqlar arasında yaradıcılıq, incəsənət və karikatura sənətinin inkişafı ilə bağlı fikir mübadiləsi aparılıb. Sonda sərgi iştirakçılarına sertifikatlar təqdim olunub, fotoqraf Nofəl Ümid tərəfindən xatirə fotoları çəkilmişdir. Beləliklə, “TƏBƏSSÜM YARADAN TƏXƏYYÜL” sərgisi bir daha göstərdi ki, sənət yalnız düşündürmək deyil, həm də təbəssüm yaratmaq, insanları bir araya gətirmək və xoş emosiyalar bəxş etmək gücünə malikdir. Təxəyyül Art Group bundan sonra da müxtəlif sənət istiqamətlərini bir araya gətirən, rəssamların yaradıcılığını dəstəkləyən və Azərbaycan incəsənətinin təbliğinə xidmət edən layihələri həyata keçirməyi planlaşdırır. Bir sözlə yaradıcılıqdan doğan təxəyyül, sənətdən yaranan təbəssüm.
Görkəmli xalçaçı-rəssam, sənətşünas alim, pedaqoq və Xalq rəssamı Lətif Kərimov Azərbaycan xalça sənətinin inkişafı, tədqiqi və təbliği sahəsində mühüm xidmətlər göstərmişdir. Onun çoxşaxəli yaradıcılığı milli xalçaçılıq ənənələrinin qorunması və inkişaf etdirilməsi, xalça ornamentlərinin və kompozisiya xüsusiyyətlərinin sistemləşdirilməsi, eləcə də zənginləşdirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. 2026-cı ilin noyabr ayında Azərbaycan təsviri sənətinin görkəmli nümayəndəsi, məşhur xalçaçı-rəssam, xalçaşünas alim və pedaqoq, SSRİ Dövlət mükafatı laureatı, Xalq rəssamı Lətif Hüseyn oğlu Kərimovun anadan olmasının 120 ili tamam olur. Azərbaycan Milli Kitabxanası tərəfindən Lətif Kərimovun anadan olmasının 120 illik yubileyinə həsr olunmuş “Xalq rəssamı Lətif Kərimov” adlı biblioqrafik icmal hazırlanmışdır. Biblioqrafik icmalda Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Lətif Kərimovun 120 illik yubileyinin qeyd edilməsi haqqında Sərəncamı, sənətkarın həyat və yaradıcılığına dair materiallar, əsərləri, kitabları və izonəşrləri, həmçinin onun haqqında nəşr edilmiş kitab və izonəşrlər, dövri mətbuat materialları sistemli şəkildə təqdim edilmişdir. İcmalda, həmçinin Lətif Kərimovun 100 illik yubileyinin qeyd edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı, Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin onun Azərbaycan SSR fəxri fərmanı ilə təltif edilməsi haqqında Fərmanı, sənətkarın xatirəsinin əbədiləşdirilməsi, fəxri adlara layiq görülməsi, dövlət mükafatları və ordenlərlə təltif edilməsi ilə bağlı məlumatlar öz əksini tapmışdır. Lətif Kərimovun zəngin elmi, bədii və pedaqoji irsini sistemli şəkildə əks etdirən biblioqrafik icmal sənətkarın yaradıcılığının öyrənilməsi, tədqiqi və təbliği baxımından mühüm elmi-informasiya mənbəyi kimi əhəmiyyət daşıyır. Vəsait kitabxanalara Lətif Kərimovun irsi ilə bağlı informasiya resurslarını müəyyənləşdirmək, fondlarda müvafiq ədəbiyyatın mövcudluğunu araşdırmaq, habelə istifadəçilərin informasiya tələbatının daha dolğun ödənilməsini təmin etmək üçün zəruri məlumatlar təqdim edir. Biblioqrafik icmalın elektron formatda hazırlanması və internet vasitəsilə istifadəyə verilməsi onun informasiya əlçatanlığını və istifadə imkanlarını genişləndirir. Bu baxımdan, elektron resurs milli mədəni irsin öyrənilməsi və təbliği ilə yanaşı, kitabxanaların rəqəmsal informasiya xidmətlərinin inkişafına və məsafədən informasiya xidmətinin təşkilinə də töhfə verir. Biblioqrafik icmal ilə https://anl.az/down/nesrler2026/L.Kerimov2.pdf linkindən istifadə edərək tanış ola bilərsiniz.
BABANIN TƏZƏ DƏB AYAQQABILARI (miniatür hekayə) Təzə ayaqqabımı ayağımda görən kimi nəvəm içini çəkdi: –Uxxxx… baba…. –Nə olub, a bala?! –Bu ayaqqabı hardandı səndə? –Oğurlamşam. –İnanıram oğurlamağına! –Şəmşəm, nə demək istəyirsən?! –A kişi, bu sənin zövqün deyil axı?! –Zövq də şəxslə bağlıdı, bala? –Əlbəttə. Gözlərimi qıyıb, üzünə baxdım. –Belə ayaqqabıları biz geyə bilərik! Bu bizim yaşımıza yaraşır. –Sizin acığınıza özüm geyəcəm. –Gey… qızlar görən kimi… bəyənəcək! –Məni?! –Xeyr, ayaqqabını. Üzünə baxanda… incimə… qaqqıldayıb – şaqqıldayacaqlar. –Qoy ürəkləri açılsın?! –Səni tələbə yoldaşın çaşdırıb. – Hansı tələbə yoldaşım?Aydını deyirsən, İxtiyarı deyirsən, Bahadırı deyirsən?! –Nizami babanı. O günü deyirdin axı, qızı İlahə xa¬nım ona modnı ayaqqabı alıb. Mən də alacam. Deməli, belə ayaqqabıları geyəcəksiniz indən belə… hə?! –Əmin ola bilərsən! –Sözüm yoxdu, vallah! –Bala, nə sözün olacaq?! İndi də geyməsək, haçan geyəcəyik?! Nə paxıllıqdı, qoysana ayaqlarımız sevinə. –Sağlıqla geyinin. Onsuz da indi komediya yazan yazıçılarımız qalmayıb. Adamların güldürmək də xeyirxah hərəkətdi. 23.09.2026
Ədəbi tənqid və sənətşünaslıq çox zaman müəllifin yaradıcılıq irsinə sadəcə bioqrafik faktların, rəqəmlərin və xronoloji tarixlərin açıqlanması ilə yanaşır. Ancaq ömrünün yarım əsrdən çoxunu ağ vərəqlərlə baş-başa keçirmiş söz sahibinin dünyası quru təqvimlərin sərhədinə sığışmaz. Təqdim olunan yazı yaşanan ömür yolunun sadəcə hesabatı deyil. Məqalənin məqsədi yazıçı-jurnalist, tədqiqatçı Ayətxan Ziyadın 57 illik masaarxası fəaliyyətinin zahiri xronologiyasını deyil, onun yaradıcı təfəkkürünün daxili nüvəsini, sətiraltı fəlsəfi qatlarını oxucuya çatdırmaqdır. Məqalə “Ayətxan Ziyad” imzasınınədəbiyyatda, mətbuatda və elmdə qərar tutduğu mənəvi sahillərin fəlsəfi koordinatlarını üzə çıxarır.
Oxucu yazını mütaliə etməklə məqam-məqam A.Ziyad yaradıcılığının üç əsas sütununu – onun publisist-jurnalist peşəkarlğını, bədii nəsrində və poeziyasında artıq özünü təsdiq etmiş lirik MƏN-ini və tədqiqatçı zəkasının metodologiyasını dünya təfəkkür tarixinin tanınan nümayəndələri ilə paralel şəkildə özü üçün aydınlaşdımaq imkanı əldə edir. Məqalə, A.Ziyadın həm mətbuatdakı kəskin, ifşaedici, qarşısıalınmaz çıxışlarını, həm də arxivlərin zəngin dərinliyindən aşkarlanan elmi tutumunu Martin Haydegger, Mişel Fuko, Anri Berqson, Qaston Başlar, Valter Benyamin və digər mütəfəkkirlərin varlıq və yaddaş nəzəriyyələri ilə müqayisəli müstəvidə təhlil edir.
Adları çəkilən filosofların dil saflığı, unudulmayan yaddaş və insan ömrünün zaman dəyəri haqqındakı düşüncələri, əslində eyni bir mənəvi təməldə birləşir. Onların ortaq bir fikri var idi: əsl sənət və dürüst söz zamanın sınağından uğurla keçir. Onlar heç vaxt unudulmur və gələcək nəsillərin yaddaşına həmışəlik həkk olunur.
Bu fəlsəfi baxış oxucuya “Ayətxan Ziyad” imzasının sadəcə keçici gündəlik mətbuat yazıları ilə məhdudlaşmadığını, yazıçının 57 illik bədii və elmi irsinin dərin fəlsəfi qatlara malik bir yaddaş arxeologiyası nümunəsi olduğunu aydınlıqla nümayis etdirir.
Araşdırmalarımız bu qənaətimizi bir daha təsdiq edir ki, fəlsəfi qatlardan yetərincə bəhrələnmək imkanında olan qələm sahiblərinin əsərləri daha yüksək bədii qalıcılıq qazanır. Sözügedən keyfiyyətləri dərindən analiz etmək üçün oxucunu A.Ziyadın əsərləri nümunəsində sözün yaddaş arxeologiyasının fəlsəfi qatlarıdan biri ilə tanış edirik.
IX QAT: Təxəyyülün mənəvi bünövrə məkanı: uşaqlıqdan yaddaşa
((Gaston Başlyarın (Gaston Bachelard)uşaqlıq təəssüratları və poetika fəlsəfəsi işığında)
VIII qatda insanın öz iç dünyasına çəkilən təfəkkürünün, yaşantının müşahidədən heyrətə, heyrətdən düşüncəyə, düşüncədən sözə çevrilməsi üzərində dayanmışdıq. IX qat həmin prosesin daha ilkin mərhələsinə – insanın dünyanı ilk dəfə necə gördüyünə, ilk sözləri necə mənimsədiyinə, ətrafındakı əşyaları, səsləri, hadisələri necə mənalandırdığına yönəlir. Burada məsələ yalnız uşaqlıqdan danışmaq deyil. Daha dərin sual budur: sonralar insanın təxəyyülünə, yaddaşına və sözünə çevriləcək ilk material harada yaranır?
Gaston Başlyarın fəlsəfi-estetik düşüncəsi bu sual üçün mühüm nəzəri açar verir. “Məkanın poetikası”nda məkan yalnız insanın yaşadığı fiziki yer kimi deyil, onun daxili dünyasının formalaşdığı intim sahə kimi götürülür. Ev, otaq, künc, yuva kimi yaxın məkanlar insanın uşaqlıq təəssüratlarını qoruyan, xəyalın və xatirənin formalaşmasına şərait yaradan daxili məkanlara çevrilir. G.Başlyarın üçün uşaqlıq yaddaşı sadəcə keçmişdə qalmış hadisələrin siyahısı deyil; həmin yaşantıların sonrakı həyat və təxəyyül içində yenidən canlanmasıdır.
Bu baxış IX qat üçün əsas nəzəri istiqaməti müəyyənləşdirir: yaddaşın ən dərin qatına keçmək üçün yalnız xatırlanan hadisələrə deyil, həmin hadisələrin insanın daxilində ilk dəfə hansı obraz, duyğu və söz şəklində yarandığına baxmaq lazımdır.
IX fəlsəfi qat üçün daha mühüm olan məqam tədqiqatla yaradıcılığın bir nöqtədə qovuşmasıdır. A.Ziyadın uşaq ədəbiyyatına yönələn tədqiqatları bu baxımdan onun yaradıcılıq yolunda təsadüfi bir mövzu dəyişikliyi kimi görünmür. 2017-ci ildən başlayaraq bu sahədə apardığı araşdırmalar, xüsusən Zahid Xəlil və Zaur Ustac yaradıcılığına həsr etdiyi monoqrafiyalar, onlarla məqalə uşağın poetik dünyasının necə qurulduğu məsələsinə elmi marağının göstəricisidir.
“Zahid Xəlil yaradıcılığının nəzəri-poetik sistemi: konseptual-çərçivə və metodoloji yanaşma” və “Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi, yaxud uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” adlı monoqrafiyalarda diqqət konkret müəlliflərin yaradıcılığı üzərində cəmlənsə də, bu tədqiqatların arxasında daha geniş məsələ dayanır: uşaq dünyasının poeziyada hansı bədii və düşüncə mexanizmləri ilə yaradılması.
Z.Ustacın yaradıcılığının Zahid Xəlil, Qəşəm İsabəyli və Rafiq Yusifoğlu ilə müqayisəli müstəvidə nəzərdən keçirilməsi də bu baxışın çərçivəsini genişləndirir. Burada uşaq poeziyasına yalnız mövzu kimi deyil, ayrıca poetik düşüncə sahəsi kimi yanaşılır.A.Ziyad uşaqlıq dünyasının necə qurulduğunu, hansı sözlərdən, obrazlardan, münasibətlərdən və yaddaş elementlərindən ibarət olduğunu araşdırır.
A.Ziyad uşaq ədəbiyyatına kənardan baxan tədqiqatçı mövqeyi nümayiş etdirmir.Onun özünün də uşaqlar üçün yazdığı “Sevda, Babək və dostları” adlı kitabı nəşr edilib. “Ömrüm bir yaşıl yarpaq, rəngləri mənimkidi” və “Qara, məxmər gecələrim” kitablarında bu silsilə ayrıca bölmə kimi verilmişdir.A.Ziyadın özünün uşaq şeirlərin olması tədqiqatçı baxışına başqa bir istiqamət əlavə edir.
Beləliklə, IX qatın əsas məsələsi yalnız “A.Ziyad uşaq ədəbiyyatını araşdırıb” demək deyil. Məsələ ondadır ki, uşaq dünyasına tədqiqatçı kimi baxan insanın öz yaradıcılığında həmin dünyanın poetik mexanizmləri necə üzə çıxır və bu mexanizmlər yaddaşın formalaşması ilə necə əlaqələnir?
Uşaqlıq: yaddaşın deyil,
yaddaşın yaranmasının məkanı
G.Başlyarın məkan fəlsəfəsinin bu qatda ən mühüm tərəfi uşaqlığın yalnız zaman mərhələsi kimi deyil, insanın daxili dünyasının ilkin məkanı kimi anlaşılmasıdır. Uşaqlıqda yaşanan hər hadisə gələcəkdə eyni şəkildə xatırlanmır. Bəzən böyük hadisələr unudulur, çox kiçik bir detal isə yaddaşda qalır. Çünki yaddaş hadisənin böyüklüyünə görə deyil, onun insanın daxili dünyasında yaratdığı izə görə işləyir.
Uşaq üçün dünyanın ölçüsü də böyüklərinkindən fərqlidir. Yaşlı adamların əhəmiyyətsiz hesab etdiyi bir hadisə uşağın dünyasında ciddi emosional hadisəyə çevrilə bilər. “Sevda, Babək və dostları” kitabındakı “Qənd balam, şəkər balam” şeirində bu xüsusiyyət xüsusilə aydın görünür. Uşağın yeni-yeni dil açması sadəcə fizioloji inkişaf faktı kimi təqdim edilmir. “Bal tökülür dodağından” ifadəsi ilə ilk sözlər poetik hadisəyə çevrilir. Uşağın danışmağa həvəsi, sözün ardınca söz gətirməsi, hər sözün bir nəğmə kimi səslənməsi onun dünyasında dilin necə meydana gəldiyini göstərir.
Burada G.Başlyarın nəzəri fikri ilə A.Ziyadın poetik nümunəsi arasında təbii bir əlaqə yaranır. G.Başlyar üçün insanın ilkin məkanı onun sonrakı təxəyyülünün daxili materialını hazırlayırsa, A.Ziyadın şeirində də uşağın ilk danışığı adi məişət faktı olaraq qalmır; sonralar xatırlana biləcək poetik obraza çevrilir. Uşağın ilk sözü burada həm dilin, həm də yaddaşın başlanğıcıdır.
Eyni xüsusiyyət saçının kəsilməsi ilə bağlı şeirdə də görünür. Böyüklər üçün sadə bir məişət hadisəsi olan saç kəsilməsi uşaq üçün itkiyə çevrilir. “İndi o saçının harasın darasın?” sualının təkrarı (əslində, təkriri) uşağın həmin hadisəni necə qəbul etdiyini göstərir. Təkrir burada yalnız ritmik vasitə deyil; uşağın fikrinin eyni nöqtənin ətrafında dolaşmasını, baş vermiş dəyişikliklə barışa bilməməsini ifadə edir.
Bu nümunələr göstərir ki, uşaqlıq yaddaşının materialı çox vaxt böyük hadisələrdən yox, ilk dəfə yaşanan kiçik təcrübələrdən yaranır. Sonrakı yaradıcılıq üçün əhəmiyyət daşıyan da həmin hadisələrin böyüklüyü deyil, onların uşağın daxili dünyasında yaratdığı münasibətdir.
Məkan xatirədən
obraza çevriləndə
G.Başlyarın məkan poetikasında uşaqlıq məkanının mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun yalnız xatırlanan yer olmamasıdır. İnsan həmin məkanı sonradan xəyalında yenidən qurur. Buna görə də, poetik təxəyyül keçmişi olduğu kimi təkrarlamır, onu yenidən görür və yeni obraz münasibətləri içində yaşadır.
A.Ziyadın “Arazxan evcik tikir” şeiri bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Uşaq domino daşlarından ev qurur. Hər dəfə sonuncu daşı qoyanda “ev” dağılır. Sonda bacısı Sevda köməyə gəlir.
Bu sadə uşaq oyununun arxasında uşağın məkanla münasibətinin mühüm xüsusiyyəti dayanır: uşaq üçün qurmaq son nəticə deyil, qurmağın özüdür. Ev yalnız hazır konstruksiya deyil; onun qurulması, dağılması və yenidən qurulması təxəyyülün hərəkətidir.
G.Başlyarın məkan fəlsəfəsi baxımından yanaşdıqda bu detal təsadüfi görünmür. Ev insanın ən ilkin daxili məkanlarından biridir. A.Ziyadın şeirində isə ev artıq hazır yaşayış məkanı kimi deyil, uşağın öz əli ilə yaratdığı xəyal məkanı kimi meydana çıxır. Deməli, burada məkan yaddaşın saxlandığı yer olmaqdan əvvəl təxəyyülün qurduğu yerə çevrilir.
“Qar yağışı” şeirində də təbiət uşağın baxışında adi fiziki hadisə olmaqdan çıxır. Qarın hərəkəti, səsi, görünüşü və kənddən şəhərə qədər yayılması uşaq təxəyyülünün dili ilə canlandırılır. Kiçik Babəkin qarla oynamaq istəyi isə təbiəti müşahidə etməkdən onu öz oyun məkanına çevirməyə keçidi göstərir.
“Bütöv dünya mənimdi” şeirində bu münasibət daha da genişlənir. Uşağın dünyaya münasibəti sərhədlərlə müəyyənləşmir: günəş, çiçəklər, çöl və ətraf aləm onun təxəyyülündə bir bütöv məkan kimi qavranılır. Bu, uşağın dünyanı mənimsəməsinin poetik formasıdır.
Beləliklə, G.Başlyarın nəzəriyyəsindəki “məkan → xəyal” əlaqəsi A.Ziyadın uşaqlar üçün yazdığı şeirlərdə “ətraf aləm → uşaq baxışı → oyun və obraz” formasında konkretləşir.
İlk sözün arxasında
ilk dünya
Uşağın dili böyüklərin dilinin sadələşdirilmiş forması deyil, uşaq sözü öz təcrübəsinin içindən qəbul edir. Bu səbəbdən böyüklərin məcazi, zarafat və ya şərti şəkildə işlətdiyi ifadələr uşaq üçün həqiqi məna daşıya bilər.
“Sadəlövhlük” şeirində uşağın Könülün “vay, ürəyim düşdü” ifadəsini həqiqi mənada qəbul etməsi bunun sadə, lakin dəqiq nümunəsidir. Ana zarafatla “get, axtar quzum” deyir, uşaq isə böyüyün dil oyununu öz məntiqi ilə qəbul edir.
Burada əsas məsələ sadəlövhlük deyil. Şeir uşağın dil ilə dünya arasında qurduğu birbaşa münasibəti göstərir. Böyük insan artıq məcazın şərtiliyini bilir; uşaq isə sözün arxasında konkret hadisə axtarır. Deməli, uşağın poetik dünyasının ilkin xüsusiyyətlərindən biri sözün əşya və hadisə ilə hələ tam ayrılmadığı mərhələdir.
Bu cəhət IX qat üçün əhəmiyyətlidir. Çünki yaddaşın arxeologiyası yalnız keçmiş hadisələri tapmaq deyil, həmin hadisələrin ilkin dilini də axtarmaqdır. İnsan dünyanı ilk dəfə hansı sözlərlə adlandırıbsa, sonrakı düşüncəsində həmin sözlərin izi qala bilər.
Bu baxımdan A.Ziyadın uşaq ədəbiyyatına tədqiqatçı münasibəti ilə öz uşaq şeirləri arasında daxili bir yaxınlıq görünür. Tədqiqatçı kimi o, uşağa təqdim edilən sözün keyfiyyətinə, poetik imkanına və uşağın dünyasına yaxınlığına diqqət yetirir. Mənbədə də onun uşaq ədəbiyyatı təhlilində əsas məsələlərdən birinin mətnin uşağın dünyasına nə dərəcədə yaxın olması olduğu vurğulanır.
Uşaq sual verəndə
mədəni yaddaş danışmağa başlayır
Uşaqlıq dünyasının mühüm xüsusiyyətlərindən biri də sualdır. Uşaq böyüklər üçün hazır və dəyişməz görünən mənaları sorğulaya bilir. Bu suallar bəzən sadə görünsə də, onların altında mədəni yaddaşla fərdi düşüncə arasında ilk qarşılaşma dayanır.
A.Ziyadın qarğa ilə bağlı şeirində uşağın “xeyir söylə, a qarğa” ifadəsinin yalnız boz qarğaya aid edilməsini soruşması belə bir nümunədir. Uşaq burada sadəcə quş haqqında sual vermir. O, böyüklərdən eşitdiyi bir ifadənin daxili məntiqini yoxlayır: əgər bir qarğaya “xeyir söylə” deyilirsə, niyə başqa qarğaya deyilmir?
Bu sualın əhəmiyyəti onun cavabında deyil, sualın özündədir. Çünki uşağın dünyasında artıq şifahi-mədəni yaddaşın bir parçası yaşayır, lakin uşaq onu olduğu kimi qəbul etməklə kifayətlənmir. O, həmin yaddaş elementinə öz sualını verir.
Bu, yaddaşın mexaniki ötürülməsi deyil. Mədəni yaddaş uşağın şüuruna daxil olur, lakin orada yenidən işlənir. Beləliklə, fərdi təfəkkür ilə kollektiv yaddaşın ilk əlaqələrindən biri yaranır.
“Bir ala qarğa…” şeirində də “xeyir söylə” ifadəsinin uşaqların kollektiv çağırışına çevrilməsi həmin prosesin başqa formasını göstərir. Burada artıq fərdi sual yox, kollektiv oyun və təkrar var. Folklorsayağı ifadə uşaqların dilinə daxil olaraq onların oyun dünyasının bir hissəsinə çevrilir.
Bu nümunələr A.Ziyadın uşaq ədəbiyyatı tədqiqatlarında diqqət çəkən məsələni də aydınlaşdırır: uşaq mətnində milli və mədəni yaddaş yalnız mövzu kimi təqdim olunmur. O, dilin içində, ifadədə, ritmdə, sualda və obrazda yaşayır.
Oyun:
yaddaşın ilk yaradıcı forması
Uşağın təxəyyülü oyun zamanı özünü daha aydın göstərir. Çünki oyun zamanı uşaq hazır dünyanı sadəcə qəbul etmir, onu dəyişdirir.
“Çapar oğlan” bu baxımdan IX qatın ən mühüm nümunələrindən biridir. Taxta qılınc, qamış at, uşaqların dəstəsi və “düşmənə hücum” oyunu uşağın təxəyyülündə Koroğlu obrazı ilə birləşir. Burada Koroğlu haqqında abstrakt məlumat verilmir. Milli-epik yaddaş uşağın oyununa daxil olur və uşaq özünü həmin dünyanın içində təsəvvür edir.
Bu, yaddaşın canlı mexanizmidir. Koroğlu adı sadəcə keçmişdən qalmış bir ədəbi surət olaraq saxlanılmır; uşağın oyununda yenidən hərəkətə gəlir.
G.Başlyarın uşaqlıq təəssüratlarının sonrakı xəyal dünyasında yaşaması haqqında düşüncəsi ilə bu nümunə arasında mühüm paralellik yaranır. Uşağın qarşısında hazır tarixi-epik dünya dayanır, lakin təxəyyül onu olduğu kimi təkrarlamır. Taxta qılınc həqiqi qılınca, qamış at həqiqi ata, uşaq isə öz xəyalında Koroğluya çevrilir.
Deməli, kollektiv yaddaşın uşağa keçməsinin ən təsirli yollarından biri onun oyuna çevrilməsidir. Yaddaş oyunla birləşəndə artıq kənardan öyrədilən məlumat deyil, uşağın öz təcrübəsinin bir hissəsi olur.
Ailə yaddaşı
gələcək haqqında təsəvvürə çevriləndə
Uşaq dünyası yalnız oyun və xəyal dünyası deyil. Ailə münasibətləri də həmin dünyanın ilkin mənəvi məkanını yaradır. Uşaq öz gələcəyini çox vaxt ətrafındakı böyüklərin həyatına baxaraq təsəvvür edir.
“Neftçi olacağam” şeirində uşağın atasını işə yola salması və gələcəkdə onun kimi neftçi olmaq istəməsi bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Burada peşə seçimi haqqında abstrakt fikir yoxdur. Uşağın gələcək təsəvvürü gündəlik ailə mənzərəsindən doğur. Ata işləyir, uşaq onu müşahidə edir və öz gələcəyini həmin müşahidənin davamı kimi qurur.
Beləliklə, uşaqlıq yaddaşı yalnız keçmişi saxlamır; gələcəyin ilkin obrazlarını da yaradır.
Bu xüsusiyyət G.Başlyarın uşaqlıq məkanına verdiyi əhəmiyyətlə səsləşir. İnsanın ilkin intim dünyasında formalaşan obrazlar yalnız keçmişə aid olmur. Onlar gələcək haqqında təsəvvürlərin də materialına çevrilir. Uşağın “mən nə olacağam?” sualına verdiyi ilk cavab çox vaxt “mən kimləri görürəm?” müşahidəsindən yaranır.
Uşaq oyunu
tarixlə qarşılaşanda
“Sevda, Babək və dostları” kitabındakı “Atam deyir ki…” şeiri IX qatın fəlsəfi mərkəzinə daha yaxın dayanır. Çünki burada uşağın oyunu ilə böyüyün yaddaşı bir nöqtədə qarşılaşır.
Uşaq müharibə oyunu oynayır. Ata isə bildirir ki, vaxtilə böyüklər də belə oyun oynayırdılar, bir-birlərini düşmən kimi təsəvvür edirdilər. Lakin sonra həqiqi müharibə gəldi və oyun gerçəkliyə çevrilərək insanların ürəyini dağıtdı. Bundan sonra onlar müharibə oyunu oynamadılar.
Bu şeir uşaqlıq yaddaşı ilə tarixi yaddaş arasındakı münasibəti çox sadə bir ailə dialoqu içində qurur. Uşaq üçün müharibə əvvəlcə oyundur. Ata üçün isə artıq yaşanmış həqiqətdir.
Burada yaddaşın ötürülməsi dərslik, tarix kitabı və ya rəsmi izah vasitəsilə baş vermir. Bir atanın sözü uşağın oyununa daxil olur və oyunun mənasını dəyişir.
Bu məqam “sözün yaddaş arxeologiyası” anlayışı üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki burada keçmişin izi birbaşa hadisənin təsvirində deyil, bir nəsildən digərinə keçən cümlədə yaşayır. Uşaq həmin cümləni eşidərək öz oyununun içində yeni məna ilə qarşılaşır.
G.Başlyarın fəlsəfəsi ilə A.Ziyadın bu şeiri arasındakı əlaqə də burada daha aydın görünür: uşaqlıq insanın daxili dünyasının ilk məkanıdırsa, ailə həmin məkanın ilk yaddaş mühitlərindən biridir. Uşağın eşitdiyi söz sonralar onun dünyaya münasibətində iştirak edə bilər.
Tədqiqatçı baxışı ilə
yaradıcı təcrübə arasında
A.Ziyadın uşaq ədəbiyyatına münasibətinin əhəmiyyəti yalnız onun bu sahədə yazdığı tədqiqatların sayında deyil. Əsas məsələ onun uşaq dünyasına hansı mövqedən yanaşmasıdır.
2017-ci ildən başlayan araşdırmalarında onun diqqətinin əsasən uşaq şairləri Zahid Xəlil və Zaur Ustac yaradıcılığı üzərində cəmləndiyi, bu tədqiqatlarda uşaq poeziyasının sənətkarlıq sistemi, poetik dil və uşaq dünyasının ifadə imkanlarının araşdırıldığı mənbədə göstərilir. Zaur Ustacın yaradıcılığı ilə yanaşı Zahid Xəlil, Qəşəm İsabəyli və Rafiq Yusifoğlu kimi müəlliflərlə müqayisələr də aparılır.
Bu fakt IX qatın əsas fəlsəfi məsələsini daha da dəqiqləşdirir. A.Ziyad əvvəlcə uşağın ədəbiyyatda necə göründüyünü araşdırır: “uşaq üçün yazılan söz necə olmalıdır, hansı poetik vasitələr onun dünyasına yaxınlaşa bilir, milli və mənəvi məzmun uşağın qavrayışına necə daxil olur?”
Sonra isə onun öz “Sevda, Babək və dostları” kitabında uşaq dünyasına yaradıcı mövqedən yanaşması görünür. Kitabdakı şeirlərdə ilk söz, ilk həyəcan, ilk qorxu, ilk sual, oyun, ailə münasibəti, təbiət, peşə arzusu, folklorsayağı ifadə və tarixi yaddaş kimi müxtəlif elementlər uşağın baxış bucağından təqdim olunur. Kitabın məzmununda bu mövzuların bir silsilə halında yerləşməsi də həmin istiqamətin sistemli olduğunu göstərir.
Burada tədqiqatçı ilə şair arasında mexaniki eynilik yaratmaq düzgün olmaz. Lakin hər iki istiqamətdə bir ortaq diqqət görünür: uşaq dünyasının sözə necə çevrildiyi.
Tədqiqatçı bu prosesi başqasının yaradıcılığında araşdırır. Şair isə onu öz poetik təcrübəsində sınaqdan keçirir.
IX qatın əsl fəlsəfi yükü də məhz bu iki baxışın kəsişməsində yaranır.
Yaddaşın
ilkin arxivi
Beləliklə, IX qat bizi yaddaşın özündən daha əvvəlki bir mərhələyə gətirir: yaddaşın yaranma mərhələsinə.
Uşağın ilk sözü burada sadəcə danışmağa başlamaq deyil. o, dil ilə dünya arasındakı ilk əlaqədir.
Saçının kəsilməsi ilə bağlı kiçik inciklik sadəcə uşaq şıltaqlığı (kaprizi) deyil, o, itki hissinin ilk təcrübələrindən biridir:
– “Sadəlövhlük”də sözün birbaşa mənası uşağın dünyanı necə qəbul etdiyini,
– Qarğa haqqında sual mədəni yaddaşın uşaq şüurunda necə sorğuya çevrildiyini göstərir;
– “Çapar oğlan”da Koroğlu uşağın oyununa daxil olur və epik yaddaş canlı təxəyyülə,
– “Arazxan evcik tikir”də məkan uşaq xəyalının qurduğu və yenidən qurduğu dünyaya çevrilir;
– “Neftçi olacağam”da ailə münasibəti gələcəyin ilk obrazını yaradır;
– “Atam deyir ki…” şeirində isə ailənin yaddaşı uşağın oyununa daxil olaraq onu tarixi yaddaşla qarşılaşdırır.
Bütün bunlar ilk baxışda bir-birindən ayrı mövzular kimi görünə bilər. Lakin onların altında eyni proses gedir: insan dünyanı əvvəlcə yaşayır, sonra ona ad verir, onu oyununda yenidən qurur, sual verir, eşitdiyi sözləri mənalandırır və həmin yaşantılar zaman keçdikcə yaddaşın materialına çevrilir.
G.Başlyarın fəlsəfəsində uşaqlıq məkanı insanın daxili dünyasının mühüm başlanğıc nöqtəsidirsə, A.Ziyadın uşaq ədəbiyyatı ilə bağlı tədqiqat və yaradıcılıq təcrübəsi bu başlanğıc nöqtəsinin ədəbiyyatda hansı formalarda üzə çıxa bildiyini göstərir.
Bu baxımdan “sözün yaddaş arxeologiyası” yalnız keçmişin dərinliklərində gizlənmiş xatirələri axtarmaq demək deyil. Daha dərin məsələ budur: həmin yaddaşın ilk materialları harada yaranmışdı?
Cavab IX qatda aydınlaşır: ilk sözün içində, ilk evin və otağın duyğusunda, ailə söhbətində, uşağın verdiyi ilk sualda, qurduğu evcikdə, oynadığı oyunda, eşitdiyi nağıl və folklor ifadəsində, atasından eşitdiyi müharibə xatirəsində.
Deməli, yaddaşın arxivi sonradan qurulmur. Onun ilk səhifələri insanın uşaqlıq təcrübəsində yazılmağa başlayır.
Və söz həmin səhifələrin ən davamlı daşıyıcılarından biridir.
Bu səbəbdən IX qatın fəlsəfi nəticəsi uşaqlığın sadəcə “gözəl və saf dövr” olması deyil. Belə ümumiləşdirmə məsələnin mahiyyətini kiçildə bilər. Əsas məsələ budur ki, uşaqlıq insanın dünyanı ilk dəfə mənalandırdığı daxili məkandır; təxəyyül həmin məkanda formalaşır, dil onun ilk ifadə vasitəsinə çevrilir, yaddaş isə yaşantıları zamanın içindən keçirərək saxlayır.
A.Ziyadın uşaq ədəbiyyatına yönəlmiş tədqiqatları ilə öz uşaq şeirlərinin birlikdə nəzərdən keçirilməsi bu prosesi iki istiqamətdən göstərir: biri uşağın dünyasının ədəbiyyatda necə qurulduğunu araşdırır, digəri həmin dünyanın özünü poetik sözə çevirir.
Beləcə, VIII qatda insanın içində sözə çevrilən yaşantının ardınca IX qat həmin yaşantının daha ilkin mənbəyinə – uşaqlığın daxili məkanına qayıdır.
Yaddaşın ən dərin qatı bəzən xatırladığımız hadisənin özündə deyil, həmin hadisəni ilk dəfə necə yaşadığımızdadır. Söz isə həmin ilkin yaşantının zaman içindən keçərək bu günə gəlib çatan izidir.
ODİSSEYDƏN PENELOPAYA Çayımı süzüb etibarli, vəfalı termosa Dava salib Bakidakı diplomatik korpusa İstərdim gedəm uzaqlara…
Dönəm, çevriləm ən xırda yuvarlaq zərrəyə, Toza, Qayıdam çoxdan aza
Mikrokosmosa.
Görəm, “BakuBus” avtobusu da Necə kiçilir uzaq üfüqdə Asta, asta… Qalir çox kicik miqyasda
Əskər yazılım Xarici leqiona, Mənə təzə pasport versin Fransa.
Özümü tapam Payızda. Batam Arazda. P.S. Penelopa, Mənə yaz da Məktub yaz da… Xəbərin məndən yoxsa Barmaqların gəzişsin, titrəsin Məktəbdəki o əziz coğrafi qlobusda!
Məni tap, Ötən əsrin lal kinosunda… Zillən hərdən bir kinoulduza Azneftdəki o lirik hovuza
ПРАВИЛА ДОЛЖНЫ СОБЛЮДАТЬСЯ Дорогой читатель! Я неоднократно писал критические статьи о людях, не имеющих культуры, не соблюдающих правила этики и поведения, общения. Полагаю, что некоторые люди сделают правильные выводы из того, что я написал. Честно говоря, мне уже стыдно писать на эту тему. Но по мере того, как растёт число людей, далёких от культуры, не соблюдающих правила этики и поведения, общения, это заставляет меня задуматься об этом. Дело в том, что среди них я встречал детей, школьников, даже женщин и мужчин с высшим образованием. Кто в этом виноват? Родители? Или школа? И кто же виноват? Помню хорошо. Я учился в средней школе № 181 в посёлке Мардаканы города Баку. В те времена наш классный руководитель, а также преподаватели по различным предметам часто наставляли учеников в вопросах культуры поведения и разъясняли важность соблюдения этических норм, правил поведения, а также санитарно-гигиенических требований. Они прививали учащимся правила поведения и общения в семье, школе, общественных местах, сферах обслуживания. В нашем классе обучались 39 учеников. Хорошо, что у меня были хорошие учителя. Нас наставляли не завидовать, не лгать. Думаю, мне следует обратить внимание читателей на один факт, который увидел и который не дает мне покоя. Это было в начале июля 2026 года. Я должен был поехать в город Гянджа. Приехал на бакинский автовокзал. Поскольку я спешил, вместо того чтобы воспользоваться автобусом, мне пришлось ехать на легковом автомобиле, работавшим как такси. Сел рядом с водителем. На заднем сиденье сидели один азербайджанец и два представителя другой национальности. Они были супружеской парой и приехали в Баку из другой страны в качестве туристов. Должен также отметить, что расстояние от Баку до города Гянджа составляет 360 километров. 3-4 минуты побеседовал с гостями на русском языке и узнал, что они приехали в Азербайджан посмотреть музеи. Молодая семья направлялась посетить мавзолей и музей великого поэта Низами Гянджеви. Я был удивлён, но очень рад, и мысленно подумал, вот молодцы. Был удивлён, потому что людей, посещающих музеи, очень мало. Во всяком случае, большинство людей не стали бы преодолевать 360 километров только ради посещения музея. Через четыре часа я уже был в городе Гянджа. Но по дороге сильно разозлился. Так, молодой водитель на протяжении всего пути 5 раз курил, щёлкал семечки и изредка пил воду. Мне надоело наблюдать за этой сценой, и чувствовал раздражение. Был расстроен тем, что он делал это, когда водил машину перед людьми из другой страны. Он не думал, что гости, посетившие Азербайджан расскажут об увиденном своим близким в своей стране. Не думал о том, что своим поведением представляет Азербайджан. И не задумывался, что гость в своей стране может написать об увиденном. Здесь должен отметить, что в любой стране мира можно увидеть такое, просто каждый человек должен иметь хорошее воспитание, демонстрировать доброжелательность и вежливость, уважение к другим, думать о том, чтобы людям комфортно было находиться рядом с ним. Воспитанный человек – это тот, кто хочет и умеет считаться с другими. Читатель может сказать: «Так почему же вы не сделали замечание водителю?». Могу ответить. Около двадцати лет назад я ехал на пассажирском автобусе из посёлка Мардаканы в город Баку. Автобус был переполнен, так как пассажиров было много, дышать было невозможно. Должен отметить, что расстояние от Мардакана до города Баку составляет примерно 25 километров. Водитель закурил уже во второй раз. Пассажиры видели это и молчали. Я не выдержал и отчитал водителя. Он сердито остановил автобус и грубо велел мне выйти. Я был вынужден выйти из автобуса. В те времена соответствующие органы ещё реагировали на критические статьи. На следующий день я написал критическую статью об этом, и она была опубликована в одной из газет. Чтобы добиться принятия мер в связи с этим инцидентом, направил по экземпляру газеты в несколько соответствующих организаций. Спустя несколько дней меры действительно были приняты: водителя на два месяца отстранили от работы. А также, хотел бы обратить ваше внимание на ещё один инцидент. Эта история произошла примерно два или три года назад. В посёлке Мардаканы города Баку молодой человек после курения бросил окурок на землю, хотя неподалеку стояла урна. Я подошёл к нему и спросил, почему он бросил окурок на землю? Он сказал: — Да, бросил. И правильно сделал. Ведь все же бросают мусор на землю. Иди и занимайся своим делом. Я перестал спорить с человеком, который вёл себя неподобающим образом. Дорогой читатель! Несколько раз было, что я делал замечания людям за то, что они бросали мусор на землю, или же курили за рулём, а нарушители реагировали гневно на замечания, позволяя себе неуместные высказывания. Принимая во внимание всё то, с чем мне приходилось сталкиваться, не стал отчитывать молодого водителя. …В заключение хочу сказать, независимо от образования или возраста, каждый человек обязан строго соблюдать правила, касающиеся культуры, этики, поведения, общения, гигиены и санитарии. Думаю, что для достижения положительного результата учителям необходимо каждый день объяснять ученикам все правила поведения. Повторяю, учителям не следует считать свою работу завершённой лишь на том основании, что они провели уроки. Им нужно неоднократно говорить на эту тему и разъяснять её…
23 sentyabr 2026-cı il tarixində Azərbaycan Milli Kitabxanasında 27 Sentyabr – Anım Gününə həsr olunmuş tədbir keçirilib. Tədbiri Milli Kitabxananın direktoru, professor Kərim Tahirov açaraq iştirakçıları salamlayıb. Ardınca Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpası uğrunda canlarından keçən 44 Günlük Vətən müharibəsi şəhidlərin əziz xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad edilib. Professor qeyd edib ki, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 2 dekabr 2020-ci il tarixli “Azərbaycan Respublikasında Anım Gününün təsis edilməsi haqqında” Sərəncamına əsasən, Vətən müharibəsində qəhrəmancasına döyüşmüş, ölkəmizin ərazi bütövlüyü uğrunda canlarını fəda etmiş hərbi qulluqçulara və şəhidlərə dərin ehtiram əlaməti olaraq hər il sentyabrın 27-si Azərbaycan Respublikasında Anım Günü kimi qeyd olunur. O, Anım Gününün xalqımızın yaddaşında xüsusi yer tutduğunu bildirərək şəhidlərin həyat və döyüş yolundan, onların Vətən qarşısındakı xidmətlərindən söz açıb. Şəhidlərimizin əziz xatirəsinin daim yaşadılmasının, onların qəhrəmanlıq tarixinin gələcək nəsillərə çatdırılmasının hər birimizin mənəvi borcu olduğunu vurğulayıb. Daha sonra Milli Kitabxananın Elmi işlər və kitabxana-informasiya xidməti üzrə direktor müavini, t.ü.f.d. Ədibə İsmayılova və İnformasiya axtarış sistemləri ilə iş şöbəsinin müdiri Səyyarə Məmmədli çıxış edərək Vətən müharibəsinin xalqımızın çoxəsrlik dövlətçilik və mübarizə tarixində xüsusi mərhələ təşkil etdiyini, 44 günlük müharibə zamanı Azərbaycan Ordusunun nümayiş etdirdiyi yüksək döyüş əzmini, qəhrəmanlıq və fədakarlıq sayəsində ölkəmizin ərazi bütövlüyünün bərpa olunduğu vurğulayıblar. Bildirilib ki, şəhidlərimizin həyat və döyüş yolu xalqımızın qəhrəmanlıq salnaməsinin ayrılmaz hissəsidir və onların əziz xatirəsinin yaşadılması, göstərdikləri şücaətin tarixi yaddaşda qorunması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Tədbir çərçivəsində Milli Kitabxananın əməkdaşları tərəfindən hazırlanan “27 sentyabr – Anım Günü” adlı elektron məlumat bazası təqdim olunub. Məlumat bazasında rəsmi səsnədlər – Anım Gününün təsis edilməsi haqda Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı, düşmən işğalından azad olunmuş şəhər, qəsəbə və kəndlərimizin siyahısı, II Qarabağ müharibəsi şəhidlərinin siyahısı, 44 günlük Vətən müharibəsi və tarixi qələbəmiz, bu qələbənin əldə olunmasında şəhid olmuş hərbiçilər haqqında nəşrlər, Vətən müharibəsi iştirakçılarına orden və medalların verilməsinə dair sərəncamlar, erməni terroru ilə əlaqədar fotolar və videolar nümayiş olunmuşdur. Sonda iştirakçılar Milli Kitabxananın fondunda qorunan Vətən müharibəsi, şəhidlər və Qarabağ mövzusunda nəşrlərdən ibarət geniş kitab sərgisi ilə tanış olublar. Sərgidə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasına, Vətən müharibəsinə, şəhidlərimizin həyat və döyüş yoluna həsr olunmuş kitablar, albomlar və digər nəşrlər təqdim edilib.
“MƏNİM QARABAĞIM” 20 sentyabr 2026-cı il tarixində “Təxəyyül Art Group”un təşkilatçılığı ilə bir qrup sənətkarın iştirakı ilə “MƏNİM QARABAĞIM” adlı yaradıcılıq turu həyata keçirilib. Yaradıcılıq turunun əsas məqsədi Qarabağın tarixi-mədəni irsinin, zəngin təbiətinin və qədim yaşayış məkanlarının sənət adamlarına yaxından tanıdılması, yaradıcı insanların bölgədən ilham alaraq yeni sənət əsərləri ərsəyə gətirməsinə şərait yaradılması olub. Yaradıcılıq turunun marşrutuna Ağdam, Əsgəran, Xocalı, Təzəbinə, Dovşanlı, Seyidbəyli, Vəngli, Çıldıran, Heyvalı, Yaycı, Qozlu, Həsənriz, Umudlu, Sərsəng, Çardağlı və Suqovuşan kimi tarixi və təbii məkanlar daxil edilib. Səfər iştirakçıları əvvəlcə Kürdəmirdə səhər yeməyində bir araya gəliblər. Daha sonra Vənglidə təşkil olunan piknik süfrəsi ətrafında nahar edərək, səmimi ünsiyyət və fikir mübadiləsi aparıblar. Səfərin növbəti dayanacağı Sərsəng olub. Burada, göl kənarında, Nofəl Ümidin təşkilatçılığı ilə iştirakçılar təbiətin qoynunda samovar çayına qonaq olublar. Bu səmimi görüş səfərin xoş və yaddaqalan anlarından birinə çevrilib. Səfər zamanı Suqovuşanda yerləşən və 1898-ci ildə inşa edilmiş Alban kilsəsi də ziyarət olunub. Qarabağın zəngin təbiəti, tarixi məkanları və mədəni irsi yaradıcı insanlar üçün xüsusi təəssürat yaradıb. Səfər iştirakçıları gördükləri mənzərələri, tarixi izləri və Qarabağın özünəməxsus ruhunu gələcək yaradıcılıq işlərində əks etdirmək üçün yeni ideyalar və yaradıcı materiallar toplayıblar. Sənət və Qarabağ yaddaşı “MƏNİM QARABAĞIM” layihəsi yalnız bir səfər deyil, həm də Qarabağın sənət vasitəsilə yaddaşlarda yaşadılması, onun tarixi-mədəni irsinin yaradıcı baxışla gələcək nəsillərə çatdırılması məqsədi daşıyan yaradıcılıq təşəbbüsüdür. Sonda yaradıcılıq turunun iştirakçılarına sertifikatlar təqdim olunub. Fotoqraf Nofəl Ümid tərəfindən isə səfərin yaddaqalan anlarını əks etdirən xatirə fotoları çəkilib:
