Gecenin en sığ yerinde, zaman bir nar gibi ortasından yarıldı; taneleri dağıldı göğüs kafesime, her biri birer sızı. Kabuğundan sızan o ağır ve kızıl sır, sessizce aktı belleğimin o eski, yorgun avlusuna.
O an, içimde yıllardır yaşattığım o kalabalık birden sustu; sesler dillerini yuttu, anılar bir köşeye büzüldü, bakışlarım kendi içine, kendi karanlığına devrildi. Kendi ellerim bile, yüzüme dokunurken parmak uçlarımı tanımaz oldu.
Ne tenin tenimde bıraktığı o tanıdık sıcaklık vardı artık, ne de uykularımı kollayan o eski şefkat teselli ediyordu bu göğüs boşluğunu yırtan ağır sancıyı.
Her şey, büyük bir yıkımın ardından, kendi ağırlığı altında ezilen mahcup duygular gibiydi. Düşüncelerim susmuştu, arzular kendi sessizliğine kapandı. Ve ben, göğsümde vuruşunu bir yabancı gibi duyduğum kalbi, bir yaşam belirtisi olarak hissetmiyordum artık; sanki terk edilmiş bir gövdenin son çırpınışıydı o, sanki son nefes, kuruyan bir boğazın içinden geçerken ismini son kez sayıklamış ve bitmişti.
Düş bitti.
Gözlerimi açtığımda, karşımda duran o çıplak, o merhametsiz gerçeklik, paslı bir aynanın ayazı gibi çarptı bilincime.
Bir zamanlar bir şifa gibi ruhumda dolaşan o ince ipek, o mahcup dokunuş, şimdi avuçlarımda biriken, sıktıkça kalbimi kanatan keskin cam kırıklarına dönmüştü. Sevdiğim ne varsa, her biri kendi varlığından haksızca koparılmış, iyileşmeye mecali olmayan derin birer yara gibiydi.
Firuze’nin gülüşü de öyle kaybolmuştu işte; hangi uykunun ardında, hangi dilsiz boşlukta, hangi kederin kanayan eteğine tutunup, hangi vedanın rüzgârına takılıp gitti, kimse bilmiyordu.
Belki bir çocukluk korkusuna sığındı, belki unutulmuş bir gözyaşının damlasında dindi, belki de adını söylemeye takati kalmayan yorgun bir ruhun son çığlığında saklı kaldı.
Ben yalnızca, kendimin bittiği o kör noktadan ardına baktım; sanki bütün bekleyişler birer mezar taşıydı, sanki zaman, gidenlerin yüzünü benden saklamak için ağır ve simsiyah bir örtü çekmişti aramıza.
Her sabah bir inatla, tırnaklarımla ruhuma kazıdığım o görkemli, o masalsı gelecek de sonunda yıkıldı. Işıktan örülmüş hayallerim, sarsılmaz sandığım güvenim vardı. Meğer suyun üzerine, kısa bir nefesle yazılmış yaralı, öksüz bir mısradan ibaretmiş her şey.
Bir fırtına koptu içimde; önce adını sildi zihnimin kıyılarından, sonra yüzünün hatlarını, sonra beni sana, bizi mucizelere inandıran o son saf çocukluğumu…
Ruhun dili çözülse de, sustuklarını bir bir anlatsa: Sevda dedikleri o muazzam yanılgı, insanın kendi sonsuz uçurumuna, başı dönerek, hayranlıkla eğilmesiymiş. Aşağıda zifiri bir karanlık, dipsiz bir yalnızlık vardır; fakat insan, o karanlıkta kendi kimliğini bulacakmış gibi yine de bakar.
Çünkü her aşk, biraz da düşerken kendini kanatlı sanmanın o zehirli ihtişamıdır.
Şimdi bu sağır sessizliğin tam ortasında, boğazımda düğümlenmiş yarım kalmış bir cümlenin ağırlığıyla yürüyorum. Bir insanın hafızası acıyla nasıl silinirse, öyle çekiliyor damarlarımdan yaşama isteğim.
Önce duygularım unutuyor adını, sonra uykularım, sonra sabahı karşılayan neşem, sonra bir vakitler aynada gördüğüm o parıltı…
Bir insanın içinden “öteki” boşalınca, geriye yalnızca, boş bir odada yankılanan o uğultu kalıyormuş; kendi soğuk boşluğuna çarpıp yine kendine dönen kör, dilsiz ve kimsesiz bir yankı.
Nar çatladı, sır, bin bir parça olup yere döküldü. Geniz yakıcı bir veda acısı sinmiş nefesime; ne yana dönsem, ruhumun duvarında asılı kalmış birer hayal bakıyor gözlerime.
Birinde sen, dünyayı durduracakmış gibi gülüyorsun, birinde ben, ayrılığın o buz gibi eli kapımıza dayanmamış gibi henüz inanmıyorum, birinde umut, son kez içimizi ısıtıp ebedi bir ayaza teslim olmak üzere çekiliyor.
Ve sular…
Gözyaşlarım artık akmak için değil, yalnızca batan bir geminin ardından dökülmek için var sanki. İçimdeki bütün kaynaklar kurumuş, sesim bile kendi içine kaçarken dilini bilmediğim eski bir ağıtın hecelerini taşıyor.
Gözlerimin feri toprağın karanlığına sızıp kaybolurken, ben ellerimde tuttuğum, yolları silinmiş dilsiz bir haritayla kendi varlığımın dehlizlerinde kayboluyorum.
Bu haritada sığınılacak ne bir duygu kalmış, ne kendime dönecek bir işaret, ne de adımı fısıldayacak bir umut. Yalnızca kederin çizdiği silinmiş izler, altından uçurumlar geçen kırık köprüler, içinde yalnızca suskunluk barındıran kurumuş kuyular ve her düşüncenin sonunda, her uyanışın eşiğinde aynı buzdan cümle:
Düş bitti.
Bir aşkın bitişi, sadece bir insanın gidişi değilmiş meğer. Ruhun, bir daha asla aydınlanmamak üzere yemin edip kendi karanlığına saklanmasıymış. Bir gövdenin içinden bütün yaşanmış seslerin çekilip alınması, bir bakıştan parıltının, bir dokunuştan heyecanın kalkması, bir insanın, aynada kendine baktığında kendini bile tanımazlıktan gelmesiymiş.
Kuyunun dibindeki o koyu, o ağır karanlık artık bana yabancı değil; çünkü ben de artık kendime o kuyu kadar uzağım.
Aynadaki bu solgun çehre, benim bir zamanlar çiçek açan yüzüm değil sanki; bir ömür süren bir gece boyunca sessizce ağlamış ve güneş doğmadan taş kesilmiş, başka bir acıdan ödünç alınmış bir kadının yüzü bu.
Gözlerimde, sonu gelmeyen bir ayrılığın tozu, dudaklarımda ise sonsuza dek mühürlenmiş, söylenememiş o son ismin tuzu var.
Her şey tek bir şeyi fısıldıyor şimdi: Rüya, uyandığında biter. Aşk da böyle bir uykusuzlukmuş; ben inanmazdım. Sanırdım ki hakikatle dokunmuş olan yanmaz, kül olmaz; sanırdım ki sevilen gitse de ışığı bir kandil gibi kalır içimizde. Oysa bazen ışık da gider, gölgeyi bile terk eder.
Bazen ellerin, bazen sesin, bazen masanın üzerinde duran bir bardağın soğukluğu bile terk edilmişliğin o kekremsi dilini öğrenir.
Şimdi yalnızlık, gümüşten, soğuk bir hançer gibi ruhumun en derin dehlizlerine saplanıyor. Her yankı, içimdeki boşluğu biraz daha büyütüyor, her susuş, o hançeri biraz daha parlatıyor.
Artık beklenecek bir ten yok, sığınılacak kuytu bir liman da… Ne gökyüzü bana bir nefes aralıyor, ne gece o karanlık sırrından bir parça veriyor, ne de her sabah yeniden uyanan bu dünya, yaralı omzuma şefkatli bir el bırakıyor.
Düş bitti.
Geriye yalnızca, masanın üzerinde öylece unutulmuş bir çift eldiven kaldı; parmaklarının sıcaklığını hâlâ içinde saklayan, ama artık hiçbir tene dokunamayacak olan iki yorgun, iki boynu bükük sessizlik gibi…
Ve ruhumun kuytusunda, vaktin bile söndürmeye kıyamadığı, inatla, bir sızı gibi tütmeye devam eden o son, o cılız duman izi…
Sanki aşk, beni terk edip gitmeden hemen önce odanın tam ortasına incecik, şeffaf bir hayalet bırakmıştı. Ben, gözlerimi kırpmadan ona bakıyorum şimdi. O ise bana bakmıyor.
Çünkü düş bitti; ve bazı bitişler, insanın içindeki bütün kapıları aynı anda, sonsuza dek kilitler.
Gülnarə İsrafilin şeirləri ilə tanışlığım dörd il əvvəl başlayıb. Sonra özüylə görüşdüm. Axırıncı şeirlər kitabını “Sirran” və son illərdə yazdığı şeirləri də mənə verdi ki, oxuyum, fikirlərimi bildirim, “Torpaq adamlar” və “İki” adlı iki şeir kitabını da əldə etdim. İndi mən onun şeir dünyası ilə üz-üzəyəm.
Bir şeir dünyasından nələr əxz etdim?- Oxuduğum şeirlər müasir poeziyamızın yaddaşında yaşaya biləcəkmi? O şeirlər təkcə Gülnarə İsrafilin deyil, bizim də könül duyğularımıza yol tapa biləcəkmi? Və Gülnarə İsrafilin şeirlərində onun bir şair kimi özünəməxsusluğu nəzərə çarpırmı? Adını çəkdiyim şeir kitablarına yazılan ön sözlərinə nəzər yetirirəm.
Kənan Hacı “Torpaq adamlar”a yazdığı ön sözdən: Gülnarənin şeirlərini oxuduqca görürsən ki, o, sanki öz hisslərini çarmıxa çəkir, yaşantılarının maddi formasını – söz formasını yaratmağa cəhd edir. Gülnarə hansı sözün hansı formanı tələb etdiyini duyur və hisslərini həmin formada ifadə etməyə çalışır. Onun şeirlərinin fərqli bir intonasiyası var.”
Bilal Alarlı “İki” şeirlər kitabına yazdığı ön sözdə deyir: “Gülnarə İsrafilin poetik dünyası, fərqli dil üslubu, obrazlı ifadəsi ilə diqqət çəkir.”
“Sirran” şeirlər kitabındakı ön söz müəllifi isə Naibə Yusifdir. O, şairin ayrı-ayrı şeirlərindən söz açır və onun bir şair kimi özünə məxsusluğunu nəzərə çarpdırır.”Özünəməxsusluq, bənzərsizliyi onun poeziyasının özəlliyidir.” Əlbətdə, hər üç ön sözdə tərif ahəngi üstündür. Belə də olmalıydı, çünki bu gün nəşr olunan bütün şeir kitablarına yazılan ön sözlərdə bu ahəng pozulmur.
Gülnarə İsrafili özünəməxsus bir şair kimi səciyyələndirmək üçün onun bir neçə şeirinə müraciət etmək istəyirəm.
Vətən və müharibə mövzusu son otuz ilin poeziyasında şairlərimizi düşündürüb və bu düşüncələr də müxtəlif şəkildə öz əksini tapıb. Nədir bu müxtəlflik? İlk növbədə, ənənəvi tərzdə, demək olar ki, “sovet şeiri” üslubunda – Vətəni və müharibəni məlum ifadə vasitəsi ilə yazılan şeirlər. İkincisi, dövrün, zamanın, gerçəkliyin ruhuna uyğun yazılan şeirlərdir. Burada Vətənin təsvir və tərənnümü o qədər də ardıcıl deyil, əsas məsələ vətənpərvərlik və səfərbərlik ruhunun aşılanmasıdır. Məsələn: Məmməd Arazın, Xəlil Rza Ulutürkün, Zəlimxan Yaqubun “Qalx ayağa Azərbaycan” çağrışlı şeirləri kimi. Üçüncü isə, Vətən və müharibə mövzusuna tamamilə fərqli bucaq altında yanaşan şeirlərdir. Bu tipli şeirlərdə ağrı, kədər motivləri üstünlük təşkil edir və əlbəttə bu motivlər vətənpərvərliyin ağrı səviyyəsində dərki deməkdir. “Müharibə” şeirində müəllif bir nənənin müharibəylə bağlı ömrü qısaca “səhifələnir”. “ Nənəmin tellərində ağarmışdı müharibə, ala gözləri qonurlaşmışdı yanğıdan.”- Bu nənə ümumiləşmiş bir obrazdır, “qara kağız öpdü nənəmin kəhraba əllərini”. Və o nənə hər gün ölür, “son dəfə öləndə gözündəki yaş nəsə deyirdi.”- Metaforalardan ibarət bu şeirdə, nənə-qara kağız, ölüm simvollarında reallaşır. Göründüyü kimi, sırf müharibə nə deməkdir şeirlərdən fərqli olaraq, Gülnarə İsrafil ənənəvi mövzuya təzə rəng qatır. “Vətən” şeiri mən deyərdim, Gülnarə İsrafilin metaforik şeirlər sırasında ən görümlü, duyumlu şeiridir.
“Bir şəhid gördüm ki, mən Köynəyi can verirdi. Dilində ilk yaddaşı, Qurumuş son kəlməsi Yerdən torpaq dərirdi.
Bir şəhid görüm ki, mən Torpaqdan don geyinmiş. Anadan köz atəşi, Atadan sirr daşları Geyinmiş də, geyinmiş…
Bir şəhid görüm ki, mən Vətən olmuşdu, Vətən!”
Kimdir o şəhid? Anamı, atamı, oğulmu? Və sonda Vətənləşir o şəhid. Gülnarə İsrafil “Şəhid Vətən” ümumiləşmiş bir obraz yaradır. Gülnarə İsrafilin şeirlərində obraz yaratmaq xüsusiyyəti daha qabarıq nəzərə çarpır. O, ayrı-ayrı fərdlərin (müşahidə etdiyi insanların taleyi ilə maraqlandığı) obrazlarını həm zahiri, həm də daxili- mənəvi planda təqdim edir.
“Nə durmusan yol üstündə, qarı nənə! Gedənə də, gələnə də əl açırsan, ovcuna qəpik düşəndə küçələrdə qəpik-qəpik gül açırsan. Kədərin yoxmu sənin üzüləsən?”
İlk baxımdan adət etmədiyimiz bir mənzərə ilə qarşılaşırıq. Bir nənə dilənçilik edir, yalvarış, sızıltı ilə yox…Əksər dilənçilərə xas olan “yalvarış mexanizmindən” uzaq bir nənə. Amma bu zahiri bir görüntüdür və bu görüntü elə buradaca sona çatır. Amma Gülnarə İsrafil bu obrazı böyüdür, ümumuləşdirir və şeirin ifadə etdiyi məna bir dairədən digərinə adlayır. “Sən dalansan, sən küçəsən, yox, elə sən, özün boyda bir şəhərsən.”
O qarı nənə bütün gəlib keçənlər üçün bir dayanacaqdır, onun “əvvəlki şəhərinə” qayıtması lazım… Şeirdə bir insan həyatından cəmiyyət həyatına keçid diqqəti cəlb edir. Təfərrüata varmadan Gülnarə İsrafilin “Viran şəhərlərin uşaqlarıyıq”,”İşıqçı”,”hər gülün dibində bir şəhid”,”Ağdam”,”Balacam”,”İnsan” şeirləri haqqında da eyni fikirləri söyləmək olar. Mən Gülnarə İsrafilin nakam şair Həsən Kürə həsr etdiyi şeiri onun ən kədərli şeiri hesab edirəm.
Niyə “ən kədərli”? Çünki, Həsən Kürün faciəli həyatına şairin də öz kədəri qarışır. Ümumiyyətlə Gülnarə İsrafil bir çox şeirlərində kədər, ağlamaq, sıtqamaq yox, düşünmək əhvalını yaradır.
“Düşünmək əhvalı”ifadəsini nahaq yerə işlətmirəm. Əlbəttə hər hansı şeirdə müəyyən düşüncə – fikir öz ifadəsini tapmalıdır. Təbii ki, bu düşüncələr obrazlı şəkildə əks olunmalıdır. Mən onun “Yol”və “Elə istəyirəm”şeirlərini bu baxımdan bitkin şeir hesab edirəm. O, yol obrazını insan obrazı ilə vəhdətdə təqdim edir.
“Bu yol məhəbbətdi, bu yol məşəqqət, Ayağım torpaqda sırsıralanıb. Yolun üzündəki mənim göz yaşım, Yolun ürəyində sirr sıralanıb.
Bu yol arzuların budağı kimi, Bu yol günahların otağı kimi, Bu yol dirilərin ölüm ayağı, Bu yol ölülərin torpağı kimi.”
Gülnarə İsrafilin şeirlərində lirik qəhrəman obrazı daha çox üstünlük təşkil edir. Bu lirik qəhrəman sevgi yolunun yolçusudur. O öz sevgi yolunda “Mən”- dən “Sən”- ə doğru yol gedir və bu yolda xoşbəxtliyə ümid və çağrış da var, üzüntü də var, məyusluq da, anlaşılmazlıq da. Onun digər şeirlərindəki təzadlı hisslər, sevgi şeirlərində də öz əksini tapır.
“Yandırıb eşq oduna, Qəlbimi şan-şan etmisən. Şirinin qəmdən acı, Qəmimi al-qan etmisən. Nə məni öldürmüsən, Nə də məni var etmisən. Yaralanmış ürəyimi hansı yana alım gedim? Dəvətsiz qonaq olmuşam bu sevgiyə, qalım, gedim?” Qalsa yaxşıdır… Çünki sevgi ömrü tükənmir. Füzuli babamız demişkən:
Gülnarə İsrafilin şeirlərində sərbəst dil manerası ilə rastlaşdım. Doğrudur, çətin anlaşılan sözlər, ifadələr də var, amma bundan keçmək olar. Fəqət bir çox şeirlərində şeirə uyuşmayan sözlərə, ifadələrə nə deyəsən? Şair bir də baxsın “Mən adlı kim qaldı ki…”,”Boşluqda ulayan “mən”im”, “Sonsuzluq” şeirlərinə… Bu şeirlərdə fikir var, amma şeir yoxdur. Və birdə baxsan “Payız” və “Dirilim” şeirlərinə əsl şeir kimi şeir…
Gülnarə İsrafil! Sənin üç kitabının şeirlərini mən oxudum. Və sevindim ki, sən, əsl şairsən…Yoluna davam et!
Xoşbəxt ola bilərsən Xoşbəxtliyin nə olduğun bilirsən? Rənginin gözəlliyin, ruhunu hiss edirsən? Hər açılan səhərdə bir məna, bir hikmət var, Bu rəngli dünyada sən, xoşbəxt ola bilərsən.
Göy üzü bir ümiddir, torpaqsa yaşıl həyat, Al rəngli sevinclərsə, ruhuna qonmuş qanad. Gözəllik baxışında, duyğunda gizlənibdir, Sevməyi bacarsan sən, xoşbəxt ola bilərsən.
Könül bil ki aynadır, sevgi onda görünər, Nur saçan hər bir zərrə min bir rəngə bürünər. Xoşbəxtlik bir mənzildir, yolu qəlbindən keçər, O yolu addımlasan, xoşbəxt ola bilərsən.
1 may 2026
Arzum
Qızılı günəşdən bir nur istərəm, Mavi səmadan mən, hüzur istərəm. İnsan gözlərində sevgi, təbəssüm, Könüldən könülə körpü istərəm.
Ağ rəngli saflığı, yaşıl həyatı, Rənglərə bürüsün ömür saatı. Dillərdən düşməsin şirin bayatı, Hər kəs gülümsəsin, artsın büsatı.
Bəşər övladının bir sevinc payı, Dünyanı bəzəsin günəşi, ayı. Xoşbəxtliklə dolsun sevgi sarayı, Qovuşsun qəlblərdə eşqin harayı.
Kədər buludları dağılsın, getsin, Könül ağrıları dincəlsin, bitsin. Mənim qəlbimdəki, bu saf arzumla, Dünya cənnət olub murada yetsin.
3 may 2026
Bu qatarın yoluna bax!
Bu qatarın yoluna bax, Ümid gəlir o qatarda. Dərdi-qəmi uzaq burax, Xoşbəxtlik var o qatarda.
Gözlərindən kədəri sil, Bunu son yox, başlanğıc bil. Gələndir o,gedən deyil, Xoşbəxtlik var o qatarda.
Yollar daha yormaz səni, Duman, çiskin sarmaz səni. Yalnız qoyub getməz səni, Vüsal gəlir o qatarda.
Daha parlaq bir sabaha, İnan, ehtiyac yox aha. Ayrılmarıq bir də daha, Xoşbəxtlik var o qatarda.
6 may 2026
İlk sevincim, Cəmiləm
Evimizin ilk növrağı, baharı, Atamın, anamın ilk bəxtiyarı. Ömrümün mənası, gözümün nuru, Xalanın bir dənə, tək yadigarı.
Sən mənim balamsan, həm böyük qızım, Səmada parlayan sönməz ulduzum. Sənə “ilkim” dedim, əzizim dedim, Sənlə şirin oldu çörəyim, duzum.
Oxudun, ucaldın, boy atdı boyun, Dillərə dastan oldu sənin şən toyun. Adına oxunan mahnılar kimi, Gözəl keçsin ömrün, hər günün, ayın. Xoşbəxt ol,ay mənim könül bəzəyim, Sənlə qürur duyur xala ürəyim.
25 oktyabr 2025
Gümüşü ox
Zaman qabaqlanır, ötür sürətlə, Yollar salam verir böyük hörmətlə. Mənzillər qovuşur şirin xəyalla, Gümüşü bir ox tək süzülür yolla.
Relslər üstündə bir polad qanad, Heç yorğunluq bilmir, hamıya inad. Şəhərlər boylanır pəncərəsindən, Dağlar da səs alır qatar səsindən.
Küləklə yarışır, dumanı yarır, Mənzillər qısalır, yollar daralır. Uzaq da gözündə tez yaxınlaşır, Həsrətli qəlbləri tez qovuşdurur, Gümüşü bir ox tək sürətlə çatır.
1. What inspired you to write “A Book with the Scent of Roses”?
The main inspiration behind A Book with the Scent of Roses was my deep admiration for Azerbaijani poetry and the spiritual beauty hidden within our literary heritage. While reading the poems of Qandab Haqverdi, I felt a sincere emotional and cultural richness that deserved broader literary attention. I wanted to present that beauty to readers through analysis, reflection, and artistic interpretation.
2. How did you choose Qandab Haqverdi’s (Aliyeva) “Fragrant Flowers” to analyze in your book?
Fragrant Flowers attracted my attention because of its sincerity, lyrical spirit, and strong connection to national values. The poems carry deep emotional layers while preserving the simplicity and elegance of the Azerbaijani poetic tradition. I believed that analyzing this work would help readers better understand the spiritual world of the author and the cultural atmosphere reflected in her poetry.
3. What is the significance of analyzing literary works in understanding Azerbaijani culture?
Literature is the spiritual memory of a nation. By analyzing literary works, we better understand the traditions, moral values, historical experiences, and emotional world of the Azerbaijani people. Poetry and prose preserve the voice of generations. Through literary analysis, we not only study texts, but also discover the national identity and worldview of our people.
4. How do you see the role of poetry in expressing national culture and identity?
Poetry has always been one of the strongest expressions of Azerbaijani national identity. From classical poets to modern writers, poetry reflects our love, pain, patriotism, and moral values. Azerbaijani poetry carries the spirit of our language, folklore, music, and traditions. It protects our cultural identity and passes it on to future generations.
5. What challenges did you face while writing “A Book with the Scent of Roses”?
One of the greatest challenges was approaching the literary material with complete objectivity while still preserving its emotional atmosphere. I also wanted to maintain a balance between academic analysis and artistic language so that both scholars and ordinary readers could enjoy the book. Another challenge was presenting poetic subtleties in a way that would not weaken their original beauty.
6. How do you think your book will impact Azerbaijani readers?
I hope the book will encourage readers to pay more attention to contemporary Azerbaijani literature and especially to poetic creativity. I would be happy if readers discover new literary perspectives and become more interested in analyzing literary texts. I also believe the book can strengthen appreciation for national literary values among younger generations.
7. Are there plans to publish the book in other countries or translate it into other languages?
Yes, I would very much like to see the book translated into other languages and introduced to international readers. Azerbaijani literature possesses a rich artistic and philosophical heritage that deserves global recognition. Translation projects would help build cultural bridges and promote Azerbaijani literary thought abroad.
8. How do you see the future of Azerbaijani literature?
I believe the future of Azerbaijani literature is promising. Today, many talented young writers and poets are emerging with fresh ideas and modern literary approaches while still respecting national traditions. If literature continues to receive proper support from publishers, cultural institutions, and readers, Azerbaijani literature will become even more visible internationally.
9. What is the importance of preserving Azerbaijani literary heritage?
Preserving literary heritage means protecting the cultural soul of the nation. Our classical and modern literary works reflect centuries of wisdom, ethics, and artistic thought. If we fail to preserve and study this heritage, future generations may lose connection with their cultural roots. Therefore, literary preservation is not only a cultural duty, but also a national responsibility.
10. How do you see the role of publishers and editors in supporting Azerbaijani literature?
Publishers and editors play a crucial role in the literary process. They help authors reach readers, improve the quality of publications, and support the promotion of literary works. Professional editorial work and strong publishing initiatives can significantly contribute to the development and international recognition of Azerbaijani literature.
11. What advice would you give to young Azerbaijani poets and writers?
I would advise young writers to read extensively, remain loyal to their native language, and write sincerely. Literature requires patience, discipline, and continuous self-development. At the same time, writers should never lose their individuality while following literary trends. True literature is created through honesty, deep observation, and spiritual responsibility.
12. Do you have any upcoming literary projects planned?
Yes, I am currently working on several new literary and publicistic projects related to Azerbaijani poetry, literary criticism, and cultural heritage. I also plan to continue researching contemporary Azerbaijani authors and contributing to the promotion of our national literature both locally and internationally.
“Gül ətirli kitab” əsərini yazmağa sizi nə ilhamlandırdı? “Gül ətirli kitab” əsərinin yaranmasının əsas ilham mənbəyi Azərbaycan poeziyasına və milli ədəbi irsimizin mənəvi gözəlliyinə olan dərin sevgim olmuşdur. Qəndab Haqverdinin şeirlərini oxuyarkən orada səmimi duyğuların, milli-mədəni zənginliyin böyük bir poetik güclə ifadə olunduğunu hiss etdim. Bu gözəlliyi təhlil, düşüncə və bədii yozum vasitəsilə oxuculara təqdim etmək istədim.
Kitabınızda Qəndab Haqverdinin (Əliyeva) “Ətirli güllər” əsərini təhlil etmək qərarına necə gəldiniz? “Ətirli güllər” əsəri səmimiyyəti, lirik ruhu və milli dəyərlərlə sıx bağlılığı ilə diqqətimi cəlb etdi. Bu şeirlər Azərbaycan poeziya ənənəsinin sadəliyini və zərifliyini qorumaqla yanaşı, dərin emosional qatlara malikdir. Düşündüm ki, bu əsərin təhlili oxuculara müəllifin mənəvi dünyasını və poeziyasında əks olunan mədəni mühiti daha yaxşı anlamağa kömək edəcək.
Azərbaycan mədəniyyətini anlamaqda ədəbi əsərlərin təhlilinin əhəmiyyəti nədir? Ədəbiyyat xalqın mənəvi yaddaşıdır. Ədəbi əsərləri təhlil etməklə biz Azərbaycan xalqının adət-ənənələrini, mənəvi dəyərlərini, tarixi təcrübəsini və duyğu dünyasını daha yaxşı anlayırıq. Poeziya və nəsr nəsillərin səsini yaşadır. Ədəbi təhlil vasitəsilə biz yalnız mətnləri öyrənmir, həm də xalqımızın milli kimliyini və dünyagörüşünü kəşf edirik.
Milli mədəniyyətin və kimliyin ifadəsində poeziyanın rolunu necə görürsünüz? Poeziya hər zaman Azərbaycan milli kimliyinin ən güclü ifadə vasitələrindən biri olmuşdur. Klassik şairlərdən müasir yazarlara qədər poeziya sevgimizi, ağrımızı, vətənpərvərliyimizi və mənəvi dəyərlərimizi əks etdirir. Azərbaycan poeziyası dilimizin, folklorumuzun, musiqimizin və adətlərimizin ruhunu daşıyır. O, milli kimliyimizi qoruyur və gələcək nəsillərə ötürür.
“Gül ətirli kitab” əsərini yazarkən hansı çətinliklərlə qarşılaşdınız? Ən böyük çətinliklərdən biri ədəbi materiala tam obyektiv yanaşmaqla yanaşı, onun emosional atmosferini qoruyub saxlamaq idi. Həmçinin istəyirdim ki, akademik təhlillə bədii dili taraz şəkildə təqdim edim ki, həm alimlər, həm də adi oxucular kitabdan zövq ala bilsinlər. Digər bir çətinlik isə poetik incəlikləri onların ilkin gözəlliyini zəiflətmədən təqdim etmək idi.
Sizcə kitabınız Azərbaycan oxucularına necə təsir göstərəcək? Ümidvaram ki, kitab oxucuları müasir Azərbaycan ədəbiyyatına, xüsusilə də poetik yaradıcılığa daha çox diqqət yetirməyə təşviq edəcək. Oxucuların yeni ədəbi baxışlar kəşf etməsi və ədəbi mətnlərin təhlilinə daha çox maraq göstərməsi məni sevindirərdi. Həmçinin düşünürəm ki, bu kitab gənc nəsildə milli ədəbi dəyərlərə olan sevgini daha da gücləndirə bilər.
Kitabın başqa ölkələrdə nəşri və ya başqa dillərə tərcüməsi planlaşdırılırmı? Bəli, kitabın başqa dillərə tərcümə olunmasını və beynəlxalq oxuculara təqdim edilməsini çox istərdim. Azərbaycan ədəbiyyatı zəngin bədii və fəlsəfi irsə malikdir və dünya miqyasında tanınmağa layiqdir. Tərcümə layihələri mədəni körpülərin qurulmasına və Azərbaycan ədəbi düşüncəsinin xaricdə tanıdılmasına kömək edərdi.
Azərbaycan ədəbiyyatının gələcəyini necə görürsünüz? Mən Azərbaycan ədəbiyyatının gələcəyini ümidverici hesab edirəm. Bu gün milli ənənələrə sadiq qalmaqla yanaşı, yeni ideyalar və müasir ədəbi yanaşmalarla çıxış edən çoxlu istedadlı gənc yazar və şairlər yetişir. Ədəbiyyat nəşriyyatlar, mədəniyyət qurumları və oxucular tərəfindən lazımi dəstəyi almağa davam etsə, Azərbaycan ədəbiyyatı beynəlxalq səviyyədə daha da görünən olacaq.
Azərbaycan ədəbi irsinin qorunmasının əhəmiyyəti nədir? Ədəbi irsi qorumaq millətin mənəvi ruhunu qorumaq deməkdir. Klassik və müasir ədəbi əsərlərimiz əsrlərlə formalaşmış müdrikliyi, əxlaqı və bədii düşüncəni əks etdirir. Əgər bu irsi qoruyub öyrənməsək, gələcək nəsillər öz mədəni kökləri ilə bağlarını itirə bilərlər. Buna görə də ədəbi irsin qorunması yalnız mədəni vəzifə deyil, həm də milli məsuliyyətdir.
Azərbaycan ədəbiyyatının dəstəklənməsində nəşriyyat və redaktorların rolunu necə qiymətləndirirsiniz? Nəşriyyatlar və redaktorlar ədəbi prosesdə çox mühüm rol oynayırlar. Onlar müəlliflərin oxuculara çatmasına, nəşrlərin keyfiyyətinin yüksəlməsinə və ədəbi əsərlərin tanıdılmasına kömək edirlər. Peşəkar redaktə işi və güclü nəşriyyat təşəbbüsləri Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafına və beynəlxalq səviyyədə tanınmasına böyük töhfə verə bilər.
Gənc Azərbaycan şair və yazıçılarına hansı tövsiyələri verərdiniz? Gənc yazarlara çox oxumağı, ana dilinə sadiq qalmağı və səmimi yazmağı tövsiyə edərdim. Ədəbiyyat səbir, intizam və davamlı özünüinkişaf tələb edir. Eyni zamanda, yazıçılar ədəbi tendensiyaları izləyərkən öz fərdiliklərini itirməməlidirlər. Həqiqi ədəbiyyat dürüstlük, dərin müşahidə və mənəvi məsuliyyət üzərində qurulur.
Qarşıdakı dövr üçün yeni ədəbi layihələriniz varmı? Bəli, hazırda Azərbaycan poeziyası, ədəbi tənqid və mədəni irslə bağlı bir neçə yeni ədəbi və publisistik layihə üzərində çalışıram. Həmçinin müasir Azərbaycan müəlliflərini araşdırmağa və milli ədəbiyyatımızın həm ölkə daxilində, həm də beynəlxalq səviyyədə tanıdılmasına töhfə verməyə davam etməyi planlaşdırıram.
ALP ELDƏNİZ (oçerk) Azərbaycan torpağının hər qarışı bir tarixdir. O tarixin ən ağrılı səhifələri isə müharibə illərində yazılıb. Qarabağ savaşının od-alovu içərisində neçə-neçə igid oğullar bu Vətənin bütövlüyü uğrunda canından keçdi. Həmin qəhrəmanlardan biri də qədim alp ərənlər yurdu Alpan kəndinin mərd oğlu Alp Eldəniz — Ağagülov Eldəniz Etibar oğludur. Onun ömür yolu qısa olsa da, şərəfli və mənalı bir ömür idi. Bu ömür Vətən sevgisinin, hərbi andın, ata ocağından alınan tərbiyənin və əsgər ləyaqətinin canlı nümunəsinə çevrildi. Alp Eldəniz 3 may 1975-ci ildə Quba rayonunun qədim və zəhmətkeş insanları ilə tanınan alp ərənlər yurdu Alpan kəndində müəllim ailəsində dünyaya göz açmışdı. O, sadə ailədə böyüsə də, mənəvi zənginlik içərisində tərbiyə almışdı. Atası Etibar müəllim kənddə savadlı, intizamlı və vətənpərvər insan kimi tanınırdı. O, təkcə müəllim deyildi — həm də gənclərin yol göstərəni, həyat dərsi verəni idi. Etibar müəllim hələ SSRİ dövründə beynəlxalq sülhyaratma əməliyyatlarında iştirak etmiş, hərbi həyatın sərtliyini öz gözləri ilə görmüşdü. Müharibənin, səngərdə gecələməyin, əmri vaxtında yerinə yetirməyin, qürurun, fəxarət hissinin nə demək olduğunu və eyni zamanda dost itkisi yaşamağın necə ağır hiss olduğunu yaxşı bilirdi. O anlayırdı ki, hərbi xidmət sadəcə forma geyinmək deyil. Əsgər olmaq — xalqın taleyini çiyinlərində daşımaq deməkdir. Buna görə də o, oğullarını uşaqlıqdan mərd, dürüst və Vətənə bağlı ruhda böyüdürdü. Evdə tez-tez qəhrəmanlıq hekayətlərindən danışar, xalqın başına gətirilən müsibətləri xatırladar, torpaq sevgisinin müqəddəs olduğunu deyər, ən yaxın tariximizin ibrətamiz hadisələrindən söhbət açardı. Alp Eldəniz atasının bu söhbətlərini diqqətlə dinləyərdi. Onda Vətənə bağlılıq hissi erkən yaşlarından formalaşmışdı. Məktəbdə keçirilən hərbi hazırlıq dərslərinə xüsusi maraq göstərirdi. Xəritələrlə işləməyi, hərbi texnikaları öyrənməyi sevirdi. Müəllimləri onun sakit, intizamlı, lakin iradəli xarakterə malik olduğunu deyirdilər. Müəllim yoldaşları həmişə alp Eldənizi atasına tərifləyəndə insan xarakterinin bilicisi, dünyanın hər üzünü görmüş Etibar müəllim təmkinini pozmadan sakitcə deyərdi: “Tipik 75-dir.” 1990-cı illərin əvvəlləri Azərbaycanın ən çətin dövrlərindən biri idi. Qarabağda müharibə alovlanmış, kəndlər viran qalır, şəhid xəbərləri hər evə yol tapırdı. Televiziyadan gələn xəbərlər, cəbhədən dönən yaralı əsgərlər, qaçqın ailələrinin ağrısı bütün ölkə kimi Alpan kəndini də sarsıdırdı. Alp Eldəniz 1992-ci ildə Alpan kənd orta məktəbini bitirdi. Müəllimləri və sinif yoldaşları yaxşı bilirdi ki, uşaqlıqdan onun bir arzusu olub. O da hərbçi olmaq. Müəllimlərin ənənəvi “Böyüyəndə kim olacaqsan?” sualına alp Eldəniz həmişə, heç düşünmədən “Mən zabit olacağam!” – deyə cavab verərdi. Ancaq o orta məktəbi qurtan ili vəziyyət dəyişdi. Ölkədə bütün digər sahələrdə olduğu kimi təhsil sahəsində də anlaşılmaz hadisələr baş verdi. Ali məktəblərə qəbul qaydaları dəyişdi. Qəbulun payıza qədər ləngidiyini görən alp Eldəniz ailənin büdcəsinə əlavə dəstək olmaq məqsədilə işləmək qərarına gəldi. O dövrdə gənclərin çoxu kimi o da həyatın ağırlıqları ilə üz-üzə qalmışdı. Əmək fəaliyyətinə Sabir adına sovxozda fəhlə kimi başladı. Lakin onun ürəyində başqa bir çağırış vardı — Vətəni qorumaq çağırışı, hərbçi olmaq istəyi. Bu çağırış alp ərənlərin ruhuna hopmuş min illərin qan yaddaşında yaşayan bir “Cəngi” sədası idi. 1993-cü ilin 5 iyulunda alp Eldəniz Milli Ordu sıralarına çağırıldı. O gün anası oğlunun əsgər paltarında qarşısında dayanmasına baxarkən həm qürur duyurdu, həm də daxilən nigaran idi. Çünki müharibə artıq uzaq deyildi. Etibar müəllim isə oğlunun çiyninə əlini qoyaraq demişdi: — Əsgər üçün ən böyük şərəf Vətəni qorumaqdır. Qorxma, amma ehtiyatsız da olma. Alp olmaq, əsgər olmaq ağıl, səbir və ürək tələb edir. Bu sözlər alp Eldənizin yaddaşına ömürlük həkk olundu. Alp Eldəniz xidmətini Güzdəkdə yerləşən hərbi hissədə başladı. Burada o, səkkiz ay ərzində hərbi hazırlığın ən ağır mərhələlərindən keçdi. Əsl döyüşçü, alp kimi püxtələşdi. Silahların işləmə prinsipi, tank texnikası, döyüş taktikası, gecə yürüşləri, səngər həyatı — bütün bunlar onun gündəlik həyatına çevrildi. Əsl əsgər olmaq üçün yalnız güclü olmaq kifayət etmirdi. Döyüşçü soyuqqanlı, diqqətli və məsuliyyətli olmalı idi. Alp Eldəniz bu xüsusiyyətləri ilə seçilirdi. Komandirləri onun hərbi texnikanı qısa müddətdə mənimsəməsinə heyran qalırdılar. O, tank mexanizmlərini dərindən öyrənir, xəritələrlə işləməyi bacarır, döyüş vəziyyətlərində düzgün qərar verməyi öyrənirdi. Ən çətin tapşırıqlar isə kəşfiyyatla bağlı olurdu. Kəşfiyyatçı olmaq hər adamın işi deyil. Kəşfiyyatçı səssiz addımlamağı bacarmalıdır. O, qaranlığın içində düşmənin nəfəsini hiss etməlidir. Kəşfiyyatçı bəzən günlərlə ac-susuz qalır, torpaq üstündə yatır, hər səsə qarşı ayıq olur. Ən əsası isə kəşfiyyatçı qorxusunu gizlətməyi bacarmalıdır. Çünki kəşfiyyat səhvi bağışlamır. Alp Eldəniz bu təhlükəli xidmətin məsuliyyətini yaxşı anlayırdı. Atasının danışdığı hərbi xatirələr ona yol göstərirdi. O bilirdi ki, döyüş tapşırığını vaxtında yerinə yetirmək bəzən yüzlərlə əsgərin həyatını xilas edir. 1994-cü ilin mart ayının 11-də alp Eldəniz Ağdam istiqamətində döyüş bölgəsinə göndərildi. O zaman Ağdam cəbhənin ən ağır nöqtələrindən biri idi. Top mərmiləri gecə-gündüz dayanmaq bilmirdi. Hər qarış torpaq uğrunda qan tökülürdü. Alp Eldəniz burada böyük cəsarət göstərdi. Onun saysız-hesabsız şücaətləri dillərdə dastan olmuşdu. Döyüşlərdə nizam-intizamı, dəqiqliyi və mərdliyi ilə seçildi. Hərbi texnikaya dərindən yiyələndiyi üçün ona kiçik çavuş rütbəsi verildi və tank komandiri təyin olundu.
Tank komandiri olmaq böyük məsuliyyət idi. Tank yalnız döyüş maşını deyildi — o, ön xəttin sipəri idi. Tank heyətinin həyatı komandirin qərarlarından asılı olurdu. Alp Eldəniz isə bu məsuliyyəti şərəflə daşıyırdı. Alp Eldəniz ilk gündən öz tankıını “Alpər” adlandırmışdı. Onun Ağdam cəbhəsində döyüşlərdə iştirakı müharibənin birinci fazasının bitməsinə az qalmış, ən qızğın çağlarına təsadüf edirdi. Düşmən güclü dezinformasiya müşayəti altında cidd-cəhdlə “Dördyol”a çıxmaga çalışırdı. Belə qızğın döyüşlərin getdiyi gərgin günlərdə öz qələbə əzmini, ruh yüksəkliyini qoruyan alp Eldəniz hər döyüşə girəndə xüsusi intonasiya və əda ilə: “Dəh, kəhər atım, getdik!” – deyər, sonra heyətə “Döyüşə” komandası verərdi.
Müharibə yalnız səngərdə olmur. Müharibə evlərdə də yaşayır. Ən ağır döyüşlərdən biri ana ürəyində gedir. Alp Eldənizin anası hər dəfə poçtalyon kəndə gələndə həyəcandan qapıya çıxardı. Məktub gələndə sevincindən ağlayardı. Çünki o dövrdə bir məktub belə insanlara təsəlli verirdi. Alp Eldəniz məktublarında ailəsini sakitləşdirməyə çalışırdı: “Darıxmayın, mən yaxşıyam. İnşallah torpaqlarımız azad olacaq.” Amma ana ürəyi hər şeyi hiss edirdi. Etibar müəllim isə hisslərini gizlədirdi. Oğlunun hansı təhlükələrin içində olduğunu yaxşı bilirdi. Atəşkəsdən sonra oğlunun tez-tez “öz kəhər atı”nadan ayrılığını bilirdi. Onun peşəkar tankçı olduğu kimi, eyni zamanda hərbi hissənin görən gözü, eşidən qulağı, lazım gələndə düşmənə qulaqburması verən əli kimi gecə-gunduz fəaliyyət göstərən qorxmaz kəşfiyyatçı olduğundan xəbərdar idi. Bilirdi ki, kəşfiyyatçının yolu ölümlə yanaşı gedir. Buna baxmayaraq, oğlunun mərdliyindən qürur duyurdu. 1996-cı ilin fevral ayının 10-da alp Eldəniz növbəti kəşfiyyat tapşırığını yerinə yetirərkən ağır yaralandı. Kəşfiyyat qrupu düşmən mövqeləri haqqında məlumat toplamalı idi. Bu tapşırıqlar adətən gecə həyata keçirilirdi. Qar, şaxta, palçıq, düşmən pusqusu — hər addım ölüm təhlükəsi idi. Həmin gecə Alp Eldəniz ağır yaralansa da, döyüş yoldaşlarının geri çəkilməsinə şərait yaratmışdı. Onu ölümün əlindən almaq üçün həkimlər günlərlə mübarizə apardılar. Lakin aldığı ağır yaralar buna imkan vermədi. 44 gün ölüm-dirim savaşı apardıqdan sonra Alp Eldəniz 1996-cı ilin mart ayının 26-da əbədi olaraq gözlərini həyata yumdu. Onun bu 44 günlük ölüm-dirim savaşı gələcəkdə təkrarlanacaq başqa bir möhtəşəm 44 günün işarəti idi. Bu dəhşətli 44 gün çoxları üçün adi günlər kimi gəlib keçsə də, bir nəfər bu 44 günün hər gününü bir ilə bərabər yaşadı. Bu şəxs alp Etibarın ikinci oğlu – alp Eldənizin kiçik qardaşı alp Şəhriyar idi. Şəhriyar həmin vaxt General Həzi Aslanov adına Bakı Ali Birləşmiş Komandanlıq Məktəbində birinci kursda oxuyurdu. Şəhriyar qardaşının şəhid olması xəbərini “Aslanlı adın mübarək!” – deyə öz milli hərbi məktəbinin marşını oxuya-oxuya gedərkən eşitdi. O elə sırada addımlaya-addımlaya addımları ilə həmişə müqəddəs saydığı beton örtüklü sıra meydanına var gücü ilə əsrlər boyu izi qalacaq 44 zərbə endirdi. Hər zərbəsində bu 44 günü düşmənin tarixinə silinməyəcək izlərlə yazacağına and içdi: “Qardaşım, əziz ruhun qarşısında and içirəm ki, bu 44 günün əvəzini düşmən artıqlaması ilə ödəyəcək, onlara elə bir toy tutacağıq ki, bu 44 rəqəmini bir daha unutmayacaqlar… Gözləri hər dəfə bizə tərəf baxanda, hər şeyi dörd görəcəklər…” Bu xəbər qədim alp ərənlər yurdu Alpan kəndinə çatanda kənd sükuta qərq olmuşdu. Ana fəryadı göylərə yüksəlmişdi. Etibar müəllim isə susurdu. Bəzən ən böyük ağrı sükut olur. Alp Eldəniz mart ayının 28-də Alpan kəndinin “Subaba” qəbiristanlığında dəfn edildi. Onun polkovnik qardaşları Şəhriyar və Elşən Ağagülovlar sonralar burada pir ziyarətçiləri üçün iki türbə tikdirdilər. O türbələrdən biri böyük qardaş alp Eldənizin xatirəsini yaşadır. Alp Eldəniz subay idi. Onun yarımçıq qalan arzuları vardı. Lakin ən böyük arzusu — Vətəni qorumaq arzusu idi. Bu amal uğrunda şəhid oldu. Alp Eldənizin şəhidliyi ailədə böyük iz buraxdı. Qardaşları alp Şəhriyar və alp Elşən onun qisasını almaq arzusu ilə yaşadılar. 44 günlük Vətən müharibəsində onların göstərdiyi qəhrəmanlıqlar alp Eldəniz ruhunun diktəsi, yarımçıq qalmış döyüş yolunun davamı, həyata keçən arzuları idi. Bu 44 gün alp Eldənizin qardaşları; alp Şəhriyarın, alp Elşənin andlarını həyata keçirdiyi günlər idi. Bu günlər alp ərənlərin min illərin ötəsindən süzülüb gələn bir deyiminin sadəcə söz olmadığının göstəricisi idi: “Bir ölür, min diriliriz!” Bu gün hər iki qardaş yüksək ordenlərlə təltif olunmuş zabitlər kimi Müzəffər Azərbaycan Ordusunda xidmət edirlər. Bu, bir ailənin Vətənə – alp ərənlər yurdu ulu Azərbaycana sədaqət tarixidir. 03.05.2026. Quba-Bakı-Ağdam.
Məktəblilər üçün əlavə: Eldənizin həyatı bugünkü məktəblilər üçün böyük örnəkdir. O göstərdi ki: -Vətəni sevmək yalnız söz deyil; -Torpaq uğrunda mübarizə müqəddəsdir; -Hərbi xidmət şərəfdir; -Kəşfiyyatçı olmaq cəsarət və ağıl tələb edir; -Əsl qəhrəmanlıq vəzifəni sonadək yerinə yetirməkdir. -Bu gün Azərbaycan bayrağı azad torpaqlarda dalğalanırsa, bunda Eldəniz kimi oğulların payı var. Onların adı tarixdə yaşayır. Onların xatirəsi xalqın yaddaşından silinmir. Çünki Vətən uğrunda can verənlər ölmürlər.
Son söz Alpanın igid oğlu Alp Eldəniz – Ağagülov Eldəniz Etibar oğlu – qısa ömür yaşasa da, mənalı bir ömür yaşadı. O, müəllim ailəsindən çıxaraq Vətənin sipərinə çevrildi. Kəşfiyyatçı kimi ən ağır yolları keçdi, tank komandiri kimi döyüşdü, şəhid kimi ucaldı. Bu gün “Subaba” qəbiristanlığında uyuyan alp Eldənizin ruhu sanki bir həqiqəti pıçıldayır: “Vətən əmanətdir. O əmanəti qorumaq hər nəslin borcudur.” Allah bütün şəhidlərimizə rəhmət eləsin! Ruhu şad olsun, Amin! Onlar bizimlədir. Biz onları görməsək də, onlar bizi görür, hər addımımızı izləyirlər. Gəlin onların adına layiq olmağa çalışaq! Onların adına layiq olaq!
Ömrün üçüncü fəsli (Müqəddəs Zəfər: 6-cı hekayə) Sağ böyrü üstəmi uzansın, sol böyrü üstəmi?! Fərq eləmirdi, daha doğrusu, əhəmiiyəti yox idi, onsuz da hərəkət eləyə bilmirdi. Heç əzalarını da hiss eləmirdi, bütün bədəni ağrı içindəydi, hər yeri şiş, yara… təkcə bəbəkləri zədəli deyildi. Əslində bəbəkləri də dumanlı idi, qonur rənginin üstünə boz-bulanıq pərdə çəkilməkdə idi. Pərdəydi, nəydi, anlamırdı- sadəcə hiss edirdi. Güzgüdən filandan bir şey vardımı ki, baxıb müəyyənləşdirsin. Yeganə baxa biləcəyi şeylər- dəmir barmaqları pas atmış nəfəslik, hisli-paslı tavan, uçuq-sökük divarlar, üfunət iyi verən, nə vaxtsa betonlanmış, indi isə zibilliyi xatırladan döşəmə, elə həmin qoxunu canına hopduran cındır əyin-başı, çadar-çadar olmuş əllərı, cırıq çəkməsindən bayıra çıxmış ayaq barmaqları idi. Tavandan sallanan “İliç lampası”nın nə vaxtsa yandığı yadına gəlmirdi- şüşəsi boğazdan üzülmüşdü. Arxası üstəmi, ya hansısa yanı üstəmi yatdığını bilmirdi. Amma, yatmışdı. Gözləri açıqdımı, bağlıydımı onu da bilmirdi. Bunun heç əhəmiyyəti də yox idi, bayırdan gözlüyün qabağını odunla bağlamışdılar. Toran görən gözlərini zilləyib odun parçalarının arasından güclə süzülən işıq şüalarını axtarmaqdan bezmişdi. Gəlmir heç gəlməsin, bu heç nəyi dəyişmirdi. Amma, yatmışdı. Ya da ki, yatmamışdı, gözlərini ona zilləyib hərəkətsiz dayanmış cavan oğlana baxırdı. -Niyə gözlərini zilləmisən mənə, niyə belə baxırsan? Niyə çıxıb getmirsən işinə gücünə? -Sən çağırdın, mən də dayandım da. -Mən çağırdım? Adınla? Adını heç bilmirəm axı. -Sən çağırdın. -Necə? -Heyy…heyy… -Mən gündə min dəfə “hey” deyirəm, “hay” deyirəm ki, qulaqlarım bir səs eşitsin. Sən də deyirsən ki, səni çağırdım. Yəqin özümü çağırmışam, başqa kim var ki. çağırım… çıx get. -Mən də onu deyirəm də. Mən elə sənəm. Sənin ömrünün birinci hissəsi, ya da birinci fəsli. -Ömür də hissəynən filannan olur ki? Ömür ya var, ya da yoxdur. -Sənin ömrün belədi də. Birnci fəsli Qırxqız dağlarındakı davada başa çatdı- 92-nin mart ayının 29-da. Yadına gəlir? Kosalarla Şuşa arasında böyük bir erməni dəstəsi ilə döyüşürdüz. Komandiriniz də rəhmətlik Tabil Həsənov idi. O, şəhid oldu, sən də ağır yaralandın. Gözünü açanda özünü burda gördün, yəni Şuşa həbsxanasında. Onda mən artıq sənin bətnundən çıxmışdım. Bu, belə olmalıdır. Mən də çıxdım… Amma səni tərk etmədim, tərk edə bilməzdim, çünki, hələ ürəyin dayanmamışdı. Ruhlar hələ ürəyi çırpınan bətni tam tərk etmirlər, onun başı üzərində dövrə vurub haray qoparırlar… O gündən ömrünün ikinci fəsli başlandı. Ömür deyəndə ki… -Necə yəni ikinci fəsli? Mən bəyəm ölüb dirilmişəm? -Nə ölməmisən, nə dirilməmisən, nə də yaşamırsan… o gündən ömrün dayanıb. -Bu nə deməkdi axı? Məni niyə çaşdırırsan? Mən neçə müddətdi ki, heç nə görmürəm, eşitmirəm, heç kimlə danışmıram. Səni necə eşidə bilərəm, necə söhbət edə bilərəm? Mən heç sənin sifətini də görmürəm. Bu qədər müddətdə niyə gəlmirdin? Niyyətin nədir? -Bu müddət ərzində sənin ömründə baş verənləri bilə bilmərəm, mən keçmişdəyəm. Sifətimi görə bilməzsən- mən ruham. Mən sənin həyatının keçmişdə qalan hissəsiyəm. -Demək, mənə verilən əzablardan xəbərsizsən. Hə, doğru deyirsən, gözümü açanda özümü burda gördüm. Lap doğrusu, Baqrat dedi mənə- o topal dığa. Avtomatın qundağıynan üzümə vura-vura ayıltdı məni. “Ara, sən beş güllə yarası almısan, hələ də ölməmisən,”- dedi. Baxdım ki, bədənimdə salamat yer yoxdur. Ətrafımda çoxlu dustaqlar var. Onlar araya girib Baqratı dayandırdılar. Daha sonra nə olduğu yadımda deyil. Bir də ayıldım ki, rəhmətlik Mərdan başımı qucaqlayıb ağlayır. Beləcə neçə günsə, yarı ölü, yarı diri qaldım…
Dustaq yoldaşlarım imkanları çatan qədər mənim müalicəmlə məşğul olurdular. Yavaş-yavaş sağalırdım, artıq hər şeyi dərk edirdim. Hətta, yoldaşlarımın köməyilə həyətə də çıxırdım. Dığalar deyirdilər ki, məni əməliyyat elətdiriblər. Bədənimdən iki güllə çıxarıblar. Üçü bədənimi dəlib keçibmiş- biri baldırımdan, bir çiynimdən, biri də sağ böyrümdən. -Səni aldadıblar, sən üç güllə yarası almışdın- üçü də bədənini dəlib keçmişdi. O biri iki yaranı həmən o topal vurmuşdu sənə, cib bıçağıynan. O vaxt mən hələ sənin bətnini tərk eləməmişdim, özüm şahidəm o hadisələrə. -Tərk eləməmişdin? Bəs niyə tərk elədin, nə baş verdi? -Bıçaq yaralarından sonra ürəyin dayandı. Səni sürüyüb türmənin həyətinə atdılar. Yük maşınına qoyub Cıdır düzünə aparacaqdılar ki, qayalardan aşağı tullasınlar. Dustaq yoldaşların buna etiraz elədilər. Onları da o ki var döydülər. Ancaq səni aparmadılar, dedilər ki, bu döydüklərimizdən də ölən olsa, sabah bir yerdə apararıq. Yoldaşların köməkləşib səni kameraya apardılar. Süni nəfəs verməyə başladılar. Mən bətnini tərk edib haray qoparmağa başladım. Son döyüşdə şəhid olmuş döyüşçü yoldaşlarının ruhları məni çağırırdılar. Ora- Qırxqız dağının zirvəsinə… sən yenə ayıldın… -Getdin? -Mənim oraya getməyim, qayıtmağım an məsələsidir. Mən onları indi də görürəm. -Madam ki, sən mənim keçmişimsən, deməli, həm də itmiş yaddaşımsan. Elədir? -Hə, elədir. Ötən bu müddət ərzində mən dəfələrlə sənin yaddaşının bərpası ilə məşğul olmuşam. Hər dəfə işgəncədən sonra huşunu itirəndə yaddaşın yenidən pozulub… -Onda mənə keçmişimdən danış. Həm də… həm də o son döyüşdən. -Nə danışım axı? Sən ali məktəb daxil olmuşdun, cəmi 17 yaşın vardı, hüquqşünas olacaqdın. Ancaq erməni yaraqlıları hər gün kəndlərinizə basqın edirdilər. Hər gün qan-qada, ölüm-itim… Şuşanın, Malıbəylinin, Quşçuların işğalı, Xocalı faciəsi- hamısı ard-arda baş verirdi. Sən təhsil aimağa getmədin, özünümüdafiə dəstəsinin tərkibində Kosalar, Cəmilli kəndlərinin, yaxın ətrafdakı diğər yaşayış məntəqələrinin müdafiəsinə qalxanlardan biri oldun. Həmin gün- son döyüş günü siz ermənilərin 6 gözətçi postunu darmadağın edib Şuşa istiqamətində xeyli irəliləmişdiz. 53 nəfər dığanı cəhənnəmə vasil eləmişdiz. Döyüşçü yoldaşların İlham, Əlövsət, Fərrux, Elxan, Mehman, Şakir… Yadına gəlr onlar? Bağışla, sənin yaddaşın mənəm axı… -Yaddaşım çox dumanlıdır, ancaq, indi əynindəki paltarı görürəm. Təzədir, toy paltarına oxşayır… deşik-deçikdir, qan ləkələri var hər yerində. -Sənin son döyüşdəki paltarındı da. Rəhmətlik atan almışdı. Novruz Bayramı ərəfəsində, bir il əvvəl. Sən də dedin ki, mənim bayramım düşmənlərlə döyüşdü, geyindin getdin davaya. -Atam rəhmətə gedib? Nə vaxt? -Sənin son döyüşündən bir gün əvvəl. Ermənilər kəndinizə basqın edib 27 nəfəri qətlə yetirəndə. -Mən onda hardaydım? -Döyüşürdün. Kəndi mühasirəyə almış yaraqlılarla, mühasirəni yarıb irəliləyirdiz. Qırxızın sıldırımlı qayalarının arasından daha bir dəstə çıxdı, qaranlıq düşənəcən döyüşdüz. Əvvəlcə komandiriniz Tabil, sonra ətrafındakı digər yoldaşların şəhid oldular. Həmin o dığa, Baqrat gizləndiyi yerdən çıxıb avtomatı tuşladı üstünə. Sən yerə yıxılana qədər atdı. Sonra dağlara sükut çökdü. -Sonra? Sonra necə oldu? -Baqrat sənin sağ olduğunu görüb, bunu özümüzlə aparacağıq, əzab verib həzz alacağıq, dedi… İndi sən danış, neçə vaxtdır burdasan? Yəni… bayaq dedim də, mən indi baş verənləri görə bilmirəm. Yalnız sənin ruhunun qalan hissəsi ilə birləşəndə, tam bir ruh olanda görə biləcəm hadisələri. -Qayıt birləş də. -Bu mümkün deyil. Sən ya tam ölməlisən, ya da dirilməlisən. Ölsən, fəzada, dirilsən, bətnində birləşəcəm ona. -Mən ölmək istəyirəm, bura düşəndən elə an olmayıb ki, bunu istəməyim. Ancaq bir istəyim də var, torpaqlarımızın azad olunduğu günü görmək istəyim. -Səni saxlayan da elə bu istəkdir. Ölmüsən, ancaq ölümə məğlub olmursan. Mən də elə bu səbəbdən sərgərdanam. Danış, bu sənin yaddaşının bərpası üçün faydalıdır. -Mən qismən sağalmışdım. Məni də o biri dustaqlarla birlikdə işləməyə aparırdılar. İşgəncə verə-verə, həzz ala-ala. Soruş ki, haralara aparmırdılar, hansı ağır işləri gördürmürdülər. Gözəl, yaraşıqlı evlərimizi özümüzə sökdürüb daşıtdırırdılar. Ermənistandan, İrandan cürbəcür yük maşınları gəlirdi, əmlakımızı bizə yüklətdirib daşıyırdılar. Eh… Qaçmaq barədə fikirləşirdik. Cəhd eləyənlər də oldu. Onları öldürdülər. Hər bayramlarında bizim birimizi döyüb öldürürdülər. Bir gün mənə də növbə çatdı. Həyətə çıxarıb ağaca bağladılar, başıma dəmir verdə keçirdilər. Həyətdən cibimə yığıb gizli şəkildə kameraya gətirdiyim daşlarla məni vurmağa başladılar, beş-altı metrlikdən. Baqrat, Kotik (bilmirəm öz adı idi, ya ayaması), Baqratın arvadı Marine… hamısı başımı, yəni vedrəni nişan alırdı, danqıltı səsindən beynim silkələnirdi. “Bu türk bu daşlarla bizi öldürüb qaçmaq istəyir”- deyib gülüşürdülər. Əslində, o daşlar qaçmaq planımızın bir hissəsi idi, növbəti işə gedəndə müşayətçilərin gözlərini dələcəkdik o daşlarla… Yenə huşumu itirdim… Sonra yoldaşlarımdan məni ayırıb bu zirzəmiyə atdılar. Başladım burda çürüməyə. Bir gün Baqratdan soruşdum ki, məni niyə öldürmürsüz, dedi ki, sənin üstündə “eksperiment” aparırıq, görək türklər nə qədər tab gətirirlər işgəncələrə… Hərdən məktəbliləri gətirirdilər mənə baxmağa. -Bəs nə yeyib, nə içirsən? -Nə bilim, horradan zaddan. Qabaqlarından qalma ətli yeməklərin sür-sümüyündən. Gündə bir dəfə havaya çıxarırdılar, bir şüşə su verirdilər. Bir də ki, hərdən damarıma iynə vururdular. İynəni vuran da Marine idi. Bir dəfə soruşdum, bu nə iynədir, dedi, sən yoluxucu xəstəliyə tutulmusan. Sonra da dişlərini ağardıb dedi ki, “eksperiment” elə budur. Bioloji silahdır, adamı keyləşdirir və tədricən arıqladır, saçlarını, dişlərini tökür. Mən də dedim ki, dişlərimi, dırnaqlarımı çəkib çıxarmısız da, day bu nəyə lazımdır. Hırıldaya-hırıldaya çıxıb getdi. -İndi sənin neçə yaşın var, neçə ildi burdasan? -Məndən niyə soruşursan, özün bilmirsən? -Yox, bayaq dedim axı səbəbini. -Həəə… yadıma düşdü. Bir dəfə Baqratın otağını təmizləyəndə divarda təqvim gördüm, 2020 yazılmışdı. Hansı ay olduğunu oxuya bilmədim, ermənicə yazılmışdı. 17+28. Hə, elədir? 17 yaşımda bura düşmüşəm, 28 ildir burdayam. Deməli 45 yaşım var. Ancaq… o vaxtdan neçə gün keçib, yadımda deyil. Neçə gündür ki, məni bayıra çıxarmırlar. Üç gündür ki, yemək də gətirən yoxdur. Suyum da qurtarıb. Yəqin öldüyümü düşünürlər. Sən də ona görə gəlmisən? Düzünü de, mən ölmüşəm? -Yox, ölsəydin mənnən danışa bilməzdin. Bəlkə əksinə, dirilirsən, ömrünün üçüncü fəsli başlayır?! Hə?.. -Qulaq as, sən də eşidirsən? -Nəyi? -Atəş, partlayış səslərini. Yoxsa, dığalar yenə hansısa qələbəni bayram edirlər?! -Mən eşidə bilmərəm. Nə qədər eyni şeyi təkrar edim sənə? Mən heç nə eşitmirəm, görmürəm. Mənim üçün gecə, gündüz, isti, soyuq yoxdur… -Atəş səsləri lap yaxından gəlir. Ora bax, gözlükdə işıq şüaları yarandı. Aman Allah, gözlərim qamaşdı! Bu nədir belə, mən görürəm?.. Eyyyy… hara getdin? Ruh!.. Zirzəminin qapısı əcaib bir cırıltı səsi çıxartdı. İçəriyə şığıyan işıq seli onun gözlərini dələrək eyni anda beynini yüz yerdən iynələməyə başladı. Bu dəfə qulağına başqa bir səs gəldi: -Qardaşlar, bura gəlin, burda kimsə var.
Hava yavaş-yavaş qaralırdı. O, yorğun addımlarla evinə tərəf gedirdi. Yaşadığı binanın qarşısına çatanda qeyri-ixtiyari ətrafa boylandı. Nə həyətə çıxan vardı, nə də tanış sima gözə dəyirdi. Dərin nəfəs alıb giriş qapısından içəri keçdi. Mənzili birinci mərtəbədə idi. Buna görə də çox keçmədən qapısının önündə dayandı. Əlini cibinə atıb açarı axtardı. Tapmadı. Qapının zəngini basdı. İçəridən səs gəlmədi. Bir qədər gözləyib qapını ehmalca döydü. Yenə cavab verən olmadı. “Görəsən, hardadılar?” Bir neçə dəqiqə də gözlədi. Sonra yenidən qapını döydü. Səs gəlmirdi. Axırda aşağı enib həyətdə gözləməyə qərar verdi.
Skamyada oturmuşdu ki, birdən gözü şüşəbəndə sataşdı. Açıq pəncərədən 8-9 yaşlarında bir uşaq həyətə baxırdı. Az sonra onun yanında gənc qadın göründü. Qadın uşağa nəsə deyib pəncərəni örtmək istədi. O, cəld ayağa qalxıb səsləndi:
— Ay xanım, olar bir dəqiqə?
Qadın sanki onu eşitmədi. Pəncərəni bağladı və uşaqla birlikdə otağa çəkildi. Onun ürəyinə narahatlıq çökdü: “Bunlar kimdir? Mənim evimdə nə edirlər? Niyə qapını açmırlar?” Tələsik yenidən binaya girdi. Qapını bir neçə dəfə döydü, zəngi ard-arda basdı. Açan olmadı. Həyəcanı getdikcə artırdı: “Yoxsa səhv gəlmişəm? Bura mənim evim deyil? Elədirsə, niyə içəridəkilər səs vermirlər?” Yenidən aşağı düşüb çaşqın halda ətrafa baxdı və keçib skamyada oturdu. Artıq hava tamam qaralmışdı. Pəncərədən sızan işıq və hərəkət edən kölgələr göstərirdi ki, evdə adam var. Başının içində dolaşan fikirlər bir-birinə qarışırdı. Gözlərini yumdu. Nəyisə xatırlamağa, bu anlaşılmazlığın səbəbini tapmağa çalışdı…
Qəfil gələn maşın səsi onu diksindirdi. Gözlərini açdı. Ətrafa baxdı. Nə bina vardı, nə həyət, nə də skamya. Qarşısında ensiz asfalt yol uzanırdı. Yolun kənarındakı daşın üstündə oturduğunu anlayıb cəld ayağa qalxdı. Bura onun doğulub boya-başa çatdığı kənd idi. Səhər yenicə açılırdı. Qəribədir, az əvvəl şəhərdə idi, indi isə kənd yolunda dayanmışdı. Necə gəldiyini anlamadan addımlamağa başladı. Ata evi çox da uzaqda deyildi.
Darvazanın ağzında dayanıb həyətə baxdı. Divarlar uçub tökülmüş, həyəti kol-kos basmışdı. Evin damı əyilmişdi, sanki bir azdan çökəcəkdi. Hər yerdən viranəlik yağırdı. Bəlli idi ki, bu qapıdan illərdir girib-çıxan olmayıb. Geri çəkilib nə baş verdiyini anlamağa çalışdı. Qəhər onu boğdu.Öz-özünə: -Qoy görüm, tanış adamlardan kimi tapıram, -deyə yola düzəldi. Kəndin küçələri, yolları, həyətlər, ağaclar ona doğma idi. Amma qarşısına çıxan üzlərin heç biri tanış gəlmirdi. Bir neçə qohumunun evinin önündən keçdi. Həyətdə yad adamlar vardı. “Mənə nə olub? Yaddaşımı itirmişəm? Axı hər yeri tanıyıram. Bəs insanlar niyə yaddır?” Bu suallar beynində səsləndikcə addımları ağırlaşırdı. Birdən özünü məzarlığın girişində gördü. Necə gəldiyini özü də bilmədən içəri keçdi. Atasının məzarı olan tərəfə yönəldi. Uzaqdan baxanda atasının qəbrinin yanında yeni başdaşı gördü. Addımlarını sürətləndirdi. Sinəsində qəribə ağrı baş qaldırdı. Yaxınlaşıb başdaşının üzərindəki şəklə baxanda qanı dondu. Şəkildəki adam özü idi. Nəfəsi kəsildi. Dizləri üstə yerə çökdü: “Bu necə ola bilərdi? Nə vaxt ölmüşdü? Kim gətirib onu burada basdırmışdı?” Qışqırmaq istədi. Səsi çıxmadı. Sinəsi daralırdı. Nəfəs ala bilmirdi. Təlaş içində ətrafa boylandı və var səsi ilə qışqırdı:
— Mən kiməm?!
Qan-tər içində yatağından dik atıldı. Dodaqları əsə-əsə eyni sözləri təkrarlayırdı: “Mən kiməm? Mən kiməm?” Bədəni titrəyirdi. Gözlərini otaqda gəzdirəndə yorğan-döşəyin içində olduğunu gördü. Tədricən nəfəsi düzəldi. Gördüklərinin yuxu olduğunu anladı. Ancaq yuxunun təsiri canından çıxmamışdı. O, yuxuda gələcəyinə getmişdi. Elə bir gələcəyə ki, orada onu tanıyan yox idi. Adı, varlığı, iddiası, qüruru heç nəyə çevrilmişdi. O, heç kim olmuşdu. Elə həmin anda dünən baş verən hadisə yaddaşında canlandı.
Bir gün əvvəl oğlu məktəbdən evə cırılmış paltarla, üz-gözü göyərmiş halda qayıtmışdı. Məlum olmuşdu ki, sinif yoldaşı ilə dalaşıb. Dərhal məktəb direktoruna zəng etdi, səhər məktəbə gələcəyini bildirdi. Oğlunu döyən uşağın valideyninin də orada olmasını tələb etdi. Səhər tezdən oğlunu götürüb məktəbə yollandı. Direktorun otağına daxil olan kimi uşağı görüb özünü saxlaya bilmədi. Atasının və direktorun gözü qarşısında uşağa şillə vurdu. Sonra qəzəblə bağırdı:
— Sən kimsən ki, mənim oğluma əl qaldırırsan?!
Ardınca üzünü direktora və uşağın atasına tutdu. Səsi daha da sərtləşdi:
— Siz bilirsiniz mən kiməm? İstəsəm, bir günə sizi yox edərəm. Mənim uşağıma heç kim əl qaldıra bilməz!
Otaqda ağır sükut çökdü. Direktor dinmədi. Uşağın atası ona yaxınlaşdı. Gözlərinin içinə baxıb aramla dedi:
— Sənin kim olduğunu bilmirəm. Amma onu çox yaxşı bilirəm, bir gün heç kim olduğunu anlayacaqsan.
Sonra oğlunun əlindən tutdu və iti addımlarla otaqdan çıxdı
“SƏN DƏ ƏLƏSGƏRSƏN, MƏN DƏ ƏLƏSGƏR” Ədəbi mühitdə dillərdə dolaşan bu misranın müəllifi şair Ələsgər Talıboğlunun “Könül yaza tələsir” şeirlər kitabından fraqlentlər
Şair var, böyük bir külliyyat yaradır, şair də var bappalaca bir kitab bağlayır… Yaxşı halda hər şairin bir misrası dillərdə dolaşar, o da kimə qismət ola, ya olmaya… Ələsgər Talıboğlu Azərbaycan ədəbiyyatının XX əsrin sonu – XXI əsrin əvvəlləri dövründə imzasını tanıtmış şairlərdəndi. Yaradıcılığında Məmməd Araz məktəbi duyulur. El arasında Dədə Ələsgərə həsr etdiyi şeirindən bir misra dolaşır: “Sən də Ələsgərsən, mən də Ələsgər!” Bu misrada çox məna ifadə olunur. Ələsgəri bu gün yaşadan, gələcəkdə yaşadacaq bu misra onun yaradıcılığına açar rolunu oynayacaq. Ədəbi tənqidçilər, tədqiqatçı-araşdırmaçılar məhz bu misranı rəhbər tutaraq Ələsgər Talıboğlu yaradıcılığını incələyəcəklər. Buna adım kimi əminəm. Çünki Ələsgər Talıboğlu yaradıcılığında belə möhtəşəm, ölməz misralar onlarladır və bəlkə də daha çoxdur. Ələsgər Talıboğlu ilboyu başının üstü açıq səma olan Naxçıvan diyarında dünyaya gəlib. Hərdən Zəngəzur dağlarından öyüb keçən pambıq kimi ağappaq buludların səmasını gözəl tabloya çevirmiş Şərur rayonunun Kərimbəyli kəndində zəhmətkeş bir ailədə doğulub, boya-başa çatmışdır. İxtisasca filoloqdur, dilimizin zənginliyini bilir və yaradıcılığında bəhrələnir. Hər şairə nəsib olmayan Məmməd Araz və İsa Muğanna mükafatları laureatıdır. Həm də bəxtəvər şairlərdəndir ki, şeirləri bir sıra xarici dillərə tərcümə olunub, sözlərinə mahnılar bəstələnib. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin fəal üzvlərindəndir. Bu günlərdə oxucuları ilə növbəti görüşə gəlib. Sayca 21-ci olan şeirlər kitabı “Könül yaza tələsir” adlanır. Bütün bunlara rəğmən Ələsgər Talıboğlu olduqca təvazökardır. Elə bu kitabının üz qabığına seçdiyi şeir parçasında qeyd etdiyi kimi özünü azman şairlərlə müqayisə etmir, “Bir kol dibində tər bənövşəyəm” deyərək cahana yeni qədəm basdığını, hələ sözünü demədiyi, sinəsi dolu novcavan enerjili biri olaraq təsvir edir. Çoxşaxəli yaradıcılığa malik Ələsgər Talıboğlu poeziyanın bütün formalarında nümunələr yaratmaqla qələmini snaqdan çıxartmışdır. Yaradıcılığı müxtəlif vaxtlarda ədəbi tənqidçilərin, şair və yazıçıların, jurnalistlərin, yaradıcılığı olan digər sənət adamlarının diqqətini çəkmiş, onun poetik dünyası barədə müxtəlif səpkili məqalələr, resenziyalar, dost yazıları yaranmışdır. Sözsüz ki, növbəti kitabı da əldən-ələ keçərək oxunacaq, layiqli dəyərini alacaqdır. Ələsgər Talıboğlu da Dədə Ələsgər kimi daima el arasında olan, elin dərd-səri ilə yaşayan, yeri gələndə giley-güzar kimi yox, bir tarix olaraq elin qovxasını mərdanə şəkildə nəzmə çəkən şairdir. “Hər qarış torpağı ləl-gövhər olan vətəndə, hamının bəhrələndiyi halda yerli, aborogen millətin zillət içində yaşadığını, oğulların səfalət ucbatından dərbədər düşdüyünü” yana-yana təsvir edir. Mənim oğullarım yad ölkələrdə, Bax, min bir zəhmətlə qultək işləyir. Ən yağlı loxmanı məmləkətimdə Yadlar mənimsəyir, özgə dişləyir. “Könül yaza tələsir” – şair kitabına belə bir ad seçib. Könül yaza niyə tələssin? Baharın, yazın gəlişini, demək olar ki, bütün şairlər öz yaradıcılıqlarında, özü də bəziləri dönə-dönə təsvir etmişlər. Onlardan Şah İsmayıl Xətai qədər gözəl, bənzərsiz və yüksək səviyyədə baharı təsvir edən ikinci bir şair yoxdur. Baharın gəlişi təbiəti oyadır, canlandırır. Hər dəfə gözoxşayan, könülaçan, ruhu ilhamlandıran bir mənzərə ilə qarşılaşan şair ürəyi, könlü yaza niyə tələsməsin? Ələsgər Talıboğlunun hikməti bundadır. Ələsgər Talıboğlu xalq folklorunu kifayət qədər yaxşı bilən, yeri gəldikdə yaradıcılığında məharətlə bəhrələnən şairlərdəndir. Bu yaşında özünün də folklor nümunəsi yarada biləcək cəhdləri uğurlu alınır. Sözün mahiyyətindən mahir usta kimi istifadə etməyi bacaran şair bənzətmələr vasitəsilə sözünü deyir, necə deyərlər, fikrini sətiraltı ötürür. Bu gözəlin gün doğmadı baxtına, Bu gözəlin dərdi dağdan ağırdı. Bu gözəlin ürəyinə toxunma, Bu gözəlin köksü dərddən yağırdı. Heç şübhəsiz ki, ayıq oxucu şairin bənzətməsini dərhal anlayır. Bütün yaradıcılığı boyu el-obaya, doğma yurda, sevgili vətənə, milli mənsubiyyətə bütün varlığı ilə bağlı olan Ələsgər “bu gözəl” dedikdə ana vətəndən başqa nə düşünə bilər? Bu gözəlin sevdaları olub puç, Bu gözəlin eşqi daşa dəyibdi. Bu gözəlin çarxı dönüb tərsinə, Bu gözəlin ruhunu qar döyübdü. Odur ki, şair könlü yaza tələsir. Yaz təkcə təbiət fəsli deyil, yaz arzularımızın çiçək açacağı bir dövrdür. Qəlbimizdə bəsləyib saxladığımız, müstəqilliyə qovuşduğumuzdan bəri gerçəkləşəcək planlarımızın gələcəyi, müharibələrin, soyuq davaların olmayacağı, əmin-amanlığın yaranacağı dövrdür. Hələ ki, şair dediyi kimidir: “Bu gözəlin eşqi daşa dəyibdi”, “Bu gözəli dayağı yox söykənə”, “Bu gözəlin yaraları qaysaqsız”, “Bu gözəlin məlhəm gərək dərdinə”. “Orxan” Nəşriyyat və Poliqrafiya müəssisəsi tərəfindən nəfis tərtibatla 300 nüsxə ilə nəşr olunan 248 səhifəlik kitabda şairin, əsasən, son bir ildə yazdığı şeirlər toplanmışdır. Bu da Ələsgər Talıboğlunun müdrik yaş dövründə məhsuldarlığının göstəricisidir. İndi o, təkcə öz fikirlərinin ifadəsini nəzmə çəkmir, böyük bir millətin saf niyyətinin, ülvi və pak amalının rəsmini sözlə ifadə etməyə çalışır, bir rəssam kimi göz önündə canlandırmağa çalışır. Üzüm dirənibdi yoxuşa daha, Gah duman, gah çovğun, yağışa daha. Mat qaldım buncalıq axışa daha, Keçilməz qayalar, sallar görünür. Hər bir Azərbaycan aydını kimi Ələsgər Talıboğlu vətənin üzləşdiyi problemləri aydınca görür. Otuz ildən artıq başımızın üstündə dolaşan Qarabağ problemi həll olunsa da, milli əndişələr çözülmək bilmir. Milləti yetmiş yeddi yerə parçalayırlar. Hicaba bürünmüş azyaşlıların sayı artdıqca göbəyi açıq qızlar da durmadan çoxalır. İslami dəyərləri hörmətə mindirənlərlə özünü ateist adlandırıb hər şeyə qarşı çıxanların qovxası bitmək bilmir, günü-gündən də dərinləşir. Xarici təsir altına düşmüş üzüdönüklər vətəndən, millətdən üz döndərənlərin sayını durmadan artırırlar. Ələsgər Talıboğlunun silahı sözdür və o, sözünü deyir. Sözü isə qanana deyərlər, həm də kəskin sözü deməyin fərqi yoxdur, ya pıçıltı ilə söylə, ya Koroğlu nərəsi ilə hayqır. Gəldim məzarlığa ziyarətə mən, Bir bilsəniz burda off… kimlər yatır. Ömrünü dopdoli yaşayanla bir Çiçəyi burnunda nakamlar yatır. Dil, din və torpaq uğrunda döyüşdə, mübarizədə canını fəda etmişlər şəhidlik zirvəsinə yüksəlirlər. Ələsgər Talıboğlu gəncliyində Azərbaycanın digər dəliqanlı, comərd cavanları ilə bərabər silaha sarılıb, vətəni erməni separatçılarından, qəsbkarlarından qoruyub. Əlinə qələm aldığı gündən dilimizin saflığı uğrunda cəngə girib. Ağsaqqal yaşında elin adət-ənənələrinə, milli-mənəvi dəyərlərə, ən əsası da İslam dininin məntiqi əsaslarına söykənən yaşam tərzinə dayaq olub. Yetkin ömrü mübarizələrdə keçib. Günü gündən artan, özü də ildırım sürəti ilə artan Şərlə mübarizədə Xeyirin gücsüzlüyünü görüb bəzən bədbinliyə düçar olur, nikbinliyini zəiflədir. Qəlbimi yurd etdim dərd köhlənimə, Sevincin dadını dada bilmədim. Bunca ağrıları hey çəkə-çəkə, Verdim bir ömürü bada, bilmədim. Amma, necə deyərlər, haqq nazilər, üzülməz. Məzarlığı ziyarət edərkən ürək ağrısı və təəssüf hissi ilə orda kimlərin, hansı dahi və fədakarların yatdığını qeyd edən şair bilməlidir ki, haqq iş həmişə davam etdiriləcəkdir. Şagirdləri isə zaman özü yetişdirəcək. Daşıya-daşıya bu fil yükünü, Yaşadım min ağrı, acı içində. Göyləri boyadı ahımın rəngi, Bir üzüm gülmədi ömür köçündə. Başı müsibətlər çəkmiş Azərbaycanın ömrü min illər boyu ağrı, acılar içində keçib, amma heç vaxt sarsılmayıb. Bilib ki, onun mərd oğulları ən çətin, ümidlərin üzüldüyü son anda belə yetişəcək, dayağında duracaq. Nə qədər Ələsgərlərlər gəlib getsə də belə olub, belə olacaq. Təki könüllər pərvaz olsun, üzü yaza köklənsin!
GÜLZAR (hekayə) Bu əhvalat XX əsrin sonlarında – XXI əsrin əvvəllərində baş verib. Sovetlər Birliyi dağılandan sonra yeni yaranmış ölkələrin əlaqələri bir-birindən qırıldığı kimi insanları da perik düşməyə başladı. Kamilin həyatındakı kimi…
Maddiyatı mənəvi həyatdan üstün tutanlar bir həqiqəti unutmamalıdırlar: insan dünyaya gələndə onun varlığı heç də sahib olacağı sərvətlərlə ölçülmür. Onun gəlişi daha çox mənəviyyatın, saf ruhun və insanın daxili dünyasının zənginliyi ilə dəyərləndirilir. Maddiyat insana yaşamaq imkanı verə bilər, lakin mənəviyyat ona azad, vicdanlı və həqiqi insan kimi yaşamağın yolunu göstərir. Maddiyat bədəni doyurar, mənəviyyat isə ruhu yaşadar. Kamil illərlə Ukraynada yaşamışdı. O, zəhməti, ağlı və uzaqgörənliyi ilə böyük uğurlar qazanmışdı. Onun adını eşidəndə insanlar hörmətlə baş əyirdi. Öz zəhməti ilə yaratdığı Şirkətləri genişlənmiş, restoranları şəhərin ən məşhur məkanlarına çevrilmişdi. Hər şey vardı — pul, şöhrət, rahat həyat… Amma bütün bunların içində Kamilin ürəyində bir boşluq vardı… Axşamlar görənləri heyrətə salan dəbdəbəli evinə qayıdanda sükut onu sıxır, o boyda zənginliyin içində tənha qalırdı. Onun ailə həyatı da bu boşluğun bir hissəsi idi. Ukraynalı həyat yoldaşı ilə qurduğu ailə sevgi üzərində deyil, daha çox uyğunluq və rahatlıq üzərində qurulmuşdu. İllər keçdikcə bu münasibət daha da soyudu. Eyni evdə yaşasalar da, iki yad insan kimiydilər. Kamil mədəni insan idi, bu hal onu çox narahat edirdi. O, tez-tez düşünürdü: — İnsan hər şeyə sahib olub, yenə də niyə xoşbəxt olmaya bilər?.. Bir gün o, iş məqsədilə Azərbaycana — doğma torpağa qayıtdı. Şamaxının sakit, saf havası, dağların qoynunda yerləşən o qədim diyar onun ruhuna qəribə bir rahatlıq gətirdi. Elə burada, təsadüf kimi görünən bir anda Gülzarla tanış oldu. Gülzar həyatın çətinliklərini yaşamış, amma qəlbini saf saxlamış bir qadın idi. Onun baxışlarında sakitlik, danışığında səmimiyyət vardı. İlk ailəsi uğursuz olmuş, övladı olmamışdı. Tək yaşayırdı, amma heç vaxt həyatdan küsməmişdi. İnsanlara inamını itirməmişdi. Onların ilk söhbəti də sadə keçdi, amma o sadəliyin içində dərin bir istilik vardı. Kamil uzun illərdir hiss etmədiyi bir duyğunu hiss etdi — rahatlıq. Gülzarın yanında o, olduğu kimi görünə bilirdi. Nə varlı iş adamı, nə də nüfuzlu şəxs… sadəcə, bir insan kimi. Bu tanışlıq zamanla böyük bir məhəbbətə çevrildi. Kamil hər dəfə Azərbaycana gələndə Gülzarı görmədən geri qayıtmırdı. Onlar birlikdə Şamaxının dağ yollarında gəzir, qədim küçələrində addımlayır, sadə çay süfrələri arxasında saatlarla söhbət edirdilər. Kamil üçün bu anlar onun bütün var-dövlətindən daha dəyərli idi. O, ilk dəfə idi ki, həyatın əsl mənasını anlayırdı. Amma xoşbəxtlik uzun sürmədi… 45 yaşına çatanda Kamil ağır bir xəstəliyə tutuldu — xərçəng. Bu xəbər onun həyatını alt-üst etdi. Dünənə qədər güclü, sağlam, hər şeyə qadir olan insan indi zəifləyirdi. Klinikalar, müalicələr, ağrılar… günlər bir-birinə qarışırdı. Ən ağır zərbə isə yaxınlarından gəldi. Həyat yoldaşı onu bu vəziyyətdə tərk etdi. Uşaqlarını da götürüb başqa şəhərə köçdü. Maddi maraqlar, rahat həyat istəyi insanlıq hissini üstələmişdi. Kamil üçün bu, xəstəlikdən də ağır idi. Bu xəbəri eşidən Gülzar bir an belə tərəddüd etmədi. O, dərhal bilet alıb Kiyevə getdi. Kamilin müalicə aldığı klinikaya çatanda onun vəziyyətini görüb ürəyi param-parça oldu. Amma özünü itirmədi. Onun yanında qalmaq üçün bir otaq ayırdılar. Gülzar gecə-gündüz Kamilin yanında oldu. Ona dərman verdi, yemək yedizdirdi, əllərindən tutub sakitləşdirdi. Bəzən Kamil ağrılardan danışa bilmirdi, amma Gülzar onun gözlərindən hər şeyi anlayırdı. O, sadəcə qulluq etmirdi — o, sevgisini yaşayırdı. Kamil bəzən gözlərini açıb Gülzara baxırdı və pıçıltı ilə deyirdi: — Kaş, səni daha tez tanıyaydım… Günlər keçdikcə Kamilin vəziyyəti daha da pisləşdi. Həkimlər artıq ümidin az olduğunu deyirdilər. Gülzar bunu hiss edirdi, amma yenə də ümidini itirmirdi. Son ana qədər onun yanında oldu. Bir gün Kamil son dərəcə halsız idi. Otaqda dərin bir sakitlik vardı. Gülzar onun əllərini sıxaraq yanında oturmuşdu. Kamil son gücünü toplayıb gözlərini açdı, Gülzara baxdı və titrək səslə dedi: — Gülzar… nə yaxşı ki, sən mənim həyatımda oldun… Bu, onun son sözləri oldu… Amma həmin günlərdə baş verən bir hadisə bu hekayətin ən dərin mənasını ortaya qoydu. Bir gün Kamil tam halsız vəziyyətdə idi. Gülzar sakitcə onun evinə getdi. Evdə olan bütün zinət əşyalarını, dəyərli əşyaları topladı. Heç birinə sahib çıxmaq istəmədi. Onları bir torbaya yığıb Kamilin valideynlərinə göndərdi. Bu, sadəcə bir addım deyildi — bu, insanlığın, vicdanın, təmiz qəlbin ən ali nümunəsi idi. Kamil bir neçə gün sonra dünyasını dəyişdi… Onu doğma torpaqda — Şamaxıda dəfn etdilər. Dağların qoynunda, sakit bir məkanda torpaq onu öz bağrına aldı. Dəfn mərasimi sadə keçdi. Hamı kədər içində idi. Amma bir nəfər uzaqdan, səssizcə baxırdı — Gülzar. O, heç kimə görünmədi… İllər keçdi. Amma Kamilin məzarı hər zaman təmiz, səliqəli və tər çiçəklərlə bəzədilmiş olurdu. Qohumları hər dəfə ziyarətə gələndə bunu görür və təəccüblənirdilər. Bir gün onlar qəbiristanlığın gözətçisindən soruşdular: — Bu çiçəkləri kim gətirir? Gözətçi sakitcə cavab verdi: — Təxminən 35-36 yaşlarında bir xanım gəlir… Həmişə tək olur. Saatlarla bu qəbrin üstündə dayanır. Elə bil kiminləsə danışır… Sonralar Kamilin ailəsi bir həqiqəti öyrəndi: o qiymətli əşyaları onlara göndərən qadın — Gülzar idi. Onlar heyrətə gəldilər. Çünki belə bir addımı yalnız böyük qəlbə sahib insan ata bilərdi. O qadın Gülzar idi… O, hər dəfə gizlicə gəlirdi. Heç kim bilmədən. Məzarın üstə diz çökür, sakitcə danışırdı: — Mən buradayam… sən heç vaxt tək deyilsən… Onun gətirdiyi tər çiçəklər sadəcə çiçək deyildi. Bu, sədaqətin, saf sevginin və insanlığın yaşayan bir nişanəsi idi. Bu hekayət bir həqiqəti xatırladır: “Maddiyyat insanın həyatını davam etdirməyə kömək edir, amma mənəviyyat onun necə insan kimi yaşayacağını müəyyənləşdirir. İnsan anlayır ki, var-dövlət, şöhrət, rahat həyat — bunların hamısı keçicidir. Amma insanlıq, sevgi, sədaqət — bunlar əbədi dəyərlərdir”. Bəzən bir insanın saf sevgisi, bütün dünyanın sərvətindən daha qiymətli olur… Gülzarın sevgisi kimi. Çünki həqiqi zənginlik ürəkdədir.
Streptosid oldu yeni mərhələ. O, yüz min insanı əcəldən aldı,
Ölkədə yurdunun şanı ucaldı.
Budur, başa çatdı gərgin iş günü,
Oturdu, astaca çəkib köksünü.
Parlayan gözləri bir az qıyıldı,
Üzündə təbəssüm, sevinc duyuldu.
Gedəcək evinə dəstə gül ilə,
Ömür-gün yoldaşı şirin dil ilə,
“Xoş gəldin” söyləyib, gözünə baxıb,
Bir azca qayğılı üzünə baxıb,
Açacaq süfrəni böyük həvəslə.
“Necəsən?” – soruşub eşq dolu səslə,
Çay da süzəcəkdir, pürrəng, məxməri,
Sonra da gülərək xoşcamal pəri,
Royalın dalına keçib astaca,
Bir “Ala gözlüm”ü çalar ustaca.
Yarımçıq qutudan bir siqar aldı,
Tüstünü üfürüb, xəyala daldı:
…Küləkli havaydı, qar da yağırdı,
İsmayıl Axundov onu çağırdı:
– Xanım hazırlayıb qurutlu xəngəl,
Bir neçə dost gəlir, Yusuf, sən də gəl.
Yusuf gülər üzlə gəldi dəvətə,
Bələddi mənəvi, ruhi sərvətə.
Nə bilsin, toxunub həzin bir simə,
Qəlbini çalacaq, burda eşq, demə.
Dayısı evinə gələn cavan qız,
Bəxtinə doğacaq, sanki bir ulduz.
Musiqi təhsili alırdı Bilqeys,
Piano, royalda çalırdı Bilqeys.
Qızın da gözündə şəfəq görüncə,
Bir ülfət yarandı onda, gizlicə.
İki ay görüşüb yaxınlaşdılar,
Görünməz sədləri birgə aşdılar.
Qızın əmiləri, dayısı bir də,
Sürgünə məruzdu uzaq Sibirdə.
Onunla evlilik bəlkə hünərdi,
Zaman göstərirdi namərdi, mərdi.
Yetirdi Yusufun eşqə cürəti,
Tərəddüd etmədi heç bir an qəti,
O, üzük, Bilqeys ləl qaşı oldu,
Ömrünün, gününün yoldaşı oldu.
Sakit, aram-aram axan o ildə,
Oynadı kainat sanki qəfildən.
Qırx birinci ildə o dəhşətli gün,
Günəşli səmada pozuldu sükun.
Sarsılıb dəniz tək dalğalandı xalq,
Birliyin gücünə arxalandı xalq.
Həyatı dəyişdi hər ayrı fərdin,
Hər kəsin payına düşən bu dərdi,
Yox edib silməyə bir can oldular,
Birləşən damlalar ümman oldular.
Nə gündüz, nə gecə bilmədi kimsə,
Ya alim, ya əsgər, ya da həkimsə,
Düşmənə səd çəkən səngər oldular,
Uşaqdan böyüyə bir ər oldular.
Bir idi, beş oldu fəhmi Yusufun,
Faşizmə yox idi rəhmi Yusufun.
Ədalət – vəhşətin tərs inikası,
Qılınctək kəsirdi onun zəkası.
Düşməni əzməyə mübahdı hər yol,
Mühümdü aldığı maddə – toluol.
Bununla uzağa düşən mərmilər,
Vururdu yağıya ağır zərbələr.
Alimin kəşfinə uyğun üsulla,
Şüşə bir silaha dönür bu yolla.
Atırmış düşmənə partizan, əsgər,
Bir anda partlayıb yağır qəlpələr.
Partlayan bu maddə salıb yanğını,
Çevirmiş məşələ düşmən tankını.
“Molotov kokteyli” söyləmiş buna,
Bu haqda deyəndə ser Uinstona.
Çox asan deyildi düşməni əzmək,
Torpaqdan, havadan alırdı kömək.
Yıxıb yox edirdi o quduz itlər,
Səmanın hakimi Messerşmittlər.
Söykəmiş üzünü əlləri üstə,
Xəyalı çırpınır, sanki qəfəsdə.
Dolub-boşalırdı Bilqeysin gözü,
Gəlmirdi cəbhədən xoş xəbər, düzü.
Az qala bir aydı evə gəlmədən,
Nə gündüz, nə gecə bilib-bilmədən,
Yusufla dostları axtarışdadır,
(Bu yöndə ölkələr lap yarışdadır).
Hər an çox mühümdür, öndə olmalı,
Ən yüksək oktanlı benzin almalı.
Bu benzin çeviklik, üstünlük demək,
Cəbhəyə, Vətənə yar olmaq gərək!
Dikəldi inamla, həzin həvəslə,
Gəzdi barmaqları dillərin üstə:
“Şiş ucları buludlarla döyüşən,
Dağlarında buzları var, ölkəmin…”
Çalındı qapının zəngi astaca,
Yetişdi qapıya lap qaça-qaça.
Bu gələn Yusufdu, mehriban əri,
Saçını əliylə darayıb geri
Söylədi: “Əzizim, bunu bacardıq,
Cəbhəyə “qan” verən benzini aldıq”.
Bilqeys atıldı onun boynuna,
Gözləri yaşardı baxanda ona.
Qürurla, sevinclə qabardı köksü,
Yusufun gözündə titrədi əksi.
Duyğular sel kimi axdı dərindən,
Sıxıldı qolları kürəklərində.
Gözündə jalətək bir gilə yaşdı,
Yoxsa o, Vətəni qucaqlamışdı?
…Külək vıyıdayır salıb hay-haray,
Yusuf da dincəlir, önündə tünd çay.
Bilqeys dinləyir onu həvəslə,
Nə qədər sevgi var bu doğma səsdə.
Vətənin fəxriydi, qüruru idi,
O, artıq elmlər doktoru idi.
Böyükdü uğuru cavan yaşında.
Gülərək söylədi: “Bəsdi işimdən
Danışdım, çəkmişəm bunca özləmi,
Dinləsəm olarmı “Ala gözlüm”ü?”
…Həzin bir musiqi qəlbinə doldu,
Ruhunun ecaza çatdığı yoldu.
Oktanı 100 olan bu benzin ilə,
Ölümlə oynayan güc, əzim ilə,
Sovetin zərbəsi artdı bir-beşə,
Düşmənlə gələndə göydə döş döşə.
Sərrast atəş ilə, ya da taranda,
Düşməni azdırıb, göydə vuranda,
Fürsətə dönərdi hər yol hər sayaq,
Dönmüşdü kabusa indi sadə “YAK”
Bir anda səmaya o, millənirdi,
Messerşmitt isə tüstülənirdi.
Min doqquz yüz qırx beş, iyun ayında,
Qələbə müjdəli ilin yayında,
Moskva şəhəri, Qırmızı meydan,
Birləşmiş alaylar keçir anbaan.
Paradı qəbula səf sıralanmış,
Bir neçə marşalla Jukov dayanmış.
Onlarla sırada o möhtəşəm an,
Məmmədəliyev də durub yanbayan.
Cəbhəyə verdiyi töhfələr üçün,
Ən uca zirvədə dayanmış bu gün.
Hələ çox görəcək dəyər, etimad,
Amma sınaqlar da verəcək həyat.
Elmiylə güc oldu elin qolunda,
Zəkası silahdı zəfər yolunda.
Zaman – min doqquz yüz qırx altıncı il,
O, təltif olundu – təsadüf deyil,
“Stalin mükafatı laureatı” –
O dövrün dəyərli təsdiq baratı.
Onunsa rəhbəri – qəlbinin səsi,
Ən böyük sərvəti – elin sevgisi.
İnsan bədəniylə gələn dühalar,
Zaman yetişməsə hər an çıxmayır
…İnsan öz-özünü biləndən bəri,
Dolaşmaq istəyib mavi göyləri.
Ulduzlu səmanın varmıdır sonu,
Nə qatda gözlədib kainat onu?
Kosmosu fəth etmək! Ay da bir inci,
Görəsən kim yetər ona birinci?
Dahi elm alimi çarəni tapdı,
Raketə yanacaq növü yaratdı.
Yeni kəşf insana verdi ki, imkan,
Kosmosu eyləsin əlçatan məkan.
İttifaq gözləyib hər an tədbiri,
Birinci süni peyk “Sputnik-1”-i,
Uçurdu səmaya, böyük qürurla,
Texniki vüsətin məğzi – şüurla.
Sınaqlar, kəşflər durdu sıraya,
Keçildi yeni dövr, yeni eraya.
“Vostok” gəmisində Yuri Qaqarin,
Dolandı orbital çevrəsin Yerin.
Bir çox rəsmilərlə vardı ölkənin
Paradda kralı alkilləşmənin.
O bir bağ saldı ki, hər zaman yaşıl,
Gün keçir, azalmır əsla bəhər, bar.
Məkanda, zamanda yol gələn irsi,
Özündən sonra da xatirələr var.
Böyük fond yaratdı əlyazmalardan,
Hər vərəq zülmətə nur saçan ziya.
İncilər yetirər nurlanan beyin,
Onların məbədi akademiya.
“Akademiyanı təsis eyləmək,
Yenə də borcumuz olardı bizim,
Olsaydı tək bircə Məmmədəliyev”, –
Demişdi Komarov lap sözün düzün.
Qırx beşdə yarandı məbədi elmin,
O, on beş həqiqi üzvündən biri.
Bu Odlar Yurdunu ucaltmaq üçün,
Qalmadı heç zaman heç nədən geri.
Prezident seçildi, – akademiya
Yaratdı tədqiqat institutları.
Qaranlıq dənizdə mayakdır onlar,
Bu gün də vüsətə çıraqdır onlar.
“İqtisad”, “Fizika”, “Kibernetika”
Ya da “Şərqşünaslıq” – nur ocaqları,
Onun təklifiylə ərsəyə gəlmiş,
Tədris sinifləri, dərs otaqları.
Yazıldı “ADU”-da rektor olanda
Kargüzar işləri öz dilimizdə.
O, beş dil bilirdi, eyni zamanda
Dilində səlisdi öz dilimiz də.
Qobustan məskəni ocaqdır qədim,
Tarixi izidir mədəniyyətin.
Qayalar saxlayan cızma şəkillər,
Qavaldaş çalaraq iz qoyan əllər.
Böyük bir zamanın sığdığı dastan,
Hələ də sirr olan milli mirasdan,
Rəvamı xələflər xəbər tutmasın?
Görkəmli alimlə xalqın şairi,
Böyükdaş dağında o susqun yeri,
Tədqiqat işinə nail oldular.
Bir çoxu qərəzlə etsə də inkar,
Qazıntı, analiz eylədi aşkar,
Bu yerdə mənəvi-milli dəyər var.
İnsana yurd olub qədim Qobustan,
Hər zağa eposdur, hər qaya dastan.
Bu illər içində budaqlandı elm,
Uğurlar deyilmi zəkanın barı?
Artıq tələbiydi dövrün, zamanın
Səmanın, günəşin tədqiqatları.
Təsadüf – aləmin məchul sirr qatı,
Tanrının yazdığı alqoritmidir.
Günəşin yanmağı onun həyatı,
Yerdə var oluşun ürək ritmidir.
Böyük Kəhkəşanda bir Hüma quşu,
O Yerə can verir, yoxdu minnəti…
Günəş çənbərində Yer – üzük qaşı,
Günəşdən başlanır Yerin Cənnəti.
Yol almış süni peyk, raketlər göyə,
Sirrini açarmı kosmos insana?
Kainat həm yaxın, həm uzaq deyə,
Yaratmaq gərəkdir bir rəsədxana.
Dəyanət göstərib təşəbbüs etdi,
Bir neçə alimlə Məmmədəliyev.
Nəhayət mərama, məqsədə yetdi,
“Gərəkdir optimal, uyğun yer”, deyib.
Pirqulu dağıydı seçilmiş məkan,
Səmanın qübbəsi aydın, hər gecə.
Şəhərcik salınsın çox gec olmadan,
Reflektor, teleskop, ŞAR-da bir neçə.
Sifariş olundu teleskop – böyük,
Güzgünün çevrəsi 6 metrdi.
Alimə qatarda olsa da lap yük,
Moskva şəhrindən özü gətirdi.
Alman istehsalı cihaz gələndə,
Erməni qonşular düşüb təşvişə.
Teleskop gərəkmiş Ermənistana,
Anastas Mikoyan qarışmış işə.
İclas zalındadır Məmmədəliyev,
Bu dəmdə təcili teleqram gəlir.
Mətnini oxuyub Nesmeyanovun,
Erməni fitnəsin, hiyləsin bilir.
Həmin dəm çıxır o, iclas zalından,
İclası tapşırır Topçubaşova.
Bir an da gecikmir, qalmır yolundan,
Yolçuluq bəllidir: Bakı – Moskva.
Gətirdi, teleskop çatdı ünvana,
O, gəldi qatarla üç gecə, üç gün.
Mümkünsüz olardı adi insana,
O isə müstəsna, fərqli büsbütün.
Astrofizika Rəsədxanası, –
Gözünün baxdığı səma dərindi.
Dağların qoynuna qonan şəhərcik,
Alimin soyadın daşıyır indi.
Qısa ömründəki böyük əməllər,
Bu günün banisi güclü təməllər,
Yaddaşa sığmayır, sözə sığmayır,
İnsan bədəniylə gələn dühalar,
Zaman yetişməsə hər an çıxmayır.
“İnsanın həyatı olsa lap yüz il,
Şam kimi yanmasa o, həyat deyil”
Havada bir azca yosun qoxusu,
Mürgülü dənizin qaçır yuxusu,
Bərkdən çığıranda ağ qağayılar.
Bulvarda ən zərif inci sayılar,
“Mirvari” kafesi görümlü yerdi,
Yusuf gülümsünüb asta deyirdi:
“Bilirsən, əzizim, çox sevirəm mən,
Ruhum qanadlanır, dincəlir bədən,
Dənizin laylatək səsi gələndə”.
Bilqeys söylədi: “Bax, elə mən də.
Səninlə duyanda aləmin səsin,
Mənə hüzur verir doğma nəfəsin”.
…Dənizə sallanır göyün məndili,
Parlayır çıraqtək səma qəndili.
Bir azca aralı gözləri ulduz,
Gəzinir qol-qola üç sevimli qız.
Qızları Gülarə, Sevda və Rəna
Hərdən gülümsünür, əl edib ona.
Bilqeysin qoluna astaca dəydi.
Gözləri bir qədər düşüncəliydi.
Sükutun içindən doğur xəyallar,
Bir ucu dünəndə böyük amallar.
Elmin fədaisi, dahisi olmuş,
Sevilmiş, seçilmiş, dəyər də almış.
Xəyalı bir az da keçmişə döndü,
Gözünə o ağır illər göründü.
Xidməti böyükdü xalqa, ölkəyə,
“Çox mühüm yanacaq, neft aldın” – deyə
Fəxri ad, həm orden, medal da almış,
Verdiyi töhfələr onu ucaltmış.
Sintetik kauçuk zavodu bu gün,
Nə qədər artırıb istehsal yükün.
Sonra “Neft Daşları” böyük möcüzə,
Əzmin təsviratı sığmayır sözə.
Torpağa saplanan polad dayaqlar,
Bir ada-şəhəri dənizdə saxlar.
Meydanlar, binalar, maşın yolları,
Su üstdə ucalan buruq qolları.
Möcüzə həm özü, həm adındadır,
Ginnesin Rekordlar Kitabındadır.
Bir də xatırladı rəsədxananı,
Qurulmuş fitnəni, nadürüst qanı.
(Burda gülümsədi, – çıxardıb boşa, Vurmuşdu erməni oxların daşa)
O qədər böyükdü onun kəşfləri,
Neftin tərkibini biləndən bəri
O, layiq görülmüş ali təltifə,
Nobel mükafatı – haqqı min dəfə.
Erməni lobbisi yenə bu işdə
Göstərib məkirli hiylə, səriştə,
Haqqının yoluna qoydular daşı,
Paxıllıq göstərib hər qədəm başı.
İclas gedən zala gəldi qəfildən,
Məktub – anonimdi, fitnəkar əldən.
Yazılmış: “Bu kəşflər elmin fəxridir,
İxtira sirləri, əfsus, məxfidir”.
Bu oldu büronun əlində əsas,
Baqramyan, dostları qazandılar səs.
“Mənimsə amalım nurdu, sayrışan,
Gözümdə olmayıb nə şöhrət, nə şan,
Çalışdım, qarşılıq gözləmədim mən,
İstədim qazansın, ucalsın Vətən”.
…Bilqeys görürdü gizli ümmanı,
Yusufun gözündə dalğalanmanı.
Böyük məhəbbətlə əlini sıxdı,
Yusuf də xəyaldan bir anda çıxdı.
Götürdü çayını, rəngi məxməri,
Döndü, xiyabanı gəzdi gözləri.
Bu anda qızları sarıldı ona,
Ay üzlü Gülarə, Sevda və Rəna.
…Gecəyarısından ötsə də xeyli,
Yusufun yatmağa yox hələ meyli.
“Neftin tarixi”ni yazır həvəslə,
Düşünür, danışır, daxili səslə.
Əlindən gələndən artıq bəlkə də
Çalışıb, işləyib doğma ölkədə.
Masada qoyulmuş “Elm və həyat”,
Onun təklifiylə tapıbdır həyat.
Azalmır, arzular azalmır yenə,
Min arzu yüklənir hər gələn günə.
Sükutu pozurdu divarda saat,
Elə bil deyirdi “artıq sən də yat”
O qalxdı yerindən, yorulmuş bir az,
Düşündü: dincəlim, heç də pis olmaz.
Son günlər bir qədər ağrı çoxalmış,
Təşrih olunmağa vədə də almış.
İstəyir bitirsin əldə son işi,
Bir işi uzatmaq deyil vərdişi.
İnsanın həyatı olsa lap yüz il,
Şam kimi yanmasa o, həyat deyil.
Tanrının hikmətin kim anlayıb, kim,
Nədən dərd bilməsin dərd bilən həkim.
…Deyirlər hər gələn köç edib gedər,
Qisməti yazırmış bir ucdan qədər.
Qırıldı dahinin ömrünün sapı,
Yarımçıq qapandı ömür kitabı.
Gözündə məramı, məqsədi vardı,
Oxşayıb Yusufu, əcəl apardı…
Dekabr, şaxtalı, soyuq qış günü,
55 yaşında yumdu gözünü.
Ağ duman içindən çən ələnirdi,
Şeh düşür, nəmlənir Fəxri Xiyaban.
Məzarın üstünə hey döşənirdi,
Tər-təzə çiçəklər hər gün, hər zaman.
Durubdu Bilqeys məzar başında,
Xatırə, xəyallar deyilmi onla?
Gözündən süzülən damla yaşında,
Gözündə titrəyir yaşanmış anlar.
Rənanın, Gülyanın gözləri nəmli,
Sevdanın qəlbini qəm-kədər sıxır.
Gözləri gəzirdi mavi göyləri,
Əmindi, atası üfüqdən baxır.
Qəlbində əssə də ayrılıq yeli,
“Bal qızım” söyləyən səsi yadında.
Saçına dəyməyir qayğıkeş əli,
O dünya yox olmaz, – ata adında.
Bir tarix yaşadır özündə bir ev
…Bir tarix yaşadır özündə bir ev,
Heydərin əl izi iç-civarında.
Bu evdə doğulmuş Məmmədəliyev,
Gülsümün laylası daş-divarında.
İndi bir muzeydir, bu ev, bu həyət,
Burda hər gördüyün ondan nişandır.
Elmə, tərəqqiyə həsr olan həyat,
Nə parlaq səhifə, ülvi yaşamdır!
Bu kitab dolabı, yazı masası,
Hansı kəşf yazılıb, bax, bu qələmlə?
Bəlkə bu saatın çıqqıltı səsi,
Ölçüb saatları kiçik qədəmlə.
Toxunub bir zaman klavişlərə,
Piano çalarkən Bilqeys xanım.
Bir bəstə çevrilib həzin səslərə,
Yusufun ömrünün şirin bir anı.
Burdasa medallar, zəfərlər tağı,
Bu, Lenin ordeni, Şərəf nişanı,
Bu orden – Qırmızı Əmək Bayrağı.
Sülh-dostluq uğrunda – dostluğun şanı.
Məktub, vəsiqələr, kitabçalar var,
Zamanın şahidi, zamana yoldaş.
Bu gün səssiz duran burda hər nə var,
Alimin qəlbinə, könlünə sirdaş.
Sanki bir günəşdi bəşər içində,
Günəştək parladı, zülməti yardı.
Tanrı ərməğanı şəfəq biçimdə
Zamanı aşanlar nə bəxtiyardır.
Epiloq
Allahın lütfünün yerə enməsi,
Allahın bəşərə işıq bəxşisən.
Zəkanın bədəndə şəkillənməsi,
Bəşər taleyində ömür nəqşisən.
Yaşarsan zamanda, məkanda, səsdə,
Sən ötüb keçmədin xəfif yel kimi.
Xatirən önündə dəstəbədəstə,
Kəlmələr gül açır qərənfil kimi.
Min sözün içində məna tapmamaq,
Sükutu dinləyib, daşımaq da var.
Var ikən yox kimi, ömrə yad yamaq,
Dünyadan köç edib yaşamaq da var.
Doğuldun, böyüdün sən Ordubadda,
Dünyaya toxundu işıq əllərin.
Yusufdun, başladın ömrə bir adda,
Alimi, dahisi oldun ellərin.
20.01.2026 – 06.03.2026
——————————————-
Mövsüm bəy Məhəmməd bəy oğlu Xanlarov (1857–1921) — Azərbaycanın ilk kimyaçı (üzvi kimya) alimi və Bakı Şəhər Dumasının üzvü, Hüseynov Sadıq Cavad oğlu (1883– 1952) — Azərbaycan kimyaçı-alimi, Azərbaycan SSR əməkdar elm xadimi, professor
Moskva Dövlət Universiteti
Nikolay Dmitriyeviç Zelinski (1861–1953) üzvi kataliz və neft-kimyanın banilərindən olan görkəmli rus/sovet kimyaçısıdır. Moskva Universitetinin professoru, SSRİ Elmlər Akademiyasının akademiki olmuşdur.
akademik Aleksandr Aleksandroviç Balandin (1898–1967) — görkəmli sovet fiziki-kimyaçısı, SSRİ Elmlər Akademiyasının akademiki
üzvi maddələrin və bəzi qeyri-üzvi maddələrin molekullarına alkil qruplarının daxil edilməsi adlanır.
