Vətənin vətəndaşı olmaq üçün gərək vətəni sevəsən, hər əzabına dözəsən. Doğ-ma yurdunu dar ayaqda qoyub qaçmayasan, onu müdafiə edəsən. Vətən üçün ca-nından da keçməyə gərək hazır olasan ki, vətən sənə balam deyə.Yaşadığın zaman kəsiyində elin hörmətini qazanasan.
Belə vətən fədailərindən biri də Fikrət Gülməmməd oğlu Əliyevdi.Öz zəhməti ilə fəhləlikdən başlayıb bu günə qədər yol gəlib.
Atası Gülməmməd kişi həyat yoldaşı Zərif lə 7 övlad böyüdüblər.Fikrət onların sonbeşiyidi.Sonbeşik də həmişə ərköyün olar.
Fikrət 4 may 1958 – ci ildə Ağdam rayonu Mərzili kəndində dünyaya gəlib.
Mərzili kənd orta məktəbini 1976 – cı ildə bitirib.Elə həmin ili də Sovet ordu-suna hərbi xidmətə gedib.Sovet ordusunun Almaniyadakı qoşunlarında (QSVQ) xidmət edib.Tank komandiri kimi 1978 – ci ildə ordudan tərxis olunub.
Xidmətini başa vurandan sonra doğma kəndinə qayıdır.”1 may” sovxozunda fəhlə işləməyə başlayır.Yaxşı işlədiyinə görə onu Mərzili kənd sovetliyinə katib təyin edirlər.Burada da öz zəhmətkeşliyi ilə hamının hörmətini qazanır.
O, 1983 – cü ildə təhsilini davam etdirmək üçün qiyabi ADU – nun Tarix fa-kultəsinə daxil olur və 1990 – cı ildə “Tarix müəllimi” ixtisasına yiyəliklənir.
İşinin öhdəsindən yaxşı gəldiyinə görə 1991 – ci ildə Kənd sovetinin sədri və-zifəsinə seçilir.Bununla bərabər Fikrət Milli Azadlıq hərəkatına da qoşuldu.Eyni zamanda kənddə özünümüdafiə dəstəsi yaratdı.
1991 – ci ilin may ayının 7 – də Mərzili kəndinin fermasında çoban işləyən Tel-manı ermənilər Şühralı dağından girov apardılar.Fikrət onun azad olması üçün 21 gün gecə – gündüz demədən çalışdı.
Mərzili kənd camaatı 1992 – ci ildə kolxoz iclasında F.Əliyevi kolxoza sədr seçdilər. Ağdam rayon İH – nin başçısı Nadir İsmayılov F.Əliyevi Mərzili kolxo-zunun sədri olması münasibəti ilə təbrik etdi.
Erməni – rus hərbi birləşmələrinə qarşı mübarizə aparmaq üçün, kolxozun sədri vəzifəsini icra etməklə bərabər həm də 836 saylı hərbi hissənin Mərzili kəndində yerləşən taboruna yazıldı.Tabora daxil olmuş gənclərin hərbi hazırlığı ona tapşırıl-mışdı.Kəndin ərazisində yerləşən hərbiçilərin ərzaqla və yanacaqla təmin olunma-sına nə mümkündü kömək edirdi.
Ordu quruculuğu kənddə yüksək səviyyədə idi.Çağırışçı gənclər orduya həvəs-lə gedirdilər.Kəndin şimal – qərb istiqamətindəki yolda post qurulmuşdu. Düşmən aprelin 8 – də axşam posta hücum edib yandırmışdı.Postda xidmətdə olan Asif Əli-yev və Mübariz Babayev şəhid oldular.
1992 – ci ilin dekabrın 5 – də ermənilər Mərzili kəndinə hücum etdilər.Sentyabr ayında ermənilərin kəndə atdıqları mərmi Əliyev Sabiri şəhid etdi.Həmin gün Fik-rət də ağır yaralandı.Hərbi xəstəxanadan qayıdan kimi xidmətini davam etdirdi.
Ermənilər tərəfindən şəhid edilmiş Orucov Şakirin nəşini atəş altında çıxarmış-dı.Kəndin mülki və hərbi şəhidlərinin yas mərasimlərinin təşkil edilməsində yaxın-dan iştirak edirdi.
Erməni – rus hərbi birləşmələri 1993 – cü ilin fevralında Mərzilinin Şühralı yük-səkliyini işğal etdikdən sonra vəziyyət ağırlaşmışdı.Ergi qəsəbəsinə gedən yol er-mənilərin nəzarəti altındaydı.Şühralı yüksəkliyində yerləşən erməni ( bəlkə də rus) BMP – 2 – si hərbi texnikalarımızı göz açmağa qoymurdu.Fikrət o BMP – ni vur-maq üçün kənddə yerləşdirilmiş “Pturs”un komandirinə yalvarıb həmin BMP – ni vurdurdu.Ona görə Fikrəti komandirlə birlikdə xeyli incitdilər.Kombriq T.Məm-mədovun müdaxiləsindən sonra onları buraxırlar.
1993 – cü ilin 12 aprelində ermənilər Mərzili kəndinə yenə hücum etdilər. Kən-di müdafiə edən hərbiçilərimiz işğalçıları ağır itkilərə məruz qoyub geriyə oturtdu-lar.Ancaq erməni – rus hərbi birləşməsinin 12 iyunda növbəti hücumunda kəndin hərbi şəhidləri ilə bərabər mülki şəhidləri də çox oldu.Həmin gün 2 ailə ( Eyvaz, Gülxanım, qızları Solmaz və Süleyman həyat yoldaşı Qızyetər), Əli Zeynalov, Al-lahverdi Qurbanov, Behbudalı Qasımov, Sumbat Qasımov , hərbiçi Loğman Abba-sov və başqaları şəhid oldular.Ərşad Sarıyev, Sarıgül Rəhimova, Mürsəl Babayev, Avşar kişi (girovluqda şəhid oldu) girov düşdülər.Kənd ermənilər tərəfindən işğal oldu.
Fikrət 1994 – cü ildə ordudan tərxis olunub Bakı şəhərində məskunlaşır.1998 – ci ildən 2004 – cü il qədər Bakı şəhərinin Xətai rayon Təhsil şöbəsinin Tikinti üzrə sədr müavini işləyir.2007 – ci ildən 2011 – ci ilə qədər Suraxanı rayon Qaz istis-mar idarəsində çalışıb.2011 – ci ildən Ağdam rayon İH – nin Xındırıstan və Ergi nümayəndəliyində fəaliyyət göstərir.
“Vətən naminə” medalı və müxtəlif Fəxri fərmanlara, diplomlara layiq görülüb.
Xalqın tarixən keçdiyi mürəkkəb və keşməkeşli yolda öndə addımlayan, onu vahid amal ugrunda birləşdirməyi bacaran bir lider, milli rəhbər kimi ulu öndər Heydər Əliyev özünün parlaq dühası ilə gələcəyi görür, tükənməz gücü və cəsarəti ilə yeni Azərbaycanın parlaq gələcəyinin planını qururdu. Belə fenomenal xüsusiyyət ona təkcə Ulu Tanrının bəxşişi deyildi, həm də özünün zəhmətkeşliyindən, coşqun yaradlcılıq həvəsindən, tükənməz təşkilarçılığından irəli gəlirdi. Azərbaycanın bugünkü nailiyyətləri, onun müstəqil dövlət kimi dünya birliyində öz layiqli yerini tutması,xalqımızın yüksək rifaha qovuşması, cəmiyyətimizin milli birlik ideyası ətrafında slx birləşməsi Ulu öndər Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətinin, dövlətçilik strategiyasının ən mühüm nəticələridir. Onun qətiyyət, cəsarət və fədakarlıqla yaratdığı təməl üzərində müasir Azərbaycan davamlı tərəqqiyə nail olmuş, onun layiqli varisi möhtərəm Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə yeni zirvələrə yüksəlmişdir. Məhz həmin dövrdə azadlıq və müstəqillik ideallarının yüksəlişi xalqımlzln keçmiş sovet dövlətinə qarşı mübarizəsində həlledici rol oynadı. Lakin bu dövlətin süqutu ərəfəsində və ondan sonrakı ilk illərdə dünya şöhrətli Heydər Əliyevin imperiya rəhbəri M.S.Qorbaçov tərəfindən siyasi meydandan təcrid edilməsi Azərbaycanın bu həssas dövrünün çox çətinliklə keçməsini şərtləndirdi. Həmin dövrdə güclü və qüdrətli liderin olmaması, dövlət idarəçiliyinin naşı və iradəsiz adamların əlinə keçməsi xalqımızı hələ də agrısını çəkdiyimiz bəlalarla üzləşdirdi. Müstəqil dövlət quruculuğu üçün tarixi fürsət yarandlğı bir vaxtda respublikanın o vaxtkı başçılarından heç biri liderlik xüsusiyyəti göstərə bilmir, ya imperiyapərəst qüvvələrinin təsiri altında müstəqillikdən imtina etmək haqqında düşünür, ya da agılsız qərarları ilə cəmiyyəti xaosa, ölkəni fəlakətə sürükləyirdilər. Özünü müxalifət elan edən, lakin milli inkişaf strategiyası olmayan, siyasi bəsirətsizliyi və naşılığı ilə Azərbaycanı dərin böhrana salan AXC- Musavat qaragüruhu nəinki müstəqilliyi qoruyub saxlamaq iqtidarında deyildi, hətta siyasət dahisi, xalqın sevimlisi Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışının qarşısını almaq üçün ən yaramaz vasitələrə əl atırdı. Ölkənin vəziyyəti getdikcə pisləşir, Ermənistanın təcavüzü genişlənir, torpaqlarımız itirilirdi. Xalqın ümidlərini dogrulda bilməyən xəyanətkarlar dəstəsi xalqımıza, dövlətçiliyimizə böyük zərbələr vurdu. Xaos, anarxiya, talançılıq, özbaşnalıq, siyasi, iqtisadi, hərbi böhran son nəticədə vətəndaş müharibəsinə gətirib çıxarmışdı. Xalqımız o anti-milli hakimiyyətə cəmi bir il dözə bildi. Öz həqiqi liderinin ətrafında sıx birləşən, onun yaratdıgı siyasi təşkilata-Yeni Azərbaycan Partiyasına ürəklə qoşulan vətənpərvər insanlarımız qurtuluş hərəkatınıın qələbəsinə inanırdı. 1993-cü ildə xalqın tələbi ilə Bakıya gələn Heydər Əliyevin o ağır, çətin vəziyyətdə dövlətçıılıyi xilas etmək missiyasını öz üzərinə götürməsi milli dövlətçiliyin bərpasından sonra xalqımızın bu qüvvələr üzərində çox böyük qələbəsi,möhtəşəm zəfəri oldu.
Gözleri kamaşıyor ve güneşin yerini netleştiremiyordu. Evet, başı dönüyordu. Ama çabucak ta geçip gidiyordu. Hava çok sıcak değildi, hatta bir haylı ılıktı, cennet gibiydi burası. Güneş gökyüzü gibi aydınlıktı, bir az beyazlamış gibi, açık yumurta sarısına benziyordu. Gökyüzünün ortasından ufuka doğru kaymıştı güneş, gözlerini kısarak dikkatlice ona baktığında gökyüzünün koynuna ışıklı, solgun bir leke gibi yapışmış küçük küreciğin içinde kayboldukça, sanki yerini değişiyor, tıpkı bir tahterevallideymiş gibi kah aşağı iniyor, kah yukarıya doğru çıkıp tatlı tatlı oynuyordu. Yeniden başı döndü galiba. Sırtüstü yere uzanmış olmasaydı gözlerini gökyüzüne dikemezdi. Gözlerini açmasıyla kapatması bir oluyordu. Bu kez güneşin olduğu yeri netleştire bildiği için rahatlıyor. Güneş bir demet solmuş çiçek misali gri bulut topasının göğsüne sokulmuş sanki kıza öylece bakakalmıştı. Gökyüzüne karışmış gibi gözükse de kaybolmamıştı güneş. Kız göz kapaklarının ardından azcık ta olsa güneşi izlemeye çalışıyor. (başı döndüğü için zorlanıyor) Güneş rahat rahat süzülüyor, sararıyor, ışıldıyordu.
Evet, o bu gün hastaydı. Yüzünün rengi iyi görünmüyordu, üstelik sürekli başı dönüyordu. Galiba çehresi morarmıştı. Kaşlarını yukarıya doğru kaldırarak kirpiklerinin ardından mazlum mazlum bakıyordu. Kalbinin kupkuru yapışmış dudaklarını bir-birinden kopararak göğsünün altından fısıldıyor:
– Güneşim! Vefakar güneşim! Bu gün neden bu kadar yorgunsun! Kalbim üşüyor, lütfen beni ısıtıcak bir kaç kelime söyle.
Güneşin düz bir çizgi oluşturan kızılı şafakları onun kirpiklerinin ucunda ışıldıyordu. Ama bu da kalbini ısıtmaya yetmiyor. Güneş bir türlü konuşmak istemiyor. Yine gökyüzünün hisli paslı gri bulutlarına karışarak gözlerini kızın yüzünden çekmeye çalışıyor. Ama hayır, onun gözleri yok ki, bu dev bir göz bebeğine benziyor.
– Güneşim, bak gittikçe çirkinleşiyorum.
Elleriyle yemyeşil yoncaları okşayarak parmaklarını toprağa saplıyor. Sovuğu bir az daha derinden hissetsin ve böylece güneş onun haline acısın diye.
– Biliyor musun benim yüzüm eskiden de çirkindi. Erkekler yüzüme bakmazlardı. Biliyorsun, anlatmıştım sana, zaten hep görüyorsun. Ben de senin gibi gülümsüyor, dikkatlice onların gözlerine bakıyordum. Ama maalesef hiç birşey bulamadılar bende. Gözlerimde anlamlı hiş birşey bulamadılar, güneşim.” Göz bebeklerinin ışığı renksiz olsa da ayna gibi temizdir. ” demiştin bana. Lakin hiç kimse bunları görmüyor, görmek istemiyor. Benim tenim hep bir deri, bir kemik olmuştur, galiba hep böyle zayıf olacağım. Ne elim, ne kalbim, ne de ki, tenim hiç kimseyle uymayacak. Hiç sevmeyecekler beni. Kalın, siyah, uzun saçlarım var. Saçlarım ışıl ışıl, alev alevdir. Siyah, ışıklı, ihtiraslı ateş misali. Yalnızca saçlarım ısıtabilir bir kalbi. Ama ihtiraslı, asi bakışlı gözler de bulamıyorum. Aşktan umudumu kestim artık. Varsın acemi olsun, ama üzerime atılsın, bir asi aslan gibi yesin, parçalasın ruhumu. Hayallerime baksana güneşim. Çok yorgunum görüyor musun? Kalbim hayata yenik düştü. Sen de mi beni kınıyorsun? Ama neden? Bugüne kadar sevgisiz bir şey istemediğimi biliyorsun. Ama galiba artık içim fesatlaşmış, ruhum kirlenmiş. Artık ne kalbimi, ne de tenimi istemiyorum. Nasıl başedeceğim kalbimle?
Güneş bulutların arasında azacık kayboluyor. Sonra yeniden ışık saçıyordu.
– Benimle konuşmak istiyorsun öylemi? Hadi, söyle bakalım, güzel kadınlar ne yapıyorlar? nasıl bir hayat yaşıyorlar.Onlar da sevilmek istiyorlardır, biliyorum. Ama benim kadar değil. Benim kadar yokluğa mahkum, umutlarını yitirmiş, hatta hayalleri tarafından terkedilmiş bir tane kadın bulabilir misin güneşim?
Galiba baygınlık geçiriyor. Aniden başı çok kötü dönüyor. Yer, gök, güneş bir anlık yerlerini değişiyorlar sanki. Elleri nemli toprağın içinde yere dikilmiş kırık bir dal parçası gibi öylece toprağa saplanıp kalıyor. Şimdi o bambaşka bir yerdeydi. Herşey bembeyazdı. Ama sonra o ışıklı bembeyaz hiçlik te gözden kayboluyor…
Belki de şimdi hayal kuruyordur. Buna rüya da diyebiliriz. Neredeydi o? Bunu söylemek çok zor. Şimdilik etrafta hiç birşey yok. Bizim çirkin kız ne kadar tatlı olmuş böyle. Yüzündeki çizgiler hiç değişmemiş, eskisi gibi dik bir az da çirkin burnu, ok gibi ama seyrek kaşları, üzüm yaprağını saplağı gibi ince dudakları ve yüzünün az kalsın kemiklerine yapışmış derisi. Tüm bunlara rağmen yüzünün derisi ne kadar da güzeldi. Sanki yüzüne kan gelmiş, çehresi aydınlanmıştı. Uzun, kalın saçları sırtına yaslanmıştı.
Bak, az ileride bir orman görünüyor. Tıpkı onun saçları gibi kalın ve sevecen bir orman. Hangi mevsimdeydi? Galiba ilkbahar değildi. Ama her şey kızın gözlerindeki ayna berraklığı kadar ifadesizdi.
Ormanın derinlerine doğru ilerliyor. Üzerindeki elbise (bu pembe bir elbise, beyaz ipek gömlek ve pantolon da ola bilir) pek gösterişli olmasa da etraftaki herşey gibi gönül ferahlatıcak kadar güzeldi.
– Eyyy… Güneşim, neredesin? Sarı bebeğim, ben geldim, burdayım.
Ağacların yaprakları ona dokunmuyor. Ağaçların dalları ne kadar da yüksekmiş. Galiba kanatlanıp uçsa bile erişemez onlara. Ve işte geniş, güzel bir tarlaya varıyor. Güneş çok aydın gözüküyor. Her yer sapsarı çimenlerle kaplı.Bir haylı uzakta, tepenin orda çamurlu bir gölet vardı. Kızın ormandan çıkıp tarlaya vardığı yerden düzenliğin ortasına doğru açık sarı, kırık yeşil yoncalar uzaktan deniz mavisi gibi gözüküyordu. Orda küçük, kısa, zarif bir ağaç sanki kanatlarını açıb gökyüzüne doğru uçacakmış gibi öylece kalakalmıştı. Yaprakları, dalları tıpkı bir kuş kanatları gibi sık ve dolgundu.
Aniden teke at ağacın yanında burnunu toprağa dokundurarak kişnedi.
– Güneşim, burdayım. Neredesin? Bak, ben geldim. Eyyy…. Sarı bebeğim, burdayım!
Kız tüm gücünü toplayarak bağırıyor. Sesi göleti de, uzaktaki tepeyi de ötüp geçiyor. Sanki sarı çimenlerin koynuna atılsa kaybolup sonsuzluğa kavuşucakmış gibi oluyor. Kız koştukça sarı çimler onu göğsüne kadar kaplıyor. Başka türlü nasıl olabilirdi ki!
Sonunda güneş cevap veriyor.
– Burdayım, gölün oraya gelir misin?
Ses sanki kuyunun derinliğinden geliyordu. Ama galiba yer de, gök te konuşuyorlardı. “Burdayım” kelimesi otların üzerinden rüzgarla birlikte azgın deniz dalgaları gibi köpürüyor. At yeniden kişniyor, bu kez güzel ve büyük kafası gökyüzüne bakıyor.
Kız sanki kanatlanıp uçuyor. Sevinçten yüzünde güller açmış. Gözleri su kadar berrak. Şimdi onu görən olsa güneşin okşayıp öptüğü göz bebeklerinin simsiyah rengine şaşırırdı herhalde. Etrafta çok uzaktan bile farkedilen ışıltı yayılmış. Rüzgar kızın saçlarında dansediyor, onun sırtı, omuzları ve saçları arasında zarif boşluk oluşturmuş. Kız ağaca doğru yaklaşıyor. O gittikçe at ta ilerliyor. Teke at gölete doğru gidiyor. Kız kıvrak teniyle ağacı selamlayıp atın arkasından koşuyor. Sevinç ve mutluluk çehresini neden terketmiyordu acaba? Onun saçları atın boynunda kanatlanmış siyah mutluluk gibi rüzgara ters yönde havada uçuşuyor ve öylesine derine, boşluğa taraf koşuyordu ki, onları görmezden gelmek mümkün değildi…
Çamurlu göletin kenarında sükunet saçan bembeyaz bir at görünüyordu.
Ədəbiyyatda müəyyən tendensiyalarla yanaşı elə bir üslubir meyil və meyil də var ki, öz sakit axarı ilə haysız-küysüz, ədəbi anomaliyalara uymadan namuslu ədəbi işçini görür. Azərbaycan ədəbiyyatında bu cür tendensiya axarında olan, “poetik reklam roliklərindən” uzaq gəzən, hətta tənqidin nəzərindəkən arda qalan, lakin zəhmət ilə ədəbiyyata, ədəbi prosesə xidmət edən, iddiasız ədəbi xətt mövcuddur ki, bunlardan biri, şair Nazim Əhmədlinin şeir yaradıcılığı haqqında fikirlərimi bölüşmək istərdim.
Nazim Əhmədli 80-ci illərdə ədəbiyyata gəlibdir. Laçın lacivərd yaylaqlı, zirvəli dağlar qoynunda, Laçının Əhmədli kəndində dünyaya göz açıb, ilk poetik dərsin idurna gözlü bulaqlardan, moruqlu, əlikli meşələrdən, çəmənzar dağ yamaclarından alıbdır.
Sonra poeziyaya, şeirə, vurğunluq onu Moskvaya – M. Qorki adına ədəbiyyat İnstitutuna aparıbdır. İlk şeiri 1979-cu ildə “Azərbaycan” jurnalında, sonrakı əsərləri Moskvada “İstoki”, Bakıda “Poeziya”, “Bahar çiçəkləri”, “Yaşıl budaqlar” almanaxlarında, dövrü mətbuatda dərc edilmişdir.
Şeir, hekayələri, respublika mətbuatında müntəzəm olaraq çap olunur və rus, çeçen ingilis, alman,özbək, yapon dillərinə tərcümə olunub, Türkiyə və özbək türkcəsinə çevrilib və çap olunub Nazim Əhmədli ədəbiyyat aləminə daxil olduğu vaxtdan həmişə ədəbiyyat adamı olmağa çalışmış, həm yaradıcılığı, həm də əmək fəaliyyəti ilə öz gücünü istedadı əhatəsində ədəbiyyata xidmətə yönəltmişdir. O,xeyli müddət Yazıçılar Birliyində məsləhətçi AYB Ədəbiyyatı Təbliğ Bürosunun direktoru işləmiş,sonra 2015-2023-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Dövlət Kino-Foto Sənədlər Arxivinin direktor müavini vəzifəsində işləmiş və hazırda isə yenidən ictimai əsaslarla AYB Ədəbiyyatı Təbliğ Bürosunun direktoru vəzifəsində fəaliyyət göstərir.
Nazim Əhmədli ilk şeirlərindən diqqətimi cəlb etmişdir.
Sonra əlimə növbəti kitablarından birinin əlyzması keçdi və onun yaradıcılığı haqqında özü demiş “Sözə bükülmüş şair ürəyinin” bəzi məqamları və xüsusiyyətləri barəsində yazmaq qənaətinə gəldim.
Nazim Əhmədli həm mənən, həm də ruhən aşıqlar diyarında doğulub, musiqiçilər ailəsində böyüyüb. Amma aşıqlar diyarında doğulanların hamısı heç də şair olmur. Lakin Nazimin şeirləri elədir ki, onların mayasını xalq şeiri təşkil etdiyi aşkar görsənir.
Gəraylı janrı Nazimin qələmində ilkin saflığını qorumaqla, öz yeni deyim tərzlərini, təzə, təravətli, müasir hissi-obrazlı çalarlarını da qazanmış olur. Nazim gəraylıda heç kimi yamsılamır, imitasiya etmir, sadəcə bu janrın ritmik ladına akkompanent tutur, ona həmahəng olan yeni havacat yarada bilir, oxucusunu söz yağışının altına çəkir.
qoy tutum əlinnən gedək,
saç ayır telinnən, gedək;
dərddərin əlinnən gedək,
dərddərə yasaq bir yerə;
qəlbim üzülür, sap gətir,
həsrətimə hesab gətir;
bir parça kağız tap gətir,
bu eşqi yazaq bir yerə.
Nazim Əhmədlinin gəraylılarını oxuyanda hiss etmirsən ki, gəraylı da obrazların yeniliyi, hissin, ovqatın müasirliyi o qədər orjinal təsir bağışlayır ki, elə bil qafiyəli sərbəst oxuyursan. Nazim Əhmədlinin qələmi, ilhamı, söz duyumu bu cəhətdən, doğrudan da sərbəstdir, hər şeydən azaddır, müstəqildir. Əvvəlki kitablarından birində dediyi kimi, “içimdə söz yağışı var”. Sadə, təmiz, sakit, isti-ilıq, duru – yaz səhərinin yağışı. Cığallığı, kürlüyü, “veyilliyi” ilə (“veyil” burada elə sərbəst deməkdir, cığallıq da, kürlük də sərbəstliyə işarədir.)
cığalam, kürəm, veyiləm,
bir şirin gülə düyüləm;
təzədən Kərəm deyiləm,
yaşımın, yellənən vaxtı,
yanıb-sönürsən, ay çiçək,
dərdə dönürsən, ay çiçək;
məni neynirsən, ay çiçək,
ruhumun çöllənən vaxtı.
Onun gəraylıları bütövdür, tamdır. Hissin, duyğunun, ruh aləminin, bitgin, lirik hekayətidir. Başlayır və qurtarır. Şeiri bölmək, ayırmaq, bəndləmək olmur. Bu cəhətdən Nazimin şeirlərinin strukturu, qrafik düzümü, orfoqrafik qaydaları da üslubi məqamın axarına düşür. Onun şeirləri hissin, duyğunun bir cümləsinə bənzəyir.
Nazim bu şeiri sərbəstdə yazıb. Və onu deyim ki, Nazimdə güclü bəhrələnmə enerjisi var. O sevdiyi, seçdiyi, öyrəndiyi klassiklərin poetik koduna asanlıqla qoşulub öz fikrini, duyğusunu təkrarsız ifadə edə bilir, gəraylıda-hecada necə müvəffəq olursa, sərbəst şeirdə də o cür keyfiyyət əldə edə bilir. Hecada necə fikri sərbəstlik göstərirsə, sərbəstin ritminə, ahənginə də eyni dərəcədə hecanın havacatını gətirir, bir az da onun sərbəstində Dədəm Qorquddan gələn ahəngin, ovqatın, səs modelinin strukturu duyulur:
canım bulud,
gözüm bulud –
sən göylərə məndən daha yaxınsan,
mənim ağlamağım
ağlamaq deyil;
hər gün ölüm yağır,
ömürə, günə,
hər gün ölüm yağır
ömürdən, gündən.
Bu şeirin ideya-estetik qayəsini şərh etmədən bildirim ki, Nazim Əhmədli mövzuda çox rəngarəng spektrdə hərəkət edə bilir. O kitabını “Məni neynirsən, ay çiçək”, “Göylərin içindən gəldim”, “Bu kəndin yiyəsi hanı”, “Canım bulud, gözüm bulud” bölmələrinə ayırsa da, bu ayırmalar şərtidir.
daha ağlamağa güc də qalmayıb,
bir məzar eşməyə künc də qalmayıb,
bütün göz yaşları ağlanıb daha,
kimlər ağlayacaq məni, nə bilim?
Bu “Ağrı” şeirinin son bəndidir. Nazim Əhmədli hardasa ağrı, dərd, qəm yazarıdır. O, eləcə bir şeirində bu məramına bu şəkildə də bəyan edir: “Sən qəmi sultan eylədin, mən oldum qəmin yazarı”
Şeir intim dünyaya, sevgimizə müraciətlə başlayır və iki bənddən sonra poetik fikirdə qəribə bir dönüş edilir, tamamilə ictimai-siyasi bir istiqamət alır, intim dünyanın yaşantısı ilə ictimai-siyasi duyumun yaşantısının ağrıları bir-birinin üstünə düşür:
könlünü döndər üstümə
dərdini əndər üstümə;
axtarıb göndər üstümə
qəlbində mən olan yeri;
ayrılıq daş ola bəlkə,
ürəyim boşala bəlkə;
gələsən, yumşala bəlkə
dərdimin daş olan yeri;
Nazim Əhmədli başqa bir şeirində “Göylərin içindən gəldim” deyir. Və bəlkə də burada bir həqiqət var! Həqiqətən də göyüzü mövzusu Nazim poeziyasında çox qabarıq şəkildə öz ifadəsini tapır.
ötən dərdin bir anıyam,
xatirələr dumanıyam,
göy üzünün adamıyam,
göy özünə çəkir məni…
Və Nazimin yaradıcılığının çox-çox cəhətləri haqqında söhbət açmaq olardı və xeyli qeydlərimi həcm imkansızlığından açıqlaya bilmədim! Özü də deyim ki, bu qeydlər qeydsiz-şərtsiz biri-birindən dəyərlidir və mən burada seçim qoymadan bəzilərini ortaya gətirdim. Sağlıq olsun…
Nazim Əhmədli şeirlərinin birində yazır:
təpədən-dırnağa sözəm, yanıram,
ürəyim bükülüb söz arasına…
Bu deklarativ, poetik misra deyildir, bədii estetik xəttdir, həqiqətdir! Nazim Əhmədli təpədən-dırnağa sözdür, duyğulu, bədii, poetik söz! Onun ürəyi həqiqətən də söz arasına bükülüb və bizim oxucularımız hələ ondan çox-çox poetik söz umacaq…
Bu il mayın 1-də Nazim Əhmədlinin 70 yaşı tamam olur. Şairə cansağlığı və daha böyük uğurlar diləyirik!
Axşam idi. Atatürk qərargahda əyləşib dərin fikirlərə qərq olmuşdu. Çöldə səs-küy eşidib diqqət kəsildi. Kimsə içəri girmək istəyirdi. Mühafizəçilər onun qarşısını kəsib qoymurdular. Baş komandan qapıya yaxınlaşdı. Büründüyü çarşabından yalnız gözləri görünən bir qadın dayanıb əsgərlərlə mübahisə edirdi:
– Sizə dedim ki, Baş komandanın, Mustafa Kamal paşanın özünü görmək istəyirəm.
Atatürk dilləndi:
– İşiniz olmasın, qoyun gəlsin.
Əsgər əmrə müntəzir halda mil dayandı və qadına işarə etdi ki, yol açıqdır. Qadın qərargaha daxil olub göstərilən yeri tutdu və çarşabını sərbəst buraxıb üzündən götürdü. Baş komandan lampanın solğun işığında diqqət yetirib gördü ki, bu, 15-16 yaşlarında gözəl və məsum bir qız uşağıdır. Onun yaraşıqlı üzü saralmış, gözləri çuxura düşmüşdü. Atatürkün ürəyi ağrıdı: “Xalq əziyyət çəkir, millətin dincliyi, günü-güzəranı yoxdur”. Sonra qıza müraciətlə dedi:
– Eşidirəm səni, qızım. Gecənin bu vədəsi, müharibənin belə qızğın çağı buraya gəlməyə səni nə vadar edib? Qorxmadın düşmən əlinə keçərsən?
Qız qorxmadığını bildirmək üçün cəsarətlə danışmağa başladı:
– Paşam, harada yazılıb ki, müharibədə yalnız kişilər iştirak etməlidirlər?! Məgər vətən təkcə onlarındır?
Bunun cavabında Atatürk dedi:
– Qızım, vətən bizim hamımızındır! Onun uğrunda hər kəs vuruşmalı, Vətənin qeyrətini, şərəf və namusunu hər bir oğul və qız çəkməlidir. Hələlik bu işi kişilər gördükləri üçün qadınlarımızı, qız və gəlinlərimizi narahat etmirik. Ailədə onların iş-gücü onsuz da çoxdur.
– Paşa həzrətləri, ona görə də bizi çarşaba büküb lazımsız əşya kimi evin küncünə atmısınız?
Atatürk qızın məntiqinə heyran qaldı. Doğrudan da, çarşab Şərq qadınının əl-qolunu bağlayıb onu itaətsiz, kölə və hüquqsuz vəziyyətə salmışdı.
– Sən haqlısınız, yavrum. Türk qadını çarşabdan azad olmalı, həyatın fərəhli yollarına çıxmalı, kişilərlə çiyin-çiyinə çalışmalıdır.
Mustafa Kamal sonralar ölkə prezidenti olarkən dəfələrlə türk qadını və qadın hüquqları məsələlərinə diqqət yetirirdi. Çıxışlarının birində deyirdi: “Görürəm ki, bəzi yerlərdə qadınlar başına bir bez, yaxud önlük və ya buna oxşar başqa şeylər ataraq üzünü-gözünü gizlədir, yanından keçən kişilərə qarşı ya arxasını çevirir və ya yerə oturaraq yumulur. Mədəni bir millətin anası, millət qızı bu qəribə şəklə, bu vəhşi vəziyyətə düşərmi?”
Sonralar Atatürk türk qadınlarına millət vəkili seçmə və seçilmə hüququ verən Konstitusiya dəyişikliyi aparılmasına nail oldu.
Baş komandan üzünü qıza tutaraq:
– Qızım, gecə vaxtı buraya bunları söyləməyə gəldin?
Qızı qəhər boğdu, ağlamsınaraq dedi:
– Xeyr, paşam. Mən Poladlıdanam. Bir qardaşım vardı. Müharibə başlamamış yunanların gülləsinə tuş gəldi. Dünən dəfn etmişik. Atam da Kütahya-Əskişəhr döyüşlərində canını tapşırıb. İki bacı xəstə anamızın ümidində qalmışıq. Bacım hələ balacadır. Yeddi yaşı var, yoxsa onu da özümlə gətirəcəkdim. Qardaşımı ana torpağa tapşıranda and içdim ki, bu gündən milli orduya yazılacaq, atamın, qardaşımın, millətimin döyüşlərdə ölən oğullarının qanını alacağam. Gəlmişəm ki, mənə silah verəsiniz.
Atatürk qızın fədakarlığından, vətənpərvərliyindən, düşmənə sonsuz nifrət bəsləməsindən riqqətə gəlmişdi. Lakin bu bənizi solğun, gözəl türk qızının, gələcək türk anasının döyüş meydanında həlak olmasına yol verə bilməzdi. Qızın xətrinə də dəymək istəmirdi, onu yola gətirib bir bəhanə ilə evə qaytarmaq lazım idi.
– Qızım, adın nə oldu?
– Aydandır adım.
– Aydan, heç əlinə silah almısan?
Qız bu sualı gözləmədiyindən duruxdu, sonra özünü ələ alaraq çarşabını göstərdi:
– Bu imkan verib ki?.. Fəqət bunun heç bir əhəmiyyəti yoxdur. Ayıya rəqs etməyi, cürbəcür oyunlar göstərməyi öyrədirlər. Biz insanıq. İnsan isə şüurlu məxluqdur. Paşa həzrətləri, yəni deyirsiniz bir-iki saata nişan alıb güllə atmağı da öyrənə bilmərəm?!
Atatürkü gülmək tutdu. Bunu görən qız yalvarmağa başladı:
– Paşam, siz Allah məni naümid etməyin, qoyun vuruşum. Onsuz da buradan getmək fikrim yoxdur. Siz qovsanız da, əlimə bir tüfəng keçirib, lap düşmən tüfəngi olsa belə, vuruşacağam. Təpənin, ağacın, daşın arxasında gizlənib düşməni nişan alıb atacağam. Təkbaşına partizan müharibəsi aparacağam.
Baş komandan qızın iradəsinə, inad və cəsarətinə get-gedə heyran qalırdı. Onun öz inadından dönməyəcəyini görüb dilə tutmağa çalışdı:
– Aydan, mənim balam, deyirsən atan həlak olub. Mən sənin atan. Övlad ata sözünə qulaq asar. Anan oğlunu, sənin qardaşını təzəcə itirib. O, qəm-qüssə, dərd-ələm içərisindədir. Qəlbinə vurulan yaranın sağalması üçün gör nə qədər vaxt lazımdır. Bir yandan da sən evdən qaçmısan. Özünü onun yerində qoy. Gör indi o nələr çəkir, nələr yaşayır?! Bu gecə elə bilirsən gözlərinə yuxu gedib? Özün dedin ki, bacın balacadır. Sən arxayın ol. Biz sənin qardaşının da, atanın da qanını alacağıq. Sənə söz verirəm. Biz qalib gələcəyik. Haqq işi uğrunda mübarizə aparanlar həmişə zəfər çalır. Mənim sözlərimə qulaq as. Evə get. Əsgərlər səni ötürərlər.
Qız Baş komandanın razılıq vermədiyini görüb ağladı. Mustafa Kamal paşa irəli yeriyib onu sakitləşdirməyə çalışdı:
– Aydan, qızım, burada sənsiz ötüşə bilərik. Başa düş, anan isə sənsiz keçinə bilməyəcək. Allah eləməsin, cəbhədə başına bir iş gəlsə, onun dərdinin üstünə dərd gələcək. Buna o, tablaşa bilməyəcək. Evdə balaca bacın var. Səndən, anandan sonra o nə edəcək?!
Qız göz yaşlarını saxlayıb məsum baxışlarla Mustafa Kamala baxdı. Baş komandan sözlərində səmimi idi, bu çətin anlarda Aydanın, onun ailəsinin taleyini fikirləşir, buna görə narahat olur, qızın qayğısına qalırdı. Aydan fikrə getdi. Doğrudan da, xəstə və dərdli anasını, qardaşsız və atadan yetim qalmış köməksiz bacısını düşünməmişdi.
Aydan sakitcə ayağa qalxdı və qapıya sarı addımladı. Mustafa Kamal əsgərlərdən iki nəfərini çağırıb tapşırıq verdi ki, qızı aparıb evlərinə ötürsünlər.
Sakara Meydan Müharibəsi Mustafa Kamal cəbhəyə gələndən on bir gün sonra başlandı və qələbə ilə başa çatdı.
* * *
…Döyüş meydanını gəzən Atatürk itkiləri hesablayır, cəsədlərin dəfn edilməsi, yaralılara yardım göstərilməsi və xəstəxanalarda yerləşdirilməsi barədə əmr və sərəncamlar verirdi. Qələbə onda xoş duyğular, böyük sevinc yaratsa da, həlak olmuş əsgərlərin halına acıyır, onların ailələri, övladları, valideynləri barədə ürək ağrısı ilə düşünürdü. Acı təəssüf hissi İlə addımlayan Baş komandan birdən ayaq saxladı. Yanı üstə düşmüş cəsədin sifəti ona tanış gəlirdi. Elə cavan və məsum görünüşü vardı ki… Onun əlində tələsik xətlə yazılmış bir kağız vardı. Mustafa Kamal paşanın işarəsi ilə qana bulaşmış kağızı açıb oxudular: «Əgər döyüş meydanında ölsəm, bu məktub əlinizə keçəcək. Baş komandana söz verib evə qayıtmışdım. Anam, bacım və mən döyüşləri izləyir, ordumuzun qalib gələcəyi günü gözləyirdik. Atamı, qardaşımı yada salıb ağlayır, əsgərlərimiz üçün dua oxuyur, onlara zəfər, cansağlığı arzulayırdıq. Rəfiqəmgilə getmişdim. Qayıdanda evimizin top mərmisindən dağıldığını gördüm. Anamı, bacımı axtardım. Gördüm deyən olmadı. Sonra onların cəsədlərini dağıntılar altından çıxardılar. Evsiz-eşiksiz idim. Xalam mənə təklif etdi ki, onlarda qalım. Xalamgildə gecələyib, səhər ertə yuxudan qalxdım. Saçlarımı qayçı ilə oğlan saçı kimi kəsdim ki, məni tanımayıb oğlan bilsinlər. Xalam oğlunun paltarlarından birini geyib cəbhəyə yollandım. Partizanlara qoşuldum. Düşməni öldürdükcə onların sayını göstərirəm: 1+1+1+1+2…Yeni qeyd tapmasanız, demək, artıq ölmüşəm, Hələlik döyüşürəm, qələbə gününü gözləyirəm. Baş komandana, ordumuza böyük ümidim var…»
Mustafa Kamal paşa cəsədə bir daha diqqətlə baxdı. Onun sifəti toz-torpağa bulaşsa da, saçları oğlansayağı kəsilsə də, qızı tanıdı. Bu, Aydan idi. Köynəyinin üst düyməsi açıq olduğundan sinəsi bir balaca açıq qalmışdı. Atatürkün işarəsilə şəfqət bacısı tez aşağı əyilib onun köynəyinin yaxasını düzəltdi…
Aydanın ölümü Baş komandanın qanını qaraltmış, ona ağır təsir bağışlamışdı. Qıza, onun taleyinə acıdı: «Yazıq qızcığaz. Onun həyatı hələ öndə idi. Fəqət bu dünyadan erkən və nakam getdi. Yaşasaydı, bir gəlin, ana olacaqdı. Təəssüf, çox təəssüf… Gələcəyin bir qadını, türk anası az sonra torpağa gömüləcək…» Atatürkün gözləri yaşarmışdı. O, qızı dəfn etməyi tapşırıb qərargaha qayıtdı …
* * *
… Atatürk Karacahisara yola düşdü. O, Sakarya Meydan müharibəsindən fərqli olaraq sərkərdə libasında idi. Yaxalığında marşal fərqlənmə nişanı parıldayırdı. O, Baş qərargahın qarşısında avtomobildən düşən kimi zabitlər və əsgərlər Baş komandanın cəbhəyə gəlişini bir bayram kimi qarşıladılar. Marşal hərbi rütbəsi və qazi titulu alması münasibətilə ona təbriklərini çatdırdılar. Atatürk onlara təşəkkürünü bildirdi. Baş qərargahın yerləşdiyi otağa yenicə keçmişdi ki, qapının ağzından gələn bir səs eşitdi:
– Paşam, əfv edin, olarmı?
Atatürk geri dönüb baxdı. Döyüşçü geyimində bir qız idi. Qızın sifəti Baş komandana tanış gəlirdi, lakin xatırlaya bilmirdi. Qız gülümsəyərək:
– Cənab Baş komandan, deyəsən, tanımadınız?
Qızın səsi də tanış idi. Qız Atatürkü çox da intizarda saxlamadı. Adını dedi:
– Aydanam. Poladlıdan.
Mustafa Kamal heyrətdən yerində dondu. O, Aydanı ölmüş bilir və buna görə çox təəssüflənirdi. Aydan tez:
– Paşam, ölmədim, kəfəni yırtıb çıxdım. Ölmədim ki, düşmənlə axıra qədər vuruşum. Onları ölkəmizdən qovana kimi…
Atatürk irəli yeriyib qızı bağrına basdı. O, sevindiyindən az qalırdı qanad açıb uçsun:
– Bu gün nə gözəl gündür, qızım. Nə yaxşı sənə xətər toxunmayıb.
Bu zaman Lətifə içəri girdi. O, Mustafa Kamalı Aydanı qucaqlamış vəziyyətdə görüb bir anlığa yerində dondu.
Mustafa Kamal son dərəcə böyük sevinclə deyirdi:
– Bir Allah şahiddir ki, səni necə böyük məhəbbətlə sevirəm.
Aydan da şad-xürrəm dedi:
– Heç məni demirsiniz, böyük insan!
Aydan bir az da böyümüş, ətə-cana dolmuş, gözəlləşmişdi. Əsgər paltarı ona çox yaraşırdı. Həm də Aydanın qəddi-qaməti elə idi ki, indiki görkəmində nə geysəydi, ona yaraşacaqdı. Mustafa Kamal bu gözəl yaranışa heyran qalaraq, həm də ona bir ata məhəbbəti bəsləyərək dedi:
– Bir danış görüm…
Nə Atatürk, nə də Aydan Lətifəni görürdü. Qarşılaşdığı səhnə Lətifəni çıxılmaz vəziyyətdə qoydu. Əvvəlcə istədi özünün içəridə olduğunu onlara bildirsin, lakin bu fikrindən vaz keçdi, təhqir olunmuş və pərt halda otaqdan çıxdı. Bir Allah bilir bu gün buraya necə sevinc və fərəhlə, böyük ümidlə gəlmişdi.
Lətifə göz yaşlarını saxlaya bilmədi. O, açıqfikirli, gözü açıq, müstəqil, çətinliklərdən qorxmayan, qürurlu bir qız idi. Hər adamla oturub-durmazdı. Çoxları ona həsəd aparardı. Ona öz ürəyini açan da çox olmuşdu. Fəqət heç kimə könül verməmişdi. Məhəbbətini illərlə qəlbində yaşatdığı və böyütdüyü birisi – Mustafa Kamal üçün qoruyub saxlamışdı. Ötən dəfə onunla görüşmüş, ürəyini açmışdı. Həmin görüş onda ümidlər yaratmış, eşqinə cavab aldığını düşünmüşdü. Böyük sərkərdə niyə belə hərəkət edirdi?! Gərək o zaman fikrini açıq bildirərdi. Sevgilisi olduğunu səmimi şəkildə etiraf edərdi. Nə qədər acı olsa da, Lətifə taleyin hökmü ilə barışardı. Lətifə xanım onların söhbətini yadına saldı:
“– Bir Allah şahiddir ki, səni necə böyük məhəbbətlə sevirəm.
– Heç məni demirsiniz, böyük insan!”
Mustafa Kamal qızı sinəsinə sıxmışdı. Böyük sevgi və məhəbbətlə qızın gözlərinə baxırdı. Lətifə hönkürdü və ötüb keçənlərin diqqətini cəlb etdi. Bir zabit yaxın gəlib soruşdu:
– Xanım, bəlkə köməyə ehtiyacınız var.
Lətifə tez özünü ələ alıb:
– Narahat olmayın, əfəndi, hər şey qaydasındadır. Bir balaca sıxıldım… – dedi və qaçaraq uzaqlaşdı.
* * *
Aydan başına gələnləri danışmağa başladı. Hadisə belə olmuşdu. Aydanı ölmüş bilən Atatürk göstəriş verdi ki, onu aparıb fədakar və qəhrəman döyüşçülərə xas olan bir təntənə ilə dəfn etsinlər. Baş komandan gedəndən sonra əsgərlər cəsədi xərəyə qoymaq istəyəndə sanitar qız nə isə hiss edib ona sarı əyildi və qəflətən geri çəkildi. Çantasından bir güzgü çıxarıb Aydanın ağzına tutdu. Güzgünün tərlədiyini görüb qəddini düzəltdi:
– Təəccüblüdür, qızın nəfəsi gəlir.
Bunu eşidən döyüşçülər tez qızı hərbi xəstəxanaya çatdırdılar. Aydanın vəziyyəti ağır idi, ölümlə həyat arasında xeyli müddət çarpışdı. Nəhayət, ölümə qalib gəlib ayaq üstə durdu. Bu əhvalatı eşidən Mustafa Kamalın sifəti işıqlandı. O, qayğı ilə və bir ata məhəbbətilə dolu baxışlarını ona zilləyərək:
– Aydan, görürsən, bizi yenə müharibəyə sürükləyirlər. Ehtiyatlı ol, özünü qoru, – dedi.
-Oldu, paşa həzrətləri!..
* * *
Qurtuluş savaşı 1922-ci il iyulun 22-də İzmirin azad olunması və oktyabrın 11-də Mudanya müqaviləsinin imzalanması ilə başa çatdı. İstanbul hələ oktyabrın 6-da Türkiyə milli ordusu tərəfindən Antanta dövlətlərinin caynağından qoparılmışdı. Bu əməliyyatı Rafət paşanın (Bele) komandası altında olan qoşun hissələri uğurla həyata keçirmişdi.
Atatürk qərargahda idi. Lətifə xanım daxil oldu. Mustafa Kamalonu görüb ayağa qalxdı. Lətifəni son dərəcə mehriban qarşıladı. İrəli yeriyib əl uzatdı:
– Bir görün kim gəlib?! Sizdən nə əcəb, Lətifə xanım. Ürəyimizi yerindən oynadıb, yoxa çıxırsınız!
Lətifə təqsirini boynuna aldı:
– Gərək məni bağışlayasınız, paşam. Qısqandım və sinirləndim.
Atatürk maraq içərisində:
– Kimi kimə qısqandınız, Lətifə xanım? – deyə xəbər aldı.
Lətifə bir qədər sıxılaraq:
– Sizi Aydana, – dedi və Atatürkün gözlərinin içərisinə baxdı. Eyni zamanda öz-özünə düşündü: “Marşal forması Mustafa Kamala gör necə də yaraşır. Sifətinin rəngini açır. Mavi gözlü, qızılı telli bu kişi başqasının deyil, yalnız mənim olmalıdır! Həyatımdır!”
Atatürk sanki onun fikrini oxuyaraq hiyləgərliklə:
– Aydanı harada görmüsünüz? – deyə soruşdu.
Lətifə həddən artıq bəzəyərək:
– Burada, sizin qucağınızda, – dedi və güldü.
Atatürk də qəh-qəhə çəkdi:
– Bir görürsünüz?! Aydan mənim qızım. Heç olurmu?!
O zamankı hadisənin təsirindən hələ də ayrılmayan Lətifə aydınlıq gətirməyə çalışdı:
– Qərargaha girəndə sizi qucaqlaşan gördüm, dərhal halım dəyişdi.
Atatürk aydınlaşdırmağa başladı:
– Başqa cür olardımı? Aydan ikinci dəfə dünyaya gəlmişdi. Onu sevincimdən qucaqlamışdım.
Lətifə xanım səsində üzrxahlıq əlaməti olaraq:
– Hər şeydən xəbərim var, əfəndim, -dedi. -Məni əfv edin. Xalidə Edib hər şeyi anlatdı. Başımı götürüb buralardan uzaqlaşdığıma peşman oldum.
Atatürk Xalidə Edib Adıvara minnətdarlıq olaraq:
– Ah, Xalidə! Mənim dostum, silahdaşım, xeyirxahım! Yenə öz köməyini göstərdi. Lətifə xanım, bir görün nə deyirəm. Düşmənləri ölkəmizdən qovduq. Dinc günlərimiz başlayacaq. Dünənə qədər bu barədə fikirləşmirdim. İndi qərara gəlmişəm. İstəyirəm ailə qurum.
Lətifə diksindi: “Görəsən fikri nədir?” deyə öz-özünə sual verdi. Cavab tapmadığından üzünü Mustafa Kamala tutdu:
– Əlbəttə, yaxşı fikirdir. Ömrünüz boyu subay qalmayacaqsınız ki… – Ehtiyatla: – Heç olmasa namizədiniz var?
– Təbii… Namizədim də var.
Bunu eşidən Lətifənin rəngi ağardı, bədəninə soyuq tər gəldi. Birtəhər özünü ələ alaraq soruşdu:
– O bəxtəvər kimdir?
Atatürk:
– Bu sizsiniz, Lətifə xanım! – dedi. – Həyatımı sizinlə bağlamağa qərar verdim. İstəyirəm sizinlə evlənim. Nə deyirsiniz?
Atatürk Lətifənin əllərindən yapışaraq, onun gözlərinin dərinliklərinə nüfuz etdi.
Lətifəgizli bir sevinc içərisində:
– Belə mühüm işlərdə biz türklər böyüklərin xeyir-duasını alarlar, əfəndim, – dedi. – Gərək evdəkilərlə məsləhətləşim. Amma onları yaxşı tanıyıram, mənim iradəmin ziddinə getməzlər. Mən sizin təklifinizi qəbul edir və «hə» deyirəm.
Atatürk onu qucaqladı. Lətifə sözünə davam etdi:
– Bir arzum var. Bu həm mənim, həm də atamın arzusudur. Əhd etmişik, İzmir alınanda Mustafa Kamala başının dəstəsi ilə qonaqlıq verək. İndi evimizdə səni və dostlarını gözləyirlər.
Atatürk:
– Mən də sənin təklifini qəbul edir və “hə” deyirəm.
Lətifə getməyə hazırlaşaraq:
– Elə isə gedib atamı sevindirim, həm də süfrəni hazırlatdırım.
Gərçi məndən surətin qaibdir, ey huricamal, Sanma kim, gözdən camalın nəqşi pünhan oldu, gəl.
İmadəddin Nəsimi
Nəsimi irfanında surət və mənanın birliyi
(Bir beytə sığan gözəgörünməz haqqında)
Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Məni bax, bu şipşirin dilimdə oxuyub anlayan soydaşım, sirdaşım, dildaşım, dindaşım! Bu dəfəki söhbətimizin mövzusu böyük ustadın iki misrasında (bir beytində) təcəlli edən Tanrı barəsində olacaq.
Böyük Azərbaycan mütəfəkkiri, sufi şairi və dahi söz ustadı İmadəddin Nəsimi öz yaradıcılığı ilə əsrləri aşan bir düşüncə məktəbi yaratmışdır. Onun poetik aləmi yalnız sözün bədii gözəlliyi ilə deyil, həm də mənəvi dərinliyi, fəlsəfi yükü və insanın daxili kamilliyinə yönələn aydınlığı ilə seçilir.
Nəsimi şeiri, xüsusilə də onun:
“Gərçi məndən surətin qaibdir, ey huricamal, Sanma kim, gözdən camalın nəqşi pünhan oldu, gəl!”
beyti, bu irfan aləminin açarlarından biridir.
Bu beyt Nəsiminin insan və Tanrı (“Yaradan”, “Allah” kimi sözlərin hamısı eyni mənanı ifadə etdiyinə görə və “Tanrı” kəlməsinin daha qədim olması – hələlik elmə məlum olan ilk yazılmış söz (işarə) – səbəbindən bu ifadəni işlədirəm) münasibətinə, zahir və batin vəhdətinə dair irfani baxışının parlaq ifadəsidir. Şair burada zahiri yoxluqla mənəvi mövcudluq arasındakı sərhədi aradan qaldırır. O, sevdiyi varlığın – istər ilahi camalın, istərsə də məcazi sevgilinin – surətinin ondan uzaqda olduğunu qəbul etsə də, bu uzaqlığın yalnız zahirən, yəni cismani anlamda olduğunu bildirir. Əslində, Nəsimi üçün gözlə görmək kifayət deyil; ürəklə duymaq, ruhla seyr etmək daha əhəmiyyətlidir.
“Sanma kim, gözdən camalın nəqşi pünhan oldu…” – deyən Nəsimi oxucuya bir irfan dərsi verir: Gerçək göz, bəsirət gözüdür; o, surətin yoxluğunda belə camalı görür, onu dərk edir. Bu baxımdan, beyt məhəbbətin ilahi mərhələsini – maddi olanı aşaraq mənəvi aləmdə birləşmə ideyasını ifadə edir.
Nəsiminin hər misrası insanın daxili aləminə bir güzgü tutur. O, “insan – aləmin xülasəsidir” fəlsəfəsinə sadiq qalaraq bildirir ki, surət gedə bilər, amma mənəvi bağ, ruhların birliyi heç vaxt itməz. Burada həm sufi təlimin “Vəhdəti-vücud” anlayışı, həm də Nəsiminin öz şəxsiyyətində cisimlə ruhun vəhdətinə olan inamı duyulur.
Bu beytin arxasında duran böyük hikmət budur: Tanrı hər yerdə və hər şeydədir. Onu uzaqlarda axtarmaq, surətlərdə gizlətmək əbəsdir. Nəsimi üçün insanın daxili aləmi – Tanrının təcəllasının aynasıdır. Beləcə, “qaib surət” anlayışı əslində bir yoxluq deyil, ilahi varlığın zahirdən batinə keçidi deməkdir.
İmadəddin Nəsimi bu beyti ilə həm də sevginin mənəvi mahiyyətini ucaldır. O sevgi ki, cismani həsrətdən doğsa da, ruhani bir qovuşmaya aparır. Nəsimi üçün ayrılıq görünən dünyadadır, amma qovuşma – idrakda və könüldədir.
Beləliklə, bu iki misra yalnız bir qəzəlin parçası deyil, bəşəri düşüncənin zirvəsindən səslənən irfan fəlsəfəsidir. Nəsimi göstərir ki, surət itə bilər, lakin mənəvi dərinlikdə heç nə itmir. Onun sözü bu gün də insanlara eyni dərsi verir: Tanrı, sevgi və kamillik – baxışda deyil, dərkdədir.
Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm! Tanrı yardımçınız olsun!
Çingiz Abdullayev : – “Bu gün Yazıçılar Birliyində Heydər Əliyev haqqında kitabın təqdimatı olub. Сегодня в Союзе писателей презентация книги о Гейдаре Алиеве.”
