XƏFİF SÜBH MEHİ (Zaur Ustacın “Gül ətirli kitab”ı) Bu yazı tanınmış şair, ədəbiyyatşünas-alim Qəndab Haqverdi – Əliyeva Qəndab Əjdər qızının “Ətirli güllər” kitabına həsr edilmiş Zaur Ustacın “Gül ətirli kitab” adlı monoqrafiyasının ön sözü kimi düşünülmüş ümumi publisistik məqalə xarakteri daşıyır. Məqsədimiz bir kitabı sadəcə təqdim etmək deyil, o kitabın ruhu, ətiri, mənəvi yükü və ədəbi taleyi haqqında oxucuya bütöv bir təsəvvür yaratmaqdır. Ədəbi cameədə xüsusi təşəbbüskarlığı ilə seçilən tanınmış şair, yazıçı, publisist, tərcüməçi, naşir Zaur Ustacın “Kitab haqqında kitab” seriyası, “Dost sözü” kimi layihəsi və digər ədəbiyyatın inkişafına xidmət edən uğurlu tapıntıları təqdirəlayiq haldır. Ədəbiyyat bəzən səsdir, bəzən söz, bəzən isə qoxudur. Qoxu — ən dərin yaddaşdır. Uşaqlığı, itkiləri, sevincləri, ana nəfəsini, torpaq iyini bir anın içində geri qaytara bilən sehrli açardır. Qəndab xanımın “Ətirli güllər” kitabı da məhz belə bir yaddaş kitabıdır — oxucunu gündəlik həyatın bozluğundan ayırıb sözün, duyğunun və xatirənin gül qoxulu bağlarına aparan bir ədəbi səyahət. Kitab haqqında kitab yazan Zaur Ustacın peşəkar təbliğatçılıq qabiliyyəti məhz “Gül ətirli kitab”la özünü bütün çalarları ilə büruzə verir. Qəndab xanımın “Ətirli güllər” kitabına baxdıqda vizual olaraq nəzm və nəsr nümunələrindən ibarət mətnlər toplusu görürük. Zaur Ustacın bu kitab haqqında olan kitabına (monoqrafiyasına) — “Gül ətirli kitab”a baxdıqda isə gözlərimiz qarşısında tamam başqa mənzərə canlanır. Zaur Ustac “Ətirli güllər” kitabında olan bu mətnləri bayatılar, şeirlər, etüdlər, miniatürlər, esselər, hekayələr olmaqla sistemləşdirərək oxucuya ayrı-ayrılıqda asan “həzm olunacaq” — mənimsəniləcək şəkildə təqdim edir. Kitabı bizim üçün sadə — hamı üçün anlaşılacaq dildə izah edə-edə vərəqləyir. İzah edir ki, filologiya elmləri doktoru Rəhim Əliyevin redaktorluğu və ön sözü ilə 2020-ci ildə “Qanun” nəşriyyatında nəfis tərtibatla işıq üzü görmüş bu kitab, zahirən bədii mətnlər toplusu təsiri bağışlasa da, əslində bir dünya modelidir. Bu dünyada bayatılar, şeirlər, hekayələr, esselər, miniatürlər və etüdlər eyni mənbədən — insan ruhunun səmimi qatlarından qidalanır. Zaur Ustac kitab hələ açılmamış üzqapağı barədə qeyd edir ki, “Ətirli güllər” kitabı oxucuya hələ açılmamışdan çox söz deyir. Üz qabığındakı vizual həll, rəng seçimi və xüsusilə önə çıxarılan cümlə — “Qızıl gül deyib keçməyin, dünyada genləri dəyişdirilməyən, yəni, gerçək güllərdən biridir bu gül!” — müasir dövrün saxtalaşdırılmış münasibətlərinə, süni duyğularına qarşı səssiz, lakin qəti bir etirazdır. Bu cümlə təkcə güldən danışmır. Bu, dəyişməyən insan xarakterinin, mənəvi kökün, əsil sözün manifestidir. Qəndab xanımın poeziyası da məhz bu mövqedən doğur: genləri dəyişdirilməmiş söz, saxtalaşdırılmamış duyğu, ideoloji yox, insani poeziya. Üz qabığında güllərlə yanaşı təqdim olunan qadın obrazı — müəllifin real fotosu əsasında yaradılmış bu təsvir — düşünən, xatırlayan, susaraq danışan insanın simvoludur. Bu qadın konkret bir şəxs olmaqdan çox, insan ruhunun ümumiləşdirilmiş portretidir. O, təbiətlə eyni müstəvidə dayanır; çünki Qəndab poeziyasında insan təbiətdən ayrı deyil — onun davamıdır. Zaur Ustac kitabın ilk səhifəsində oxucunu qarşılayan dörd misra təsadüfi seçilmədiyini xüsusi vurğulayır: Saralmış yarpaqlarda Quru nəfəsdir şeir! İnsanların səsində İlahi səsdir şeir! Bu bənd “Ətirli güllər”in poetik manifesti olduğu kimi, “Gül ətirli kitab”ın da yol göstərən bələdçisi rolunda çıxış edir. Burada şeirə münasibət açıq şəkildə ortaya qoyulur: şeir forma deyil, haldır; bəzək deyil, vicdandır; söz oyunu yox, ruhun səsidir. “Saralmış yarpaqlar” zamanın, faniliyin, yorulmuş duyğuların simvolu kimi çıxış edir. “Quru nəfəs” isə ruhdan qopmuş, mexaniki sözə işarədir. Amma şeir insanın səsində — yəni ağrısında, sevincində, duasında, etirazında — yer alanda ilahiləşir. Qəndab xanımın poeziyası məhz bu ilahi səsin axtarışıdır. Qəndab poeziyasında tez-tez rast gəldiyimiz bir cümlə var: “Mən həqiqətlərimin olmadığı yerdə daha rahatam.” Bu, reallıqdan qaçış deyil. Bu, insanı əzən, sərtləşdirən, ruhu yaralayan həqiqətlərdən müvəqqəti uzaqlaşıb öz iç dünyasına sığınmaqdır. Şair üçün poeziya məhz bu sığınacaqdır. Burada insan hələ sınmayıb, hələ safdır, hələ ana nəfəsi ilə yaşayır. Ana obrazı Qəndab poeziyasının mərkəzində dayanır. Ana burada təkcə valideyn deyil — mənəvi dayaq, ən böyük qorxuda çağırılan müqəddəs ünvan, bitməyən yuxusuz gecələrin təsəllisidir. Bu, fitri bir instinktin poeziyadakı təzahürüdür və oxucuya son dərəcə doğma gəlir. Qəndab xanımın şeirləri müasir şəhər həyatının yaratdığı mənəvi ziddiyyətləri də incəliklə əks etdirir. Beton binalar, sürət, laqeydlik və eqoizm içində insanın tənha qalması bu poeziyada açıq hiss olunur. Onun lirik qəhrəmanı şəhərin boz simasına alışa bilməyən, təbiətin saf çiçəyi kimi solan bir ruhdur. Bu poeziya milyonluq şəhərdə yaşanan ekzistensial təkliyin poetik salnaməsidir. Səs-küy içində səssizlik, izdiham içində tənha qalmaq — Qəndab şeirinin əsas fonudur. Və bu fon oxucuya yad deyil; əksinə, çox tanışdır. Qəndab xanımın poeziyasını fərqləndirən əsas cəhətlərdən biri alim təfəkkürü ilə şair duyumunun vəhdətidir. O, sözə məsuliyyətlə yanaşır, şeiri təsadüfi emosiyanın məhsulu kimi deyil, mənəvi akt kimi dərk edir. Zaur Ustaca görə onun yaradıcılığı müəyyən məqamlarda Azər Turan, Namiq Hacıheydərli, Qənirə Paşayeva, Kənan Hacı, Bəhruz Niftəliyevin poetik düşüncə xətti ilə səsləşsə də (bir az diqqətli olsaq, Zaur Ustacın bu fikrnin onun müxtəlif yazılarnda rast gəldiyimiz təvəllüd məsələsinə əsaslanır), özünəməxsus ifadə tərzi ilə seçilir. “Ətirli güllər”i Qəndab xanımın zəngin yaradıcılığından dərilmiş zərif bir qönçə kimi təqdim edən Zaur Ustac sanki xəfif sübh mehi kimi əsərək bu qızıl gül qönçəsinin ətrini — xoş rayihəsini gözəl dünyamızn dörd bir tərəfinə yayır. Bu kitab onun ilk şeirlər toplusu “Səni elə sevdim ki!..”dən başlayan ədəbi yolunun yetkinlik mərhələsinin göstəricisidir. Bayatıdan essseyə, miniatürdən hekayəyə qədər bütün janrlarda müəllif eyni səmimiyyəti, eyni məsuliyyəti qoruyur. “Gül ətirli kitab” adlandırdığımız bu monoqrafiya Qəndab Haqverdi – Əliyevanın yaradıcılığına bir oxucu baxışı, bir ədəbi etiraf, bir mənəvi borc kimi düşünülüb. Çünki belə poeziya haqqında susmaq olmaz. Bu poeziya oxucunu oxumağa yox, düşünməyə, xatırlamağa, öz içinə qulaq asmağa vadar edir. Bu yazını belə yekunlaşdırmaq olar; Zaur Ustac “Gül ətirli kitab”ı ərsəyə gətirməklə ədəbi cameədə haqqında dolaşan “Kitab adam” ifadəsinin təsadüf olmadığını bir daha təsdiqləyir. “Gül ətirli kitab” bizə bir həqiqəti xatırladır: bəzən insanı yaşadan gerçəklik deyil, ondan qaçıb sığındığı poeziyadır. Qəndab xanım bu poeziyanın sadiq, cəsarətli, səmimi daşıyıcılarından və yaradıcılarından biri, Zaur Ustac isə bu zəngin xəzinənin ən etibarlı keşikçisidir. Tutduqları müqəddəs yolda hər iki qələm dostuma uğurlar arzulayıram! 26.01.2026. Ağdam.
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun Türk dilləri şöbəsinin əməkdaşları həmişə olduğu kimi yenə də dünya türkologiya elminə dəyərli töhfələr verməkdə davam edir. Bakı hələ keçmiş ittifaqda türkoloji araşdırmaların mərkəzi olmuşdur. Bu araşdırmaların çox böyük bir qismi isə məhz AMEA -nın Dilçilik İnstitutunun Türk dilləri şöbəsində aparılmışdır. Bu ənənə bu gün də davam etməkdədir. Müasir dövrümüzdə də Türk dilləri şöbəsi respublikamızda aparılan türkoloji araşdırmaların mərkəzində dayanır. 2025-ci ilin son günləri Türk dilləri şöbəsi üçün çox əlamətdar olmuşdur. Şöbə əməkdaşlarının türk dillərinin müxtəlif sahələrinə dair əsərləri çap olunmuşdur. Bu əsərlərdən biri də filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Dilbər Vətən qızı Camalinin “Türk dillərində köməkçi nitq hissələri” əsəridir. Türkologiyanın aktual və daim mübahisə doğuran problemlərindən biri türk dillərində nitq hissələrinin təsnifatı, xüsusən də köməkçi nitq hissələrinin statusu, sayı, semantik-qrammatik xüsusiyyətləri və tarixi inkişaf yoludur. Bu baxımdan “Türk dillərində köməkçi nitq hissələri” adlı monoqrafiya türkoloji elmin mühüm və boşluq hissələrindən birini əhatə edən fundamental tədqiqat kimi diqqəti cəlb edir. Monoqrafiya Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun Elmi Şurasının 15 yanvar 2025-ci il tarixli iclasının qərarı ilə çapa tövsiyə olunmuş, elmi redaktoru filologiya elmləri doktoru, professor Nadir Məmmədli, rəyçiləri isə filologiya elmləri doktorları İsmayıl Kazımov, Sevil Mehdiyeva və filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Aynel Məşədiyeva olmuşdur. Bu faktın özü əsərin elmi səviyyəsi və aktuallığı haqqında aydın təsəvvür yaradır. Müəllif monoqrafiyada müasir türk dillərində işlənən köməkçi nitq hissələrini yalnız sinxron baxımdan deyil, tarixi-müqayisəli aspektdə, qədim türk yazılı abidələrinin materialları əsasında araşdırmışdır. Giriş hissəsində düzgün şəkildə vurğulandığı kimi, türk dillərində nitq hissələrinin bölgüsündə semantik, morfoloji və sintaktik meyarların hansı nisbətdə əsas götürülməsi məsələsi dilçilər arasında daim fikir ayrılığı doğurmuşdur. Köməkçi leksik vahidlər cümlədə əsas mənanı ifadə etməsələr də, qrammatik əlaqələrin qurulmasında, ifadənin məna çalarlarının zənginləşdirlməsində, fikrin dəqiqi ötürülməsində mühüm rol oynayırlar. Dilbər Camali çox doğru olaraq qeyd edir ki, köməkçi nitq hissələri Hind –Avropa dilləri ilə müqayisədə türk dillərində daha böyük əhəmiyyət daşıyır. Buna səbəb isə türk dillərinin aqlütinativ quruluşa malik olmasıdır. Dilbər Camali bu mübahisəli sahədə formallıq prinsipini ön plana çəkir və köməkçi nitq hissələrinin semantik baxımdan leksik məna daşımamasına baxmayaraq, cümlədə mühüm qrammatik və funksional rol oynadığını elmi faktlarla əsaslandırır. Müəllif haqlı olaraq göstərir ki, köməkçi nitq hissələrini yalnız “leksik mənasız sözlər” kimi kənarda saxlamaq nə elmi, nə də tədris baxımından özünü doğruldur. Monoqrafiyanın mühüm üstünlüklərindən biri köməkçi nitq hissələrinin tədqiqi tarixinin ardıcıl və əhatəli şəkildə təqdim edilməsidir. Müəllif X. M. Əfşar, Mirzə Kazımbəy, H. Mirzəzadə, F. Zeynalov, S. Barutçu, M. Şerbakın və digər görkəmli türkoloqların mövqelərini təhlil edərək, onların elmi baxışlarını müqayisəli şəkildə təqdim edir. Xüsusilə Mirzə Kazımbəyin “Türk-tatar dilinin ümumi qrammatikası” əsərində nida haqqında verilən məlumatların elmi əhəmiyyəti, H. Mirzəzadənin qoşmaların tarixi təsnifinə dair fikirləri və F. Zeynalovun bağlayıcıların funksional rolu ilə bağlı yanaşmaları monoqrafiyada elmi obyektivliklə şərh edilir. Əsərin əsas bölmələrindən biri qədim türk yazılı abidələrində işlənən köməkçi nitq hissələrinin tədqiqinə həsr olunmuşdur. Müəllif göstərir ki, bağlayıcılar, qoşmalar və ədatlar qədim türk dilində artıq formalaşmış qrammatik vahidlər kimi çıxış etmiş, bir çox hallarda ilkin leksik mənalarını qismən və ya tam itirərək köməkçi funksiyaya keçmişlər. Bu yanaşma köməkçi nitq hissələrinin qrammatikləşmə prosesinin izlənilməsi baxımından xüsusi elmi əhəmiyyət daşıyır və türk dillərinin tarixi inkişaf mərhələlərini daha dərindən anlamağa imkan yaradır. Monoqrafiyada qoşmalar, ədatlar, bağlayıcılar, modal sözlər, nidalar, vokativ sözlər, təqlidi sözlər kimi köməkçi nitq hissələri aşağıdakı əsas qruplar üzrə sistemli şəkildə tədqiq olunur: Hər bir qrup ayrıca bölmədə həm semantik-qrammatik, həm də funksional baxımdan təhlil edilir. Müəllif qoşmaların cümlədə zərflik, tamamlıq və təyin funksiyalarında çıxış etməsini, ədatların məna gücləndirici və münasibət bildirən rolunu, bağlayıcıların isə yalnız sintaktik əlaqə yaratmaqla kifayətlənməyib, müəyyən məna münasibətlərini də ifadə etdiyini əsaslandırır. Xüsusilə modal sözlər və nidalarla bağlı irəli sürülən fikirlər müasir dilçilik baxımından aktualdır. Müəllif nidaların xüsusi nitq hissəsi kimi qəbul edilməsinin daha məqsədəuyğun olduğunu, onların insan emosiyalarının stereotip ifadə vasitəsi kimi formalaşdığını inandırıcı arqumentlərlə göstərir. Monoqrafiyanın elmi yeniliyi ilk növbədə köməkçi nitq hissələrinin türk dilləri üzrə sistemli, tarixi-müqayisəli və funksional təhlilinin verilməsində özünü göstərir. Əsər yalnız nəzəri baxımdan deyil, tədris, leksikoqrafiya, tərcümə və dilin standartlaşdırılması baxımından da mühüm praktik əhəmiyyətə malikdir. Nəticə hissəsində müəllif haqlı olaraq vurğulayır ki, köməkçi nitq hissələrinin öyrənilməsi türk dilləri arasındakı oxşar və fərqli cəhətlərin, eləcə də bu dillərin inkişaf istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsinə xidmət edir. Monoqrafiyanı oxuduqca müəllifin nə qədər geniş türkoloji biliyə malik olduğunun şahidi olursan. Dilbər Camali əsəri yazmamışdan öncə demək olar ki, bütün türk dillərindəki köməkçi nitq hissələrinin tədqiqi tarixini araşdırmış, eyni zamanda türk dillərində bu nitq hissələrinin fərqli cəhətlərin müqayisəli şəkildə öyrənmişdir. Əsərin məziyyətləri haqqında uzun-uzadı bəhs etmək olar. Mən əsərin müəllifi gənc tədqiqiatçı Dilbər Camali haqqında da bəhs etmək istərdim. Dilbər xanım Azərbaycanda gələcəyinə çox böyük bəslədiyimiz türkoloqlardan sayıla bilər. Ölkəmizdə barmaqla sayılacaq qədər az olan qədim türk dili mütəxəssislərindən biri də Dilbər Camalidir. Hələ tələbəlik illərindən qədim türk dillərini öyrənmiş Dilbər Camalinin tədqiqatları xüsusilə Orxon-Yenisey abidələrinin araşdırılması üzərində cəmlənmişdir. Bəhs olunan monoqrafiyasında da müəllif bəhs etdiyi hər bir köməkçi nitq hissəsinin qədim türk dilindəki işlənmə mövqeyini araşdırmışdır. Dilbər Vətən qızı Camalinin “Türk dillərində köməkçi nitq hissələri” monoqrafiyası müasir türkoloji elmdə mühüm boşluğu dolduran, elmi sanbalı və zəngin faktoloji bazası ilə seçilən fundamental tədqiqatdır. Əsər dilçi alimlər, türkologiya üzrə tədqiqatçılar, ali məktəblərin filologiya fakültələrinin tələbələri, magistrantlar və doktorantlar üçün etibarlı elmi mənbə olmaqla yanaşı, türk dillərinin qrammatik quruluşunun daha dərindən anlaşılmasına xidmət edir. Qətibə Çingiz qızı Mahmudova, Filologiya elmləri doktoru, dosent ELNARƏ NADİR QIZI ƏLİYEVA Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
“Türk Dillərində Söz Yaradıcılığına Yeni Yanaşma” Qətibə Mahmudova. “Söz yaradıcılığı (türk dillərinin materialları əsasında)” – Müasir türk dillərində söz yaradıcılığının elmi-nəzəri və koqnitiv əsasları Qətibə Mahmudovanın 2025-ci ildə “Elm və Təhsil” nəşriyyatında çap olunan “Söz yaradıcılığı (türk dillərinin materialları əsasında)” əsəri müasir türk dillərində söz yaradıcılığını sistemli və çoxsahəli şəkildə araşdıran fundamental elmi mənbədir. 284 səhifədən ibarət olan bu monoqrafiya həm nəzəri, həm tipoloji, həm də koqnitiv aspektlərdən söz yaradıcılığını tədqiq edir və türkoloji araşdırmalar üçün zəngin material təqdim edir. Kitabın elmi redaktoru filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dos. Elnarə Əliyeva, baş redaktoru filologiya elmləri doktoru, dosent Aynel Məşədiyeva, rəyçiləri isə professor Şükrü Haluk Akalın, professor Rüfət Rüstəmov, professor Yadigar Əliyev və dosent Aygül Hacıyeva olmuşdur ki, bu da əsərin yüksək elmi səviyyəsini təsdiqləyir. Əsərin birinci bölməsində müəllif söz yaradıcılığının dilçilikdə mövqeyini, türk dillərində söz yaradıcılığının elmi-nəzəri əsaslarını və koqnitiv yanaşmalarını təqdim edir. Burada həmçinin müasir türk dillərində funksionallaşan şəkilçi morfemlərin təsnif prinsipləri elmi əsaslarla izah olunur. İkinci bölmə müasir türk dillərində söz yaradıcılığı üsullarına həsr olunub. Fonetik, leksik-semantik, sintaktik, kalka və reduplikasiya üsulları, həmçinin məhsuldar olmayan söz yaradıcılığı metodları geniş şəkildə təhlil edilir. Bu bölmə türk dillərinin söz quruluşundakı formal dəyişikliklərin, yeni sözlərin yaranma mexanizmlərinin və leksik innovasiyaların öyrənilməsi üçün zəmin yaradır. Kitabın üçüncü bölməsində morfoloji yol ilə söz yaradıcılığı və şəkilçi morfemlərin funksionallaşması məsələlərini əhatə edir. Burada omonimlik, sinonimlik, semantik diferensiallaşma və ad bildirən düzəltmə sözlər kimi problemlər sistemli şəkildə təhlil olunur. Müəllif morfemlərin türk dillərindəki rolu və söz yaradıcılığında funksional əhəmiyyətini nümunələrlə nümayiş etdirir. Əsərin ən əsas yeniliyi odur ki, Qətibə Mahmudova söz yaradıcılığını yalnız morfoloji və leksik yanaşma ilə məhdudlaşdırmayaraq, fonetik, sintaktik və leksik-semantik üsulları birləşdirir, həmçinin koqnitiv yanaşma tətbiq edərək sözlərin yaranma mexanizmlərini zehni və konseptual səviyyədə analiz edir. Bu, əvvəlki tədqiqatlarda yetərincə əhatə olunmamış sahələri əhatə edir və söz yaradıcılığının müasir türk dillərində sistemli şəkildə öyrənilməsinə imkan verir. Əsərin türkologiya üçün önəmi isə çoxşaxəlidir: əsər türk dilləri arasında müqayisəli tədqiqatlar üçün zəngin material təqdim edir, yeni sözlərin formalaşması və morfemlərin funksionallaşmasını izah edir, həm də tədris və praktik dilçilikdə tətbiq oluna biləcək əlverişli elmi baza yaradır. Bu baxımdan Qətibə Mahmudovanın əsəri müasir türk dillərində söz yaradıcılığı sahəsində fundamental tədqiqat, türkoloji araşdırmalar üçün etibarlı mənbə və tədris prosesləri üçün əyani vasitə kimi dəyərləndirilir.
Dilbər Vətən qızı Camali, AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun Türk dilləri şöbəsinin böyük elmi işçisi fil.ü.f.d.
Tanınmış şair, tədqiqatçı, araşdırmaçı-yazar Araz Yaquboğlunun yeni kitabı işıq üzü görüb. Məşhur Rəsullular nəslinin tarixindən bəhs edən kitabın ərsəyə gəlməsi prosesi barədə Araz Yaquboğlu belə deyir:
“Uzun illərdi üzərində işlədiyim, tədqiqatlar apararaq Rəsulluların tarixindən, dünənindən, bugünündən bəhs edən “Soyumuz, kökümüz, özümüz” adlı irihəcimli ensiklopedik bir kitabım “Elm və təhsil” nəşriyyatında çap olundu. Kitabda nəslimizin tarixi qəhrəmanları olan Məşədi Qasım və onun əmisi Hacı Balının hələ 1919-cu ildə Azərbaycan hökumətinin baş naziri adına vurduqları teleqramlar, xahişnamələr, ərizələr öz əksini tapmışdır. Bu tarixi sənədlər hətta 1918-1920-ci illərdə nəşr olunan “Azərbaycan” qəzetinin müxtəlif nömrələrində də çap olunmuşdur. Tarixin ən qanlı müharibəsi olan İkinci Dünya müharibəsinə nəslimizdən 15 nəfər səfərbər edilmişdir. Onlardan 6-sı müharibə zamanı həlak olmuş, 9-u isə veteran kimi doğulduqları vətənə qayıtmışlar. Sonrakı illərdə cəlb edildiyimiz Birinci və İkinci Qarabağ müharibəsində də Rəsullunun gəncləri silaha sarılaraq erməni işğalçılarına qarşı mübarizə apardılar. Ümumilikdə 28 nəfər Qarabağ müharibəsinə getmiş onlardan 5-i şəhid olmuşdur. Nəslimizin ilk şəhidi Abbas Qasımov, kəndimizin ilk şəhidi isə Yasif Kərimov olmuşdur. Hal-hazırda Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin general-leytenantı, müdafiə nazirinin müavini – Hərbi Hava Qüvvələrinin Komandanı, Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı Namiq İslamzadə də bizim Rəsullular nəslindəndir. Rəsullular nəsli dəfələrlə doğulduqları kənddən deportasiya olunmuşdur. 1919-cu ildə 10 ailədən ibarət 47 nəfər, 1953-cü ildə 18 ailədən ibarət 88 nəfər, 1988-ci ildə isə 5 ailədən ibarət 32 nəfər deportasiya edilmişdir. Bütün bu sadaladıqlarım kitabda çox geniş şəkildə öz əksini tapmışdır. Kitabda ümumilikdə 200-ə qədər şəxs haqqında bioqrafik məlumat verilmiş, 250-dən çox fotoşəkil çap edilmişdir. O cümlədən bu şəxslərdən 1-i general, 9-u rəhbər işçi, 3-ü alim, 21-i müəllim, 8-i din xadimi, 2-si Qəhrəman ana, 7-si uzunömürlü, 43-ü müharibə iştirakçısı, 13-ü şair və 100-ə qədəri isə digər peşə sahibləridir. 408 səhifəlik kitabın əsas özəyini nəsil şəcərəsi təşkil edir. 75 səhifədən ibarət olan şəcərə təxminən 1838-ci ildən günümüzə qədər olan tarixi əhatə edir. İnanıram ki, bu istiqamətdə olan araşdırmalarımı davam etdirərək bu tarixdən öncəyə aid olan sənədləri də əldə edə biləcəm.”
“Yazarlar” olaraq, Araz Yaquboğlunu təbrik edir, qarşıdakı bütün həyat və fəaliyyətində yeni-yeni nailiyyətlər arzulayırıq! Uğurlarınız bol olsun!
Şair və şairlik haqqında oxuduğum ən gözəl əsərlərdən biridir hörmətli Vaqif BƏHMƏNLİ nin bu şeiri! Onu və rus dilinə tərcüməsini sizə təqdim etmək istədim!
Это стихотворение о поэте и поэзии уважаемого Вагифа БАХМАНЛИ, пожалуй, одно из самых лучших из тех, что я знаю! Оригинал стихотворения и мой перевод на русский язык хочу представить вашему вниманию!
Çətin peşə
Çətin peşə yoxdu şairlik qədər – Şair gərək əvvəl anadan ola! Yumşaq beşiyindən düşə dərbədər, dizini daşlarda qanadan ola – Şair zülm eləyə özünə gərək!
Ağzını ayırıb süd axtarmaya; ananı məbədtək qucmağı bilə. Günəşdən od çəkib ötürə Aya, iməkləməkdən əvvəl uçmağı bilə – Qalxa dərin Göyün üzünə gərək!
Yəhərsiz, yüyənsiz çapa atları, Silahsız yeriyə təkə üstünə. Sevə çiçəkləri, sevə otları, Qarı yorğan təki çəkə üstünə – Şair buz bağlaya dizinə gərək!
Sevdası rüzgarlar, küləklər ola, Çəməntək sərilə dağın yalına. Eşqinin şahidi mələklər ola, Tulatək düşməyə qadın dalına – Şair öz abrına qısıla gərək!
Ümüdvar göylərə tuta ovcunu, Zikr edə canından başqa hamını. Qaynar səhralara sala Məcnunu, Qəbrdə “qocalda” Leyli xanımı – Şair dərddən gələ cəzanə gərək.
Dövran qansız qəssab, şairlər toğlu – Sözsüz ki, tutular qan azlığına. Şair söz atına minsə, Koroğlu Girməyə dəyirman donuzluğuna – Qıratı bağlaya izinə gərək!
Demə ulduzlu göy aş tabağıdı; Qalar boğaznda, yeginən yavaş… Azuqə quyusu dərin ahıdı Şairin aclıqdı toxluğu, qardaş, Şair çəpər çəkə gözünə gərək, Şair düz yaşaya, düzünə gərək!
Вагиф БАХМАНЛИ
Трудная профессия
Нет профессии труднее, чем поэт, Но изначально нужно им родиться! И стремясь из мягкой колыбели в свет, Не раз и больно падать научиться – Поэт столкнуться с трудностями должен!
Едва родившись, грудь матери найти, К ней, как к святыне, прильнув, обнять суметь, Луне холодной жар солнца поднести, Пред тем, как ползать, уже летать уметь, Подняться в небо высоко он должен!
Необъезженных коней уметь седлать, На зверя без оружья суметь пойти, Цветы любить и растения сажать. Даже под снегом суметь ночлег найти – Готовым ко всему поэт быть должен!
Он ветер свежий полюбить, признать, Поляною цветущей быть, а не кустом, Ангелов в свидетели любви призвать, Пред женщинами не вилять хвостом – Всегда с достоинством поэт жить должен!
Раскрывать уметь ладони небесам, Себя минуя, для всех добра просить. И Меджнуна доверив знойным пескам, Лейли до старости прожить позволить – Горя познать поэт до края должен!
Время – мясник, а поэты жертвы, Щедро своей кровью делятся с людьми. Поэт, как всадник, оседлает слова, И если Короглу собьётся с пути – Путь указать его коню его должен!
Не принимай за яства небо в звёздах; Не сможешь поглотить его никогда… В безмерных аппетита алчных вздохах Поэта сытость присутствует всегда, Поэт жить правильно и верно должен!
Tanıdığımız nə qədər istedadlı şairlər, yazıçılar var. Bəs sənəti ilə şəxsiyyəti bir-birini tamamlayan sənətkarlar necə? Seyid Hüseyn gün işığında əli çıraqlı axtardıqlarımızdan idi. Yazıçı, tənqidçi, pedaqoq Seyid Hüseyn. O, Cümhuriyyət dönəmində Parlament dəftərxanasının Azərbaycan dili üzrə redaktoru, “Yaşıl qələmlər” cəmiyyətinin sədri olmuşdu. Qadınların əlindən alınmış hüquqlarından, itirilmiş səadətindən çox yazardı. Yazardı ki, dünyamız daha gözəl, daha işıqlı olsun. Amma aprel işğalından sonra parlamentdəki fəaliyyəti, “Müsavat” partiyasının üzvü, M.Ə.Rəsulzadənin yaxın qohumu, bacanağı olmağı onun və bütün doğmalarının həyatını qaraltdı. Seyid Hüseyni 1937-ci ilin yayında M.Ə.Rəsulzadənin böyük oğlu Rəsulla eyni gündə bağ evindən aparmışdılar. NKVD-nin qara maşınlarından biri yol üstündə gördüyü uşaqlardan Seyid Hüseyni soruşmuş, oğlu Toğrul, sonradan Əməkdar incəsənət xadimi Toğrul Sadıqzadə onları atasının dostları bilib evi nişan vermişdi. Seyid Hüseyn o gedən oldu. Həyat yoldaşı, istiqlal şairimiz Ümmügülsüm (Rəsulzadə)Sadıqzadə özü sürgün edilənə qədər görüş, nə sürgündə olarkən ondan bir xəbər ala bilməmişdi. Çünki NKVD-nin qərarı ilə onu 1938-ci ilin yanvarında Qum adasında güllələmişdilər. İllər sonra oğlu Oqtay (xalq rəssamı Oqtay Sadıqzadə) onun bəraət kağızını alanda onunla bəlkə həmişəkindən daha çox qürur duymuşdu. Ağır işgəncələrə rəğmən Seyid Hüseyn heç kəsi satmamış, heç kəsin üzünə durmamışdı. Hakimiyyətə iltifat göstərib onun mərhəmətinə, himayəsinə sığınaraq yaxşı şair, yaxşı yazıçı, yaxşı adam olmağa nə var ki?! “O qələm və o barmaqlar qırılsın ki, bir qəlbin qırılmağına səbəb olmuşdur” deyən Seyid Hüseyn zəhmi dağlar yaran NKVD-nin səskeçirməz divarları arasında “sapı özümüzdən olan baltaların”, bəlli düşmənlərin amansız işgəncələri qarşısında da ləyaqətini! insanlığını! qoruyub saxlamağı bacardı. Hər kəsə nəsib olmayan ləyaqətlə yaşadığı ömrünü ləyaqətlə də başa vurdu. Amma belə gedişə ölüm yox, əbədiyyət deyərlər. Əbədiyyəti mübarək! Sevgi, minnətdarlıq və ehtiramla yad edirik. (Seyid Hüseyn 1887-ci ilin 25 yanvarlnda dünyaya gəlib, 1937-ci ildə həbs edilib,1938-ci ilin 5 yanvar günü güllələnib. 1956-cı ildə bəraət alıb) Təqdim olunan foto cox az sürən xoşbəxt günlərdən bir xatirədir.
Bu gün Azərbaycanın ilk generalı və görkəmli maarifçi-yazıçısı İsmayıl bəy Qutqaşınlının xatirə günüdür
İsmayıl bəy Qutqaşınlı 27 yanvar 1806-cı ildə Qurban bayramında, keçmiş Qutqaşın mahalında (indiki Qəbələ) anadan olmuşdur. Adı da bu bayrama görə verilmişdir.
İsmayıl bəy Qutqaşınlı uşaqlıq və gənclik illərində dini təhsil almış, ərəb, fars dillərini öyrənmiş, klassik Azərbaycan və Şərq ədəbiyyatı ilə yaxından tanış olmuşdur. Xidmət illərində İ. Qutqaşınlı bir sıra mütərəqqi rus ziyalıları ilə dostluq əlaqəsi yaratmış, rus və Qərbi Avropa mədəniyyətlərinin nailiyyətlərinə yiyələnmiş, dövrünün ən savadlı Azərbaycan ziyalılarından biri olmuşdur. Eyni zamanda o, Azərbaycanın böyük marifçi alimləri — Mirzə Fətəli Axundzadə, Qasım bəy Zakir, Abbasqulu ağa Bakıxanov və başqaları ilə yaxından dostluq etmişdir. Bu şəxslər Azərbaycan ədəbiyyatında “Paqonlu maarifçilər” adı ilə məşhurdurlar.
Ömrü boyu doğma xalqının səadəti, maariflənməsi, mədəni yüksəlişi uğrunda çarpışan İsmayıl bəy eyni zamanda yorulmaz səyyah idi. O, müsəlman Şərqini gəzmiş, gördüklərinə əsl alim kimi yanaşmış, olduğu ölkələr, şəhərlər haqqında geniş məlumat qoyub getmişdir.
S.Mümtaz yazır: “İsmayıl bəyin haqqında bəzi vəsiqələrdən başqa bu gün əldə heç bir yazılı mənbə yoxdur. Bu qiymətli vəsiqələrin nazimi isə İsmayıl bəyin və Mirzə Fətəlinin müasiri və yaxın dostu məşhur şairlərimizdən Qasım bəy Zakirdir. Zakir öz yaradıcılığında dəfələrlə İ.Qutqaşınlıya müraciət etmişdir:
Bu əhldən mehribanlıq görmədim, Məgər bizə ola o yandan mədəd. Qutqaşın tərlanı, Şəki şahbazı, Sakini-biladi – Şirvandan mədəd…
Həzrəti İsmail olsun dəlilin, Yetiş imdadına piri-əlilin; Necə fərzənində ol dəm Xəlilin Cəbrail gətirdi qurbandan məbəd…”.
İ.Qutqaşınlı genişürəkliliyi, insansevərliyi ilə məzlumlara məhəbbəti, darda qalanlara həmişə əl tutması ilə ad çıxarıb. Qasım bəy Zakirin həyatının ən acı dəqiqələrində məhz İsmayıl bəyin arxa durduğu bəllidir. Zillətdə yaşayan Mirzə Baxış Nadimə də onun köməyi az olmamışdır.
Bədii nəsrimizin Səadəti
“Rəşid bəy və Səadət xanım” hekayəsi yazıldığı dövrdən zəmanəmizə qədər sevilə-sevilə oxunur və hər kəsin rəğbətini qazanır. Təsadüfi deyil ki, ədibin tədqiqatçısı S.Mümtaz bu əsərin əlyazmasının axtarışına otuz il vaxt sərf edib. Nəhayət, uzun illərin zəhmətindən sonra onun Bakıya gətirilməsinə nail olur. Bu əlyazmalar Mümtazın zəngin kitabxanasını bəzəyir. 30-cu illər repressiyasında ondan topladığı həmin sənədlər tələb ediləndə heç birini vermir, ölümü məğrurcasına qarşılayır, topladığı irs bu gün Azərbaycan ədəbiyyatının ən zəngin və etibarlı qaynaqlarındandır.
“Rəşid bəy və Səadət xanım” əsəri Qəbələ xanlarının nəslindən olan Səadət xanımla Şəki xanlarının nəslindən olan Rəşid bəyin sevgisindən, həmin dövr Azərbaycan mühitinin gerçəkliklərindən bəhs edir. Ədib bu mövzu ilə bağlı olaraq dövrün bir sıra aktual ictimai məsələlərinə toxunur, feodal adət-ənənələri, dini fanatizm, mühafizəkarlıq, qadın əsarəti əleyhinə çıxır, azad sevgi, qarşılıqlı məhəbbət əsasında ailə qurmaq prinsiplərini təbliğ edir. Hekayənin lirik qəhrəmanları Rəşid bəy və Səadət xanım XIX əsrin birinci yarısında Azərbaycanın kübar ziyalı gənclərinin bir sıra səciyyəvi cəhətlərini – həyata yeni münasibətini, istək və arzularını təcəssüm etdirir. Rəşid bəy obrazı eyni zamanda bəzi avtobioqrafik cizgilərə də malikdir…
İsmayıl bəyin bəlli olan ikinci əsəri “Səfərnamə” yol qeydləridir. Bu əsərdən ədəbiyyatşünaslarla yanaşı coğrafiyaçılar, dilçilər, tarixçilər, etnoqraflar və başqa sahələrə maraq göstərənlər yararlana bilərlər. Burada müəllifin Azərbaycan, eləcə də Osmanlı imperiyasına daxil olan ərəb ölkələri haqqında da orijinal məlumatları kifayət qədərdir. AMEA-nın müxbir üzvü Əziz Mirəhmədov tərəfindən aşkar edilən və şərti olaraq “Səfərnamə” adı altında nəşr olunan əsər ədibin həyatını, maraq dairəsini, dünyagörüşünü və şəxsiyyətini öyrənmək üçün diqqətəlayiq mənbələrdəndir.
İ.Qutqaşınlının əsərləri Azərbaycan ədəbi nəsrinin formalaşması və inkişaf tarixini öyrənmək baxımından böyük əhəmiyyətə malikdir. Ədib 25 il hərbi xidmətdə olub əsasən rus dilində danışsa da, öz ana dilinin zənginliyini, saflığını, sadəlik və şirinliyini qoruyub saxlamışdır.
Azərbaycanda insana ucaldılan ilk abidə 104 il bundan əvvəl böyük ədib, satirik şair Mirzə Ələkbər Sabirin xatirəsinə ucaldılmış heykəl hesab olunur. Bu heykəl 1922-ci ildə Bakıda keçirilən Şərq Xalqlarının I Qurultayı münasibətilə yəhudi mənşəli heykəltaraş Yakov Keylixis tərəfindən hazırlanmışdı. Sabirin heykəli təkcə Azərbaycanda deyil, ümumilikdə müsəlman şərqində insana qoyulan ilk abidə sayılır. 1958-ci ildə bu heykəl dəyişdirilir və həmin ərazidə Sabirin çağdaş dövrümüzdəki heykəli ucaldılır. Əvvəlki heykəldə Sabir ayaq üstə təsvir olunmuşdusa, sonrakı heykəldə oturaq vəziyyətdə təsvir olunmuşdu. Bu heykəlin müəllifi isə heykəltaraş Cəlal Qaryağdıdır. Ruhun şad olsun, böyük Sabir!
Doğum gününüz münasibətilə Şəmsinizdən səmimi qəlbdən gələn hər cümləsi dərin sevgi ilə yazılan təbrik! Dəyərli Ustadım! Cahangir Məmmədli, Sizi doğum gününüz münasibətilə dərin hörmət və səmimi qəlbdən təbrik edirəm. Bu əlamətdar gün yalnız bir ömür ilinin tamamlanması deyil, eyni zamanda Azərbaycan milli mətbuatının şərəfli tarixində iz qoymuş böyük bir yolun, zəhmət və xidmətlə yoğrulmuş mənalı bir ömrün bayramıdır. Siz Azərbaycan jurnalistikasının təkcə görkəmli siması deyil, həm də onun mənəvi dayaqlarından biri, məktəb yaradan ustadlarındansınız. Milli mətbuatımızın fikir yükünü, söz məsuliyyətini və ictimai vicdan missiyasını illər boyu ləyaqətlə daşıyan bir qələm sahibi kimi adınız hörmətlə çəkilir. Və mənim qəlb dünyam da qələminizin dəyəri hər gün sevgi ilə daha da çox yogrulur. Sizin yaradıcılığınızda söz heç vaxt təsadüfi olmayıb — hər cümlə düşüncənin süzgəcindən keçib, hər fikir ictimai məsuliyyətlə formalaşıb. Sizin qələminiz Azərbaycan mətbuatında əvəzolunmazdır. Mən bunu həm öz fikrimə istinadən həm də həqiqəti əks etdirən fakt olaraq vurgulamaqdan çəkinmirəm. Ustadımın üslubu mənim qələmimin qida mənbəyi, ruhudur., Sizin mətbuatımızda yaratdığınız ədəbi məktəbin rolu həqiqətin, obyektivliyin və ziyalılığın simvolu kimi qələmə verilən böyük bir istiqamət, yoldur. Hansı ki bu gün yüzlərlə qələm sahibi bu yolda addımlayır. Yazılarınızda zamanın nəbzi döyünür, cəmiyyətin ağrıları, düşüncələri və sualları əks-səda tapır. Elmi-publisistik irsiniz Azərbaycan mətbuatının yaddaşına həkk olunmuş bir düşüncə xəzinəsidir. Müəllim olaraq isə Siz təkcə bilik ötürmüsünüz, düşüncə formalaşdırmısınız. Neçə-neçə jurnalist, tədqiqatçı və ziyalı Sizin dərslərinizdə sözə məsuliyyətlə yanaşmağı, mövqeyə dürüst qalmağı, peşəyə vicdanla xidmət etməyi öyrənib. Siz tələbələriniz üçün sadəcə müəllim deyil, həm də mənəvi örnək, elmi və əxlaqi istiqamət verən bir ustadsınız. Hələ 1 ci kursda “online” mühazirələrimiz olarkən (2020 ci il də pandemiya səbəbindən ali məktəblərdə dərslər online formada tədris olunurdu) Cahangir müəllimimin mühazirələrini “bitməsini istəmədiyim və dərin sevgi ilə maraq göstərdiyim tamaşa” ya bənzətmək zənnimcə, yerinə düşər. Mən mühazirələrimizdən əlavə Ustadımla mütamadi olaraq əlaqə saxlayıb, hər yeni yazım olduqda Ustadımla bölüşür, müzakirə edirdik. Ustadımla hər söhbət bir elmi və bədii yaradıcılığın notlarını ifadə edirdi. Ustadım mənim ilk qələm təcrübələrimi olduğundan yüksək qiymətləndirir və mənə olan inamını əsirgəməzdi. Elə ona görə də mənim qələmimin mürəkkəbi Ustadımın mənə olan inamı ilə və mənim Ustadıma olan sonsuz və dərin sevgimlə formalaşıb. Sizin duruşunuzda ziyalılığın sakit vüqarı, sözünüzdə təcrübənin dərinliyi, baxışınızda isə milli mətbuata sədaqət açıq şəkildə hiss olunur. Bu gün Azərbaycan jurnalistikasında “ustad” anlayışı çəkilirsə, bu anlayışın içində Sizin adınız xüsusi çəkisi və yeri olan bir addır. Bu mübarək gündə Sizə möhkəm can sağlığı, uzun və mənalı ömür, elmi və publisistik fəaliyyətinizdə yeni yaradıcılıq uğurları arzulayıram. Qoy qələminiz daim iti, sözünüz təsirli, yolunuz işıqlı olsun. Qoy yetirdiyiniz nəsillərin uğurları Sizin zəhmətinizin ən gözəl davamı kimi yaşasın. Dərin hörmət, ehtiram və səmimi minnətdarlıq hissi ilə sizin Şəmsiniz.
