ADA Universitetinin rektoru, çox hörmətli Hafiz Paşayevin dəstəyi ilə Azərbaycan Hərb tarixinin və Qori Müəllimlər Seminariyasının Azərbaycan şöbəsinin əvəzolunmaz araşdırıcısı Şəmistan Nəzirlinin “QORİDƏN GƏLƏN QATAR” kitabı yenidən nəfis şəkildə çap olunub. Qeyd edək ki, Qori Müəllimlər Seminariyasının Azərbaycan şöbəsi haqqında Şəmistan Nəzirlinin yenidən əldə etdiyi arxiv materialları da kitaba daxil edilmişdir. “Qazax” Xeyriyyə İctimai Birliyi İdarə heyətinin sədri, İlham Pirməmmədov, İctimai Birliyin üzvləri və Qazax mahalının ziyalıları Hafiz Paşayevə Şəmistan Nəzirli irsinə göstərdiyi diqqət və qayğıya görə təşəkkür edir və minnətdarlıq edirlər.
P.S. Yaxın vaxtlarda kitabın təqdimatı keçiriləcəkdir.
Bəzən insan sevdiyinə addım atmır, işıq kimi süzülür ona doğru. Səs salmadan, iz qoymadan… Zaur Ustacın bu misralarında sevgi cismani varlıqdan çıxıb nur halına çevrilir.“O işıq mən idim” demək — mən artıq bədən deyiləm, mən hissəm, mən ruham deməkdir. Qonaq gəlmək isə müvəqqəti yox, ehtiramlı bir varoluşdur; sevəni incitmədən, ürəyinə toxunmadan var olmaq istəyi. Bu işıq qaranlığı dağıtmaq üçün yox, qaranlıqda gizlənən gözəlliyi görmək üçün gəlir. “Qapqara zülfünü görmək istədim” misrası zahiri bir istək kimi səslənsə də, əslində insanın sirrə duyduğu ehtiyacdır. Qara zülflər gecəni xatırladır — dərin, səssiz, sirli… O gecədə itmək yox, o gecəni anlamaq arzusu var. “Toxunmaq istədim, ağ bədəninə…” — burada toxunuş ehtirasın dili ilə yox, müqəddəsliyin sükutu ilə danışır. Ağlıq saflığın, paklığın rəmzidir. Bu toxunuş istəyi bədəni deyil, varlığı duymaq ehtiyacıdır. İnsan sevdiyini toxunaraq yox, hiss edərək yaşamaq istəyir. Çünki həqiqi sevgi iz buraxmaqdan çox, iz olmamaqdır. “Telindən sünbüllər hörmək istədim…” — bu misra isə sevginin yaradıcılığa çevrildiyi andır. Sünbül həyatdır, bolluqdur, ümiddir. Sevilənin bir telindən belə həyat hörmək istəyən sevgi artıq özünü yox, gələcəyi düşünür. Bu sevgi almaq istəmir, yaratmaq istəyir. Sahiblənmir, becərir. Bu misralar bizə göstərir ki, sevgi bəzən bir baxış, bəzən bir işıq, bəzən də qonaq kimi gələn bir ruha çevrilir. O sevgi nə qışqırır, nə tələb edir. Sadəcə var olur — səssiz, dərin və unudulmaz. Zaur Ustacın sözlərindəki işıq, hər oxucunun içində bir anlıq yanır. Kimisi üçün həsrət olur, kimisi üçün dua, kimisi üçün isə ömür boyu sönməyən bir xatirə. Amma bir həqiqət dəyişmir: İşıq olan sevgi heç vaxt kölgə salmır.
Bu fotoda (20 dekabr 2009 – Bakı, Qız Qalasının yanında) Namiq Hacıheydərli İçərişəhərdən Karvansarayın yanındakı dar keçiddən çıxanda uzun illər mövcud olmuş, Qız Qalasının yanında yerləşən əvvəllər “BAKI KİTAB EVİ” sonra isə “İÇƏRİ ŞƏHƏR KİTAB EVİ” adlanan məşhur kitabçı Elman dayının (Bakı şəhərinin məşhur kitabçısı Elman Mustafayev – Allah rəhmət eləsin, ruhu şad olsun…) kitab mağazasının qarşısında dayanıb. Məqamı ucadır! Anadan olduğu gündə şairi rəhmətlə anırıq. Ruhu şad olsun! Əlbəttə ruhumuz ucadır:
RUHUMUZ UCADIR Ürək döyüntünü dinlədim bu gün, Baş qoyub ətirli sinənin üstə. Söz ilə, and ilə qurmuşuq düyün Eşq ilə süslənmiş dünənin üstə…
Arada yüz dərə, yüz dəniz olsun, Bir gün yollarımız yovuşmalıdır. Əyər yer üzündə birləşəmməsək, Göylərdə ruhumuz qovuşmalıdır.
Gəlsin üstümüzə kədər sel kimi, Dünyalar yığılsın lap bizə qarşı. Qaranlıq işığı söndürə bilməz, Gecələr ha çıxsın gündüzə qarşı…
Bizi qorxutmayır tufan, qasırğa, Əzablı yolları azmı getmişik? Bəzən başımıza balta vurublar, Yenə var olmuşuq, yenə bitmişik.
Dərəyə dartsınlar, düzə çəksinlər, Ruhumuz ucadır, yerlərə sinməz. Nadanlar nə bilsin Ulu Tanrının Uca yaratdığı göylərdən enməz…
Yurdumuzun bəzi bölgələrində unudulmuş, bəzi bölgələrində hələ də saxlanılmış toy adətlərimiz o qədər bənzərsiz və gözəldir ki. Sizə Qazax rayonunun toy adətlərindən danışmaq istəyirəm. Böyüklərimizin dediklərinə görə, ötən əsrin 80-ci illərinə qədər toylar bir neçə gün keçirilərdi. Əvvəl birinci toy oğlan evində, sonra iki gün qız evində, dördüncü toy oğlan evində keçirilərdi. Artıq bu adət ləğv olunub. Bir gün qız evində, bir gün oğlan evində toy olur. Toylar necə keçirilirdi? Demək belə… Oğlan evində səhər obaşdan, camaat malı “sirəyə” (naxıra) ötürəndə zurnaçılar qara damın üstünə çıxar, ordan mini konsert verərdilər (bu adət artıq ləğv olunub). Bu o demək idi ki, filankəsin evində toydur, buyurun gəlin, ay camaat. Saclar qurular, xəmir yoğrular, yuxalar yayılardı. Zurna səsinə əl-ayaq verməyə (kömək etməyə) gələnlər yuxa yayan qadınlara sacüstü deyilən nəmər verərdilər. Cavanlardan güclü olan malın (erkək dana) boynunu burub uzadar, kəsər, əlli-ayaqlı gənclər dananı dərisindən çıxardar, bozartmalıq doğrayıb qazana doldurub asar, o biri yanda da quyruğu yırğalanan erkəklər kəsilər, kabablıq doğranardı. Malın, erkəyin boş əti evlərdən yığılmış əl ət maşınlarında çəkilər, qadınlar kələm dolması bükərdilər. Qonum-qonşudan stol-stul, qab-qaşıq daşınar, yaydırsa ağacların altına, soyuq havalarda qurulmuş çadırlara (Qazaxda bu çadırlara mağar deyilir) düzülərdi (danışılanlara görə, yağışlı havalarda kənddə xeyir-şər evi funksiyasını yerinə yetirən mal-qara saxlanmayan tövlələri seçərdilər). Günorta yeməyi saatında bütün işlər tamamlanar, qonaqlar təşrif buyurardılar. Xüsusi qonaqlar qız evindən dəvət olunanlar olardı. Bu bir növ bəy tərəfin gəlin tərəfə “mən belə toy edirəm, görək siz necə toy edəcəksiniz” mesajı idi. Birinci toya dəvət olunan qonaqlar adətən kənar kəndlərdən, uzaq ellərdən olardı. Aşıq dastan söyləyər, məclis əhli dinlərdi. Ertəsi gün qız evində də eyni qayda ilə obaşdan zurnaçılar “filankəsin evində toydur” xəbərini car çəkərdilər. Günorta məclis başlayıb, qonaqlar gələndən az sonra bəy evinin də adamları xonçalı, pay-pürüşlə, çal-çağırla məclisə qatılardı. Bu gəlişə “yengə getdi” deyərdilər. Oğlan evi gələnə qədər qazanların qapağı açılmazdı. Oğlan yengəsi “qazanaçdı” verdikdən sonra yeməklər süfrəyə düzülərdi. Daha sonra məclis qurtarana qədər oğlan yengəsi bəy tərəfinin səlahiyyətli nümayəndəsi olaraq evdə gəlinin yanında dayanar, indiki dillə desək cangüdən kimi qoruyardı (gəlin xanım öz toyunu görməzdi, evdə bəzənib oturardı, görmək istəyən evə girib gəlinə baxardı. Uşaqlar arasında mən gəlinə 2 dəfə baxdım, mən 5 dəfə baxdım yarışı gedərdi. Artıq . Günorta qonaqlar yeyər-içər, sonra kimin toya nə hədiyyə etməsi elan edilər, siyahıya alınardı. Mərasim başa çatdıqdan sonra bəy evindən gələnlər çıxan kimi digər qonaqlar da dağılışardı. Əl-ayaq verənlər ortalığı yığışdırar, qadınlar qabları yuyub yığışdırar, mağardan stollar yığılar, musiqiçilərə düzəldilmiş səhnənin qarşısında rəqs meydançası qurular, ətrafına stullar düzülərdi. Gəlin rəfiqələri ilə sağdış evinə yollanardı (bu adət hələ də qalır). Sağdış gəlinin uşaqlıqdan seçdiyi ən yaxın rəfiqəsi olur. Sağdış evində süfrə açılır, əvvəldən bəzənmiş şax ilə gəlini və rəfiqələrini gözləyərdilər. Şax – xüsusi konstruksiyalı, 150-200 sm hündürlükdə, ağacdan düzəldilmiş dörd küncü, evin damı kimi yuxarısı çatılı, ortasında əl tutmaq üçün orta dirəyə perpendikulyar paya keçirilmiş maketdir. Dayaqların üstünə səliqəli şəkildə mismarlar düzülür. Bu mismarlara meyvələr, “şax yemişi” deyilən ipə düzülmüş konfet, şokolad, çərəz sarınır. Üzərinə bəzənənlərin ağırlığı hətta 50 kilonu belə keçir. “Şax yemişi”ni düzmək üçün qohum-qonşu qızlar 3-4 gün boyunca kilolarla kişmişi, ərik qurusunu, qoz, fındıq, badam ləpəsini, konfetləri, plitka deyilən şokoladları yorğan sırınan iynələrlə ipə düzürlər, bir masanın üzərinə səliqə ilə yığırlar. Şaxı bəzəmək hər adamın hünəri deyil. Hər kənddə şax bəzəməyin ustası olan kişi və ya qadın olur, o gəlir şaxı bəzəyir. Şaxın damına bir tərəfdən qutu şokolad, digər tərəfdən güzgü bağlanır. Altından tutacaqlara qədər ağ mələfə ilə sarınır. Şax sağdışın gəlinə və yaxud bəyə hədiyyəsidir. Sağdışı evlənəndə də bəy və ya gəlin əli yağda yansa belə mütləq həmin şaxın eynisindən bəzəyir, hədiyyəsini qaytarır. 90-cı illərdə müharibə, qıtlıq, bahalıq dövrü başlayandan şax bəzəməyi xonçalarla əvəz etdilər. Bəzi ailələr bu adəti saxlayır amma. Hollivud filmərlində qızların subaylığa vida partilərini izləmisiniz yəqin ki. Sağdış məclisi bir növ subaylığa vida məclisi kimi bir məclisdir. Qızlar evlənənən qızın başına toplaşar, deyər-gülər, yeyib-içər axşamı gözləyər. Şər qarışanda toy evindən zurba-balabanla gəlini mağara gətirməyə gedilir. Qaranlıqda yolu işıqlandırmaq üçün lopalar yandırılır. Lopa nədir bəs? Uzun, 4-5 metrlik zopaların başına köhnə-kürüş, qalın parçalar bərk dolanır, azı bir sutka neftdə islağa qoyulur. 4-5 ədəd belə lopa hazırlanır. Bir haşiyə çıxım. Gürcüstanda bir toyda lopa əvəzinə yabaya keçirilmiş gərmələri (qurumuş mal təzəyi) neftlə isladıb yandırdıqlarını da görmüşdüm. Yaxşı da yanırdı. Hə, ümumiyyətlə, gəlinin və yaxud bəyin sağdış evindən gətirilməsi mərasiminə “lopa” deyilir. Lopaları odlayır, subay qızlar gəlinin sağından və solundan qol-qola girər, hər biri əlində yanan şamlar tutur. Səbəbkarın şamları fərqli olmalıdır. Arxalarında oğlan və qız yengələri odeyal tutar, kiminsə gənclərin arasından keçməsinə imkan vermirlər. Sağdış evinin adamları bəzədikləri şaxı oynadır, sonra üz tuturlar toy evinə sarı. Qabaqda bir lopa, sonra iki pəhləvanın götürdüyü şax, şaxın arxasında gəlin öz dəstəsi ilə, arxasında isə digər şəxslər qatarlanırlar. Kəndin qoçaq uşaqlarından hansısa lopanın qarşısını kəsib, “filankəs mənimlə güləşməsə yol vermirəm” deyə meydan sulayar. Cəngi sədaları altında qurşaq tutar, güləşər, dostcasına qucaqlaşıb lopanın yolunu açarlar. Toy evinə çatana kimi belə qurşaq tutanlar çox olur. Yolda lopanın işığı azalanda dayanır, lopaların üstünə işığı gur olsun deyə neft tökərlər. Toy evində millət yığışıb lopa karvanının çatmasını gözləyər. Lopa karvanı toy evinə çatanda yol boyu şaxı daşıyanlara gəlin anası xələt verir. Bu pul da ola bilər, köynək də. Şaxı oynadıb qaldırırlar evə. Və bununla “mağar” başlayır. Gəlin yerində oturandan sonra toybabası məclisi açır. Qazaxda toyun idarəçisinə belə deyilir. Sifarişlərin sıralamasına, kimin neçə havaya rəqs etməsinə, məclisdə qarışıqlıq olmamasına o cavabdeh olur. Hətta məclis sahibi belə onun icazəsi olmasa növbəsiz oynamağa çıxa bilmir. Toyun “mağar” deyilən bu hissəsi bir növ kənd diskotekası vəzifəsini daşıyır. Əvvəllər bəy qız toyunda gözə görünməzdi. İndi isə bəy və gəlinə şəhər toylarındakı kimi platforma üstündə masa qurulur. Mağar özü bir aləmdir. Özünü göstürməyə gələn kim, qız bəyənməyə gələn kim, qucağında ağlayan uşağını silkələyə silkələyə oynamağı gözləyən cavan gəlinlər, başı çalmalı, beli şallı nənələr, kepkalı ağsaqqallar, mağara geyinmək üçün xüsusi olaraq seçilmiş geyimlərdə göz qamaşdıran oğlanlar-qızlar, həngamənin tezbazar yekunlaşmasını gözləyən ev sahibləri… Sifariş verən oğlan əvvəl çıxır ortalıqda biraz tək rəqs edir. Sonra gözünü gəzdirib camaatın içində kimisə barmağı ilə çağırır. Adamları yara-yara gəlib bir iki “pa” göstərib həmən də ortalığı tərk edən qızları, qadınları görmək lazımdır. Hamı növbə ilə rəqs etdikdən sonra məclis yekunlaşır, bununla da qız toyu başa çatır. P.S. Belə mağarlardan sonra eşidirsən ki, filankəsin qızı filan mağardan qayıtmayıb, ordan filankəsin oğluna qoşulub qaçıb.
Статуя Единства в Индии – самый высокий памятник на планете высотой 240 метров. Статуя изображает Валлабхаи Пателя – государственного деятеля Индии, боровшегося за независимость страны.
DAŞ OĞUL (esse) Fəxri xiyabanın səssizliyi bəzən min kitabdan artıq danışır. Ağacların kölgəsi altında dayanan ağ mərmər heykəllər, üzərinə qoyulmuş qərənfillər, dua pıçıltıları və nisgilli baxışlar burada zamanın özünü də susmağa məcbur edir. Elə həmin səssizliyin içində bir mənzərə vardı ki, onu nə foto tam göstərə bilər, nə də söz tam ifadə edə bilərdi. Bir tərəfdə daşlaşmış oğul dayanmışdı. Digər tərəfdə isə ömrünün bütün baharlarını, yaylarını, payızlarını yaşamış bir ana… Bu, adi görüş deyildi. Bu, torpaqla daşın, ömürlə xatirənin, analıqla əbədiyyətin görüşü idi. Azərbaycanın böyük söz ustadı, xalq şairi Zəlimxan Yaqubun doğum günü münasibətilə insanlar onun məzarını ziyarətə gəlmişdilər. Hər kəs öz ehtiramını ifadə edir, şairin misralarını xatırlayır, ruhuna dualar oxuyurdu. Ancaq həmin gün gələnlərin arasında elə bir qonaq vardı ki, onun varlığı bütün sözləri kölgədə qoyurdu. Bu, şairin anası – Güllü ana idi. Ana oğlunun heykəlinə baxırdı. Uzun-uzadı, səssiz-səmirsiz baxırdı. Sanki gözləri qarşısında duran mərmər heykəli deyil, bir zamanlar qucağında böyütdüyü körpəni görürdü. O körpəni ki, ilk addımlarını onun əlindən tutaraq atmışdı. O körpəni ki, sonralar sazın, sözün, elin-obanın sevimlisinə çevrilmişdi. Daş oğul susurdu. Ana isə ürəyində danışırdı. Bəlkə də həmin an xatirələr bir-bir gözlərinin önündən keçirdi. Uşaqlıq çağları, ilk şeirlər, ilk uğurlar, ilk ayrılıqlar… Bəlkə də zaman geri qayıtmışdı və ana yenidən oğlunun saçlarını oxşayırdı xəyalında. Sonra o, asta addımlarla heykələ yaxınlaşdı. Dodaqlarında oğlunun misraları vardı: “Baş yastığa gələndə…” Bu misra artıq şeirdən çox ananın nəfəsinə çevrilmişdi. O, oğlunun dizinin dibində əyləşdi. Dünyanın ən böyük kitablarını yazanlardan birinin qarşısında oturdu. Və həmin anda elə bir kitab yazdı ki, onu heç bir nəşriyyat çap edə bilməz, heç bir kitabxana qoruyub saxlaya bilməz. Bu kitab cəmi bir sözdən ibarət idi. Bircə kəlmədən. Ana ürəyinin, ömrünün, taleyinin, nisgilinin bütün yükünü bir sözə sığdırdı: – Balam… Bu söz nə müraciət idi, nə nida. Bu söz bir ömrün xülasəsi idi. O sözün içində laylalar vardı. Gecə yuxusuz qaldığı günlər vardı. Oğlunun sevincinə sevinən, dərdinə yanan illər vardı. O sözün içində həm ayrılıq, həm həsrət, həm də sonsuz məhəbbət yaşayırdı. Daş oğul yenə susurdu. Ancaq bəzən daşlar da danışır. Bəzən heykəllər də cavab verir. Bəzən bir xalqın yaddaşında yaşayan şairlər ölümün fövqünə yüksəlirlər. Çünki söz adamları torpağa tapşırılsalar da, unudulmurlar. Həmin gün Fəxri xiyabanda yalnız bir şair anılmırdı. Həmin gün analıq da ucalırdı. Ana sevgisinin zaman və ölüm qarşısında necə əbədi olduğunu göstərən müqəddəs bir səhnə yaşanırdı. Ağaclar şahid idi. Qərənfillər şahid idi. Daş oğul şahid idi. Və tarix də şahid oldu ki, dünyanın ən böyük kitabı bəzən yalnız bir sözdən ibarət olur: – Balam… 21.01.2024. Bakı şəhəri – Fəxri xiyaban.
Şöhrətin cəlbedici şirinliyinə uymayıb, maddiyyat onunçün önəmli olmayıb, heç vaxt varlı olmaq barədə düşünməyib, çalışıb, çarpışıb, maddi sıxıntılar onu sındıra bilməyib, əksinə, polad kimi bərkidib, möhkəmləndirib. Gənc yaşlarından şöhrətin zirvəsinə qalxsa da, tamahın cilovunu əlində möhkəm saxlayıb, lazımi anda özünə “dayan, dur!” əmri verməyi bacarıb. Belə insanların süfrəsindəki bir loxmanın bərəkətini və ləzzətini tamahına qalib gələ bilməyənlər çətin anlayar. Tərlan xanımın evi həmişə qonaq-qaralı olub, Azərbaycanın ən məşhur adamları onun halal süfrəsinin təamlarından dadıb. Keçmişi ilə qürur duyub. Çətinliklər, maddi sıxıntılar onu bərkidib. Nənəsinin, anasının zəhmətini heç vaxt unutmur, unutmayacaq da. Çünki unutqan deyil, qədirbiləndi. Çətinliklər görə-görə gələn, onu ləyaqətli böyüdənlərin dərdlərini uğurları ilə unutdurub, onlara yaşamaq gücü verib. Uğuru, qələbəni vicdanla çalışmaqda, ləyaqətlə yaşamaqda görüb. Geoloq-şair Oqtay Rzanın bu misraları onun həyat devizidir desək, yanılmarıq:
Həyat təzad meydanıdır – Dolayları çətin, asan… Qüdrətinlə zirvəyə qalx! Zəhmətinlə uğur qazan
O, Tərlan Musayevadır. XX yüzilliyin 70-80-ci illərinin gerçək əfsanəvi əmək qəhrəmanı, Azərbaycan ədəbiyyatının, jurnalistikasının ədəbi qəhrəmanı.
Ailə Tərlan xanım üçün ən müqəddəs ocaqdır. Atasız qalıb nənəsinin nəfəsi və himayəsi ilə böyüyən Tərlan xanımın ailəyə belə yüksək önəm verməsi təsadüfi deyil. Tək, qardaş-bacısız böyüyən insanlar isti münasibətlərə, nəvazişə həsrət qalırlar. Düzdür, nənəsinin nəvazişi, sığalı, mərhəməti həmişə onunla olub, o isti münasibətlərlə böyüyüb, ancaq bacı-qardaş sevgisi görməyib. Ona görə də böyük ailə arzusu ilə yaşayıb və bu da ona qismət olub: “Mənim uşaqlıqda bütöv və böyük bir ailəm olmayıb. Böyük ailələrə həmişə qibtə etmişəm. 1984-cü ildə Fəxrəddin bəylə ailə həyatı qurdum. Düz 40 ildir ki, həyat yolunda birgə addimlayırıq. Bu yolları addimlamaq bizim üçün heç də asan olmayıb. Sevincli günlərlə bərabər, çətinliyimiz də çox olub. Yıxılmışıq, durmuşuq. Amma bir-birimizin əllərini boşdamamışıq. Birlikdə gülüb, birlikdə kədərlənmişik. Bir-birimizə arxa-dayaq olmuşuq. Bir çox ailələr kimi biz valideyn, qohum-əqrəba köməyi, arxası görməmişik. Çətin vaxtlarda çıxış yolunu özümüz axtarıb tapmışıq. Əksər ailələrdəki söz-söhbətlər bizim ailədə də olub. Ailədaxili söhbətləri biz başqalarına bildirməmişik. Özümüz bir-birimizdən küsüb, barışmışıq. Bu illər ərzində bəzən bəzi fikirlərimiz üst-üstə düşməyib, hər ailədə fikir ayrılıqları olur. Amma yekunda eyni qərar qəbul etmişik. Ailəmizin bütövlüyü naminə bir-birimizə güzəştə getmişik. Üç övladımızın gələcək xoşbəxt həyatları naminə ailəmizi qorumuşuq. Bu gün həyatımızdan çox razıyam. Püxtələşmiş, ahıllaşmış bu dovrümüzdə fikirləşirəm ki, nə yaxşı bir-birimizə rast gəlmişik. Allahımdan çox razı bir insan kimi sevinirəm ki, mənim belə ailəm var. Bir-birimizi başa düşürük. Övladlarımız bizə hörmət, qayğı göstərirlər, qarşılıqlı anlaşma əslində ailənin hüzurudur. Ailəm mənim üçün hər şeydi. Mən ailəmi qoruyub saxlamaq üçün çox şeyə güzəşt etmişəm. Gənc ailələrə də məsləhətim budur ki, birinçi növbədə ailədə bir-birilərinə güzəşt etsinlər, bir-birini sevsinlər, bir-birini aldatmasınlar, bir-birinə sədaqətli olsunlar. Onda ailə dağılmaz, sarsılmaz qalaya bənzər. Belə ailələrdə xoşbəxtlik hakim olar. Bir həyat yoldaşı, ana, nənə, dünyanın gərdişindən narahat Azərbaycan xanımı kimi arzum bütün ailələrin xoşbəxt olmasıdır”. Fəxrəddin müəllimlə ilk tanışlığımda onun alicənablığını, qayğıkeşliyini, təvəzökarlığını, həmsöhbətinə diqqətini görəndə mənə elə gəldi ki, neçə-neçə illərin dostuyuq. Doqquz il Bərdə kimi nəhəng kənd təsərüfatı rayonunun icra başçısının müavini işləyən insanın sadəliyi əksər nəinki böyük, hətta kiçik vəzifə sahiblərinə nümunə olarsa, əbəttə, Vətənimiz daha qüdrətli olar, insanları da firavan. Sadəlik insanın mənəvi gözəlliyidi. Sosial şəbəkələrin birində Tərlan xanımın Fəxrəddin müəllimi və həm də özünü təbrikinə rast gəldim. Duyğuluydu. İnandım ki, Tərlan xanım əmək fəaliyyətinin hansı sahəsini seçsəydi – həkim, müəllim, elm adamı, musiqiçi, rəssam olsaydı, yenə də uğur, şöhrət qazanardı – lap, şair, yazıçı olsaydı belə. Mən də Tərlan xanımın təbrikinə qoşuldum: “7 noyabr, 1984-cü il. 40 il. Bu günü səninlə bir yola cıxdıq. Bu yol bu müddətdə bizim üçün heç də asan olmayıb. Enişli, yoxuşlu, hamar, daşlı-kəsəkli bu yolu birgə addımladıq. Asan getdiyimiz yolun çətin yerində bir-birimizin əlindən tutduq, bir-birimizə dayaq olduq. Usanmadıq, yorulmadıq. Sən mənə həmişə arxa oldun, sipər oldun. Bu 40 ili bir yerdəyiksə, həyatımdan narazı deyiləm. Ömrümün sonuna qədər səninlə addımlamaq mənə qürur verir, güc verir. Sən mənim üç qiz övladımın atasısan, nəvələrimizin babasısan. Evimin bir kişisi kimi baş tacımsan. Allahımdan bir arzum var ki, həyatımız bir ömür boyu birlikdə olsun”. Qədirbilənliyin, ali dəyərin, sədaqətin, ömürdaşlığın zirvəsidir bu təbrik. Tərlan xanım qədirbilən insandı. Nənəsi ilə bərabər ömür-gün yoldaşına da minnətdarlığını tez-tez dilə gətirir. Ailənin təməli qarşılığlı sevgi, hörmət, anlaşma üzərində bərqərar olduğunu vurğulayır. Onu gənclik illərindən respublikamızda demək olar ki, uşaqdan böyüyə qədər hamı tanıyırdı. Həyat yoldaşı da onu tanıyıb ailə həyatı qurub. Üç övlad, nəvələr bu gün ona Tanrının verdiyi ən qiymətli, şirin bəxşişdir:
22 yanvar Tərlan xanımın dünyaya gəldiyi gündür. Ömrünün müdriklik çağını yaşayan Tərlan xanıma sağlam, uzun, sevincli günlər arzulayıram.
İNTİQAMIN PSİXOLOGİYASI VƏ CİNAYƏTİN SƏNƏTƏ ÇEVRİLƏN ÜZÜ (Züleyxa Maşərifovanın “İntiqam hissi” romanı haqqında publisistik düşüncələr) Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Bu dəfə söhbətimizin mövzusu tanınmış Özbəkistan yazıçısı Züleyxa Maşərifovanın yeni çapdan çıxmış “İntiqam hissi” kitabı üzərindən olacaq. Müasir dünya ədəbiyyatında kriminal-detektiv janr təkcə cinayətlərin açılması, süjet gərginliyi və hadisələrin ardıcıllığı ilə deyil, eyni zamanda insan psixologiyasının dərin qatlarına enmək, cəmiyyətin gizli ağrılarını üzə çıxarmaq baxımından da böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bu mənada Özbəkistanın tanınmış yazıçısı Züleyxa Maşərifovanın “İntiqam hissi” romanının Azərbaycan dilində nəşri həm ədəbi, həm də mədəni baxımdan mühüm hadisə kimi dəyərləndirilməlidir. Romanın “İmza” nəşrlər evində, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, prezident təqaüdçüsü Əli bəy Azərinin redaktorluğu ilə işıq üzü görməsi əsərin dil, üslub və məzmun baxımından peşəkar təqdimatını təmin edən əsas amillərdən biridir. Bu nəşr, eyni zamanda, türk xalqları arasında ədəbi əlaqələrin möhkəmlənməsinə, oxucu auditoriyasının genişlənməsinə xidmət edən dəyərli bir mədəni körpü rolunu oynayır. QISA ARAYIŞ Tanınmış Özbəkistan yazıçısı Züleyxa Maşərifova 1956-cı ildə Özbəkistanın Xarəzm vilayəti, Xəzərasp rayonunda anadan olub. 1975 – 1980-ci illərdə Daşkənd Dövlət Universitetinin Hüquq fakültəsində təhsil alıb. Uzun illər vəkil və hakim kimi çalışıb.Özbəkistanda “Damğa”, “And”, “Qisas qoxusu”, “Dəhşətli evlilik”, “Dəli qadın söhbəti”, “Hər şeyin səbəbkarı anam”, “Etiraf edilən günah”, “Xəta”, “Maska”, Türkiyədə “Kabul edilen suç” adlı detektiv kitabları çap edilib. 384 səhifəlik kriminal-dedektiv romanı Azərbaycan dilinə tərcüməçi Rəhmət Babacan tərcümə edib. “İntiqam hissi” yazıçının Azərbaycanda nəşr olunan ilk kitabıdır.
“İntiqam hissi” romanı zahirən klassik detektiv süjet üzərində qurulsa da, əslində insan ruhunun ziddiyyətlərini, daxili sarsıntılarını, ədalət və intiqam anlayışlarının sərhədlərini araşdıran dərin psixoloji əsərdir. Müəllif cinayəti yalnız hüquqi hadisə kimi deyil, sosial və mənəvi fəlakətin nəticəsi kimi təqdim edir. Burada hər bir cinayət bir taleyin, bir həyatın pozulmasının nəticəsi kimi ortaya çıxır. Züleyxa Maşərifova hadisələrin dinamik inkişafını oxucunun diqqətini daim diri saxlayan gərginliklə təqdim edir. Lakin romanın əsas gücü süjetin sürətində deyil, personajların psixoloji portretlərinin canlılığı və inandırıcılığındadır. Züleyxa Maşərifovanın “İntiqam hissi” romanı ilk baxışdan kriminal süjet üzərində qurulmuş psixoloji-bədii əsər təsiri bağışlasa da, mahiyyət etibarilə ailə institutunun, mənəvi dəyərlərin və sosial məsuliyyətin sarsılması haqqında dərin fəlsəfi düşüncələr toplusudur. Əsər oxucunu təkcə “qatil kimdir?” sualının arxasınca aparmır, daha ağrılı və daha mürəkkəb bir sualın qarşısında saxlayır: bir ailənin hamının gözü önündə məhv olmasına səbəb olan əsas günahkar kimdir? Roman boyu ortaya çıxan ritorik suallar təsadüfi deyil. Günahsız körpələrin göz yaşları, çarəsiz qadının didərgin düşməsi, gənc bir oğlanın vaxtsız ölümü, qoca bir atanın rahatlığının pozulması – bütün bunlar tək bir cinayətin deyil, illərlə yığılıb qalan mənəvi aşınmanın nəticəsi kimi təqdim olunur. Burada məsələ yalnız içkiyə qurşanmış bir insanın zəifliyi deyil. İçki romanın məntiqində səbəb yox, nəticədir. Əsl səbəb ailədə vaxtında verilməyən tərbiyə, diqqətsizlik, sevgisizlik, mənəvi boşluq və cəmiyyətin biganəliyidir. Yazıçı göstərir ki, insanı uçuruma aparan yol bir gündə başlamır; bu yol uşaqlıqdan, ailə ocağında atılan yanlış addımlardan, susqunluqdan və laqeydlikdən başlayır. Əsərdə yetmiş beş yaşlı Xudayar atanın obrazı xüsusi diqqətə layiqdir. O, sadəcə köməkçi fiqur deyil, vicdanın və gec də olsa oyanan ədalətin simvoludur. Onun fədakarlığı sübut edir ki, yaş insanın qətiyyətini yox, bəzən onu daha da möhkəmləndirir. Xudayar ata vasitəsilə müəllif oxucuya mesaj verir: həqiqət gecikə bilər, lakin vicdanlı insan onu axtarmaqdan vaz keçməməlidir. Mahir müstəntiq Sabircan və onun şagirdi Fərhadın istintaq prosesi isə romanın sosial yükünü daha da artırır. Cinayətin səbəbləri tədricən açıldıqca aydın olur ki, intiqam hissi bir anlıq emosional partlayış deyil, illərlə içində saxlanılan ədalətsizliklərin, haqsızlıqların və sarsılmış dəyərlərin məhsuludur. İntiqam edən də, qurban olan da eyni sistemin zədələdiyi insanlardır. Roman oxucuya açıq şəkildə demir ki, dağılan ailənin günahkarı filan şəxsdir. Əksinə, oxucunu düşünməyə vadar edir: – Günah təkcə içkiyə qurşanmış insandadırmı? – Yoxsa onu bu hala salan ailə mühiti, valideyn məsuliyyətsizliyi, cəmiyyətin laqeyd münasibətidirmi? – Bəlkə əsl günahkar susan, görüb danışmayan, başqasının faciəsinə biganə qalan hər kəsdir? “İntiqam hissi” romanı göstərir ki, ailə bir fərdin deyil, bütöv bir cəmiyyətin məsuliyyət daşıdığı müqəddəs məkandır. Ailədə baş verən mənəvi çöküş gec-tez ictimai faciəyə çevrilir. Günahsız körpələrin taleyi, qadınların çarəsizliyi, gənclərin vaxtsız ölümü – bunlar təsadüf yox, xəbərdarlıqdır. Romanın adında yer alan “intiqam” anlayışı əsərin fəlsəfi yükünü müəyyənləşdirən əsas xəttdir. Müəllif oxucunu daim bu sualla üz-üzə qoyur: İntiqam ədalətin bərpasıdırmı, yoxsa insanı daha dərin uçuruma sürükləyən təhlükəli hiss? Əsərdə intiqam hissi təkcə fərdi emosional reaksiya kimi deyil, cəmiyyətin yaratdığı ədalətsizliklərin, biganəliyin, laqeydliyin məhsulu kimi təqdim olunur. Bu baxımdan roman oxucunu sadəcə hadisələrin axarını izləməyə deyil, həm də mənəvi mühakimə aparmağa vadar edir Azərbaycan dilində nəşr olunan bu romanın oxunaqlılığı, üslubi axıcılığı və dilin təmizliyi xüsusi qeyd olunmalıdır. Əli bəy Azərinin redaktorluğu əsərin milli oxucu üçün anlaşıqlı, səlis və estetik formada təqdim edilməsində mühüm rol oynayıb. Tərcümə və redaktə işi orijinal mətnin ruhunu qorumaqla yanaşı, Azərbaycan oxucusunun dil duyumuna uyğunlaşdırılıb. Züleyxa Maşərifovanın yaradıcılığı Özbəkistanda olduğu kimi, Türkiyədə də sevilərək oxunur. “İntiqam hissi” romanının Azərbaycan dilində nəşri isə göstərir ki, insan taleyi, ədalət axtarışı, mənəvi ağrılar türk xalqları üçün ortaq mövzulardır. Fərqli coğrafiyalar, fərqli həyat tərzləri olsa da, insanın daxili mübarizəsi dəyişmir. “İntiqam hissi” romanı yalnız kriminal-detektiv janrının uğurlu nümunəsi deyil, eyni zamanda insanı düşünməyə, mühakimə etməyə, öz daxilinə boylanmağa çağıran ciddi ədəbi əsərdir. Bu kitab Azərbaycan oxucusu üçün həm yeni bir yazıçı ilə tanışlıq, həm də çağdaş türk ədəbiyyatının ruhunu daha yaxından duymaq imkanı yaradır. Şübhəsiz ki, Züleyxa Maşərifovanın bu romanı Azərbaycanın geniş oxucu auditoriyasında maraqla qarşılanacaq, kriminal ədəbiyyata marağı olanlarla yanaşı, psixoloji və sosial mövzulara həssas oxucuların da diqqətini cəlb edəcəkdir. Nəticə etibarilə, Züleyxa Maşərifovanın bu romanı oxucunu qəti hökm verməyə deyil, öz vicdanında məhkəmə qurmağa çağırır. Burada nə tək bir cinayətkar var, nə də tək bir günah. Günah – zamanında deyilmiş bir sözün susdurulmasında, atılmamış bir addımda, qorunmamış bir ailə dəyərində gizlənir. “İntiqam hissi” bizə bir həqiqəti xatırladır: saf niyyətli insanlar imanına sadiq qalaraq xeyirli yoldan dönməsə, intiqam hissi də ədalətə çevrilə bilər. Əks halda, intiqam ailəni də, cəmiyyəti də məhv edən kor bir duyğu olaraq qalır. Bu mənada roman təkcə bədii əsər deyil, hər bir oxucu üçün ciddi mənəvi hesabatdır. “İntiqam hissi” romanı başqalarının səhvlərindən nəticə çıxararaq düzgün yol seçməyin mümkünlüyünü təbliğ edən mükəmməl bir nümunədir.
Çox dəyərli oxucum sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm! Hələlik!
